Türkçeden Diğer Dillere Yapılan Biyografik Metin Çevirileri Bağlamında Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Çeviri Projesi Türkçe Metinleri

Öz

Biyografi, bir kişinin yaşamını anlatan ve tarihsel bir bağlam içinde şekillenen edebî bir türdür. Biyografik anlatılar, hem bireysel hem de toplumsal hafızanın yeniden inşasında belirleyici rol oynar. Bu tür metinlerde öznellik ve nesnellik arasındaki denge, anlatıcının seçtiği olaylar, dil kullanımı ve anlatım stratejileriyle şekillenir. Bu metinlerin farklı dillere çevrilmesi sürecinde bu anlatı yapısının korunması, metnin anlam düzeninin yabancı dilde yeniden kurulabilmesi için kritik bir unsurdur. Türkçeden diğer dillere yapılan biyografik metin çevirileri de bu bağlamda, Türkiye’nin tarihî ve kültürel hafızasının uluslararası kamuoyuna taşınmasında önemli bir rol üstlenmektedir. Türkiye’de Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı (AKMB) tarafından 2019 yılında başlatılan “Türk Devlet ve Düşünce Hayatına Yön Veren Şahsiyetlerin Kısa Yaşam Öyküleri Serisi ve Çevirisi Projesi”, kurumsal düzeyde biyografi metinleri ve çevirilerinin yayımlanması bağlamında dikkat çeken bir projedir. Bu çalışmada projede çeviriye esas olarak hazırlanan Türkçe metinler ve proje kapsamında yayımlanan eserler üzerinde durulacaktır. Proje ile Türk kültürü, bilim tarihi ve devlet yönetimi alanlarında iz bırakmış̧, başarılı çalışmaları ve katkılarıyla alanlarında temayüz etmiş̧ şahsiyetlerin kısa yaşam öykülerinin 16-20 yaş aralığındaki Türk ve dünya gençliğine tanıtılması amaçlanmaktadır. AKMB çeviri projesi kapsamında yayımlanan sekiz biyografi kitabının en çok Arapça, Almanca, Farsça, Fransızca, İngilizce ve Rusçaya çevrilmiş olması, projenin eserleri dünya genelinde yaygın okur kitlelerine ulaştırma hedefiyle uyumlu bir tablo ortaya koymaktadır. Projede yer verilen şahsiyetlerin bilim insanı, devlet yöneticisi ve mutasavvıf gibi farklı kategorilerde olması; ayrıca bir kısmının tarihî, bir kısmının çağdaş döneme ait bulunması, metinlerin dil özelliklerine doğrudan yansımıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe
• Biyografi
• Çeviri
• Metin
• Çeviri Projesi
• Kültürel Bellek
• Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Turkish Source Texts of Presidency of the Atatürk Cultural Center Translation Project: Biographical Translation from Turkish into Other Languages

Öz

A biography is a literary genre that recounts a person’s life and takes shape within a historical context. Biographical narratives play a decisive role in the reconstruction of both individual and collective memory. In such texts, the balance between subjectivity and objectivity is shaped by the events chosen by the narrator, their use of language, and their narrative strategies. Preserving this narrative structure during the translation of these texts into different languages is critical for the meaning of the text to be re-established in the target language. In this context, translations of biographies from Turkish into other languages play an important role in conveying Türkiye’s historical and cultural memory to the international public. A noteworthy project in the field of biographical translation in Türkiye is the “Concise Biography Series of Figures Who Shaped Turkish State and Intellectual Life Translation Project”, launched in 2019 by the Presidency of Atatürk Cultural Center (PACC). This study will focus primarily on the Turkish texts prepared for translation in the project and the published works. The project aims to introduce the short biographies of personalities who have left their mark on Turkish culture, the history of science, and state administration, and who have distinguished themselves in their fields through their successful work and contributions, to Turkish and international youth aged 16-20. The fact that the eight biographical volumes published within the scope of the PACC translation project have been translated primarily into Arabic, German, Persian, French, English, and Russian demonstrates a distribution consistent with the project’s objective of reaching broad and diverse readerships across the globe. The inclusion of figures from distinct categories—such as scientists, government officials, and a Sufi mystic—and the presence of both historical and modern personalities are factors that have directly shaped the linguistic characteristics of the texts.

Anahtar Kelimeler

• Turkish
• Biography
• Translation
• Text
• Translation Project
• Cultural Memory
• Presidency of Atatürk Cultural Center

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Akar, Gül Ayşe (2013). Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Türk Edebiyatında Biyografi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi.
2. Anameriç, Hakan (2020). “Bir Deneme: Ulusal Biyografi Veri Tabanımız Üzerine”, Türk Kütüphaneciliği, 34/2, s. 255-262.
3. Boztaş, İsmail (1993). “Çeviri, Çevirmen, Dilbilim İlişkisi, Çeviride Eşdeğerlik ve Kayıplar”, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10, 2, s. 55-65.
4. Carus, Suad (2009). “Dizilerden Sonra Türk Romanları da Araplara Ulaştı”, as-Sharq al-Awsat (27.11.2008), çev. Murat Özcan, Eskiyeni, 14, s. 94-97.
5. Çelebioğlu, Sinem (2007). Türk Edebiyatında Modern Biyografinin Doğuşu, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
6. Çelik, Yakup (2022). “Biyografi Yazma Geleneği ve Cumhuriyet Sonrasında Biyografi Sözlükleri”, bilig, 102, s. 01-25.
7. Dosay Gökdoğan, Melek ve Demir, Remzi (2022). Aydın Sayılı Bir Cumhuriyet Bilgesi, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
8. Emecen, Feridun M. (1999). “Osmanlı Kronikleri ve Biyografi”, İslam Araştırmaları Dergisi, 3, s. 83-90.

9. Emecen, Feridun M. (2023). Fatih Sultan Mehmet Dünyanın Kaderini Değiştiren Hükümdar, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
10. Ertan, Temuçin Faik - Güler, Ali (2023). Gazi Mustafa Kemal Atatürk Türkiye Cumhuriyeti’nin Kurucusu, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
11. İnal, İbnü’l-Emin Mahmut Kemal (1999). Son Asır Türk Şairleri (Kemâlü’ş-Şuarâ) I, haz. Müjgân Cunbur, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
12. İnal, İbnü’l-Emin Mahmut Kemal (2000). Son Asır Türk Şairleri (Kemâlü’ş-Şuarâ) II, haz. M. Kayahan Özgül, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
13. İnal, İbnü’l-Emin Mahmut Kemal (2000). Son Asır Türk Şairleri (Kemâlü’ş-Şuarâ) III, haz. Hidayet Özcan, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
14. İnal, İbnü’l-Emin Mahmut Kemal (2002). Son Asır Türk Şairleri (Kemâlü’ş-Şuarâ) IV, haz. İbrahim Baştuğ, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
15. İnal, İbnü’l-Emin Mahmut Kemal (2013). Son Asır Türk Şairleri (Kemâlü’ş-Şuarâ) V, haz. Ayşegül Celepoğlu, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
16. İpekten, Haluk vd. (1988). Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
17. İsen, Mustafa (2000). “Tezkireler Sadece Biyografi Kaynakları Değil Aynı Zamanda Eleştiri Tarihimizin de Kaynaklarıdır”, İlmi Araştırmalar, 10, s. 157-160.
18. İsen, Mustafa (2010). Tezkireden Biyografiye, İstanbul: Kapı Yayınları.
19. Ozan, Yıldıray (2022). Cahit Arf Matematiğe Adanmış Bir Ömür, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
20. Ören, Tuğçe ve Ergun, Emel (2021). “Çeviribilimde Dilbilim İzleri”, İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi - Istanbul University Journal of Translation Studies, 14, s. 37-61.
21. Öz, Yusuf (2012). “Tezkire” (Fars Edebiyatı), TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, c. 41, s. 68-69.
22. Sancaktaroğlu Bozkurt, Sinem (2021). “Gramsci’nin Hegemonya Kavramı Bağlamında Kültürel Öğelerin Çevirisi”, Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 31, s. 251-274.
23. Tahir Gürçağlar, Şehnaz (2011). Çevirinin ABC’si, İstanbul: Say Yayınları.
24. Tahir Gürçağlar, Şehnaz (2013). Türkiye’de Çevirinin Politikası ve Poetikası 1923-1960, çev. Tansel Demirel, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
25. Tatcı, Mustafa (2021). Yunus Emre Aşkın Dili, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
26. Unat, Yavuz (2024). Cezerî Orta Çağ’ın Ünlü Türk Mühendisi, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
27. Uzun, Mustafa (2012), “Tezkire” (Türk Edebiyatı), TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: c. 41, s. 69-73.
28. Vural, Mehmet (2024). Fârâbî Çağları Aşan Filozof, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
29. Yaman, Ahmet (2009). “Siyer”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: c. 37, s. 316-319.
30. Elektronik Kaynaklar:
31. https://akmb.gov.tr/uncategorized-tr/devam-eden-yatirim-projelerimiz/ (Erişim Tarihi: 14.07.2025)
32. https://akmb.gov.tr/manset/turk-devlet-ve-dusunce-hayatina-yon-veren-sahsiyetlerin-kisa-yasam-oykuleri-serisi-ve-cevirisi-projesi-calistayi-duzenlendi/ (Erişim Tarihi: 14.07.2025)
33. https://lugatim.com (Erişim Tarihi: 02.07.2025)
34. https://sozluk.gov.tr (Erişim Tarihi: 02.07.2025)
35. https://teda.ktb.gov.tr (Erişim Tarihi: 27.08.2025)
36. https://teis.yesevi.edu.tr (Erişim Tarihi: 07.07.2025)