Projections of the Desire to Return to the Mother and the Womb in Ahmet Hamdi Tanpınar’s Poetry

Öz

The figure of the mother occupies a decisive position in the formation of an individual’s character and the construction of the self. While psychoanalysts such as Jung, Adler, Ferenczi, and Otto Rank, who were among Freud’s successors, were influenced by his theories, they also posited that the human unconscious is structured prior to birth, while still in the mother’s womb. Starting with the separation from the mother at the moment of birth, this primordial phase imprints certain lasting effects onto the infant’s mind from the very first moment. The mother and the maternal womb manifest in individual behaviors through various emotions, movements, and symbols. An individual develops a subconscious desire to return to the womb, a sheltered environment isolated from external dangers, as a consequence of deep-seated behaviors and emotions such as unrest, fear, alienation, and an inability to identify with the world and society. Ahmet Hamdi Tanpınar, a prominent figure in modern Turkish poetry, utilized symbols and imagery that reflect the desire to return to the mother and the womb in his works, largely influenced by certain childhood experiences and the temperament shaped by them. These motifs manifest in his verses through elements of darkness, water, and specific animals, accompanied by feelings of fear and anxiety. Certain biographical events in his life serve as the root causes of this psychological state. The loss of his mother to an epidemic on a migration route during his childhood, combined with Tanpınar himself contracting the illness during the same journey—which led him to live a life filled with hypochondriacal apprehensions—fostered a profound longing to return to the womb as a sanctuary protected from external threats and dangers. Tanpınar perceived returning to the mother and achieving oneness with her both as a remedy for his existential unrest and, in a sense, as a mode of rebirth. In this study, Tanpınar’s relevant poems will be analyzed in light of the theoretical frameworks established by psychoanalysts conducting research on this subject.

Anahtar Kelimeler

• Ahmet Hamdi Tanpınar
• poetry
• time
• birth trauma
• return to the womb

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Şiirlerinde Anneye ve Anne Rahmine Dönüş Arzusunun İzdüşümleri

Öz

Anne figürü, bireyin karakter oluşumunda ve benlik inşasında belirleyici bir konumda yer almaktadır. Freud ve onun öğrencileri arasında bulunan Jung, Adler, Ferenczi ve Otto Rank gibi psikanalistler onun görüşlerinden etkilenmekle birlikte insanın henüz dünyaya gelmeden yani anne rahmindeyken bilinç dışının yapılandığı görüşünü ortaya koymuşlardır. Doğum anıyla beraber anneden kopuş başta olmak üzere, bebeğin zihnine daha ilk andan itibaren yerleşmiş olarak bazı etkiler yaratacak şekilde var olabilmektedir. Anne ve anne rahmi çeşitli duygular, hareket ve sembollerle bireyin davranışlarına yansımaktadır. Kişi; korunaklı ve tehlikelerden izole edilmiş olan anne rahmine dönüş arzusunu, bilinçaltında geliştirip büyüttüğü huzursuzluk, korku, yabancılık hissi, dünyayla ve insanlarla özdeşleşememe gibi duygu ve davranışlar sonucunda yaratmaktadır. Modern Türk şiirinin önemli isimleri arasında yer alan Ahmet Hamdi Tanpınar, özellikle çocukluk döneminde yaşadığı bazı olayların ve bunlar sonucunda şekillenen mizacının etkisiyle eserlerinde anneye ve anne rahmine dönüş arzusunu yansıtan sembol ve imgeler kullanmıştır. Bunlar özellikle karanlık, su ve bazı hayvanlarla birlikte korku ve kaygı duyguları eşliğinde dizelerinde görünmektedir. Onun hayat hikâyesindeki bazı hadiseler bu durumun temelinde yer alan nedenlerdir. Çocuk yaştayken göç yolunda bir salgın hastalık sebebiyle annesinin vefat edişi ve yine göç yolunda hastalığa tutulan Tanpınar’ın da ömrü boyunca âdeta hastalık hastası bir kişi olarak hayatını vehim içinde sürdürmesi; dış etkenlere ve tehlikelere karşı korunaklı bir alan olan anne rahmine dönüş için istek duymasına sebep olmuştur. Tanpınar anneye dönüşü ve anneyle bir olmayı hem dünyada yaşadığı huzursuzluktan bir kurtuluş çaresi hem de bir anlamda yeniden var olma biçimi olarak görmüştür. Bu çalışmada Tanpınar’ın söz konusu şiirleri, konuyla ilgili araştırmalar yapan psikanalistlerin bazı tespitleri ışığında incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Ahmet Hamdi Tanpınar
• şiir
• zaman
• doğum travması
• anne rahmine dönüş

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Bachelard, Gaston (2023). Su ve Düşler-Maddenin Tahayyülü Üzerine Deneme, Çev. Z. Bengü, İstanbul: Ketebe Yayınları.
2. Balcı, Yunus (2016). Tanpınar: Trajik Bir Şair ve Şiiri, İstanbul: Kesit Yayınları.
3. Balcı, Yunus (2020). “Ahmet Hamdi Tanpınar”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ahmet-hamdi-tanpinar, (Erişim tarihi 14.02.2026).
4. Enginün, İnci ve Zeynep Kerman (2022). Günlüklerin Işığında Tanpınar’la Baş Başa, İstanbul: Dergâh Yayınları.
5. Erbay, Erdoğan (2024). “Mitolojik Eşikten Modern Şiire: Tanpınar’ın Eşik Şiirleri”, Mitoloji ve Edebiyat, Ed. A. Kırkan, Y. Cengiz, Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, s. 23-39.
6. Ferenczi, Sandor (2022a). Psikanaliz Açısından Cinsel Yaşamın Kökenleri, Çev. H. Portakal, İzmir: Cem Yayınevi.
7. Ferenczi, Sandor (2022b). Psikolojik Travma, Çev. H. Portakal, İzmir: Cem Yayınevi.
8. Frankl, Viktor E. (2025). İnsanın Anlam Arayışı, Çev. Ö. Yılmaz, İstanbul: Okuyan Us Yayınları.

9. Freud, Sigmund (2023). “Tekinsizlik Üzerine”, Tekinsizliğin Psikolojisi Üzerine Tekinsizlik Üzerine, E. Jentsch ve S. Freud, Çev. H. Şahin, İstanbul: Laputa Kitap, s. 25-63.
10. Fromm, Erich (2025). Sevginin ve Şiddetin Kaynağı-İyinin ve Kötünün Arasında İnsan Kalbi, Çev. Y. Alogan, İstanbul: Say Yayınları.
11. Göncü, Müge (2021). Korkunun Edebi Görüntüleri-Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Oğuz Atay’ın Roman ve Hikâyelerinde Entelektüelin Korkuları, Ankara: Hece Yayınları.
12. İlhan, Nilüfer (2024). “Tevfik Fikret’in Şiirlerinde Doğum Travması ve Anne Rahmine Dönüş Arzusu”, Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları 35, s. 1-17.
13. Jung, Carl Gustav (2009). Dört Arketip, Çev. Z. Aksu Yılmazer, İstanbul: Metis Yayınları.
14. Jung, Carl Gustav (2025). Dönüşüm Sembolleri, Çev. F. Gürbüz Gerhold, İstanbul: Alfa Kitap.
15. Kaplan, Mehmet (2018). Tanpınar’ın Şiir Dünyası, İstanbul: Dergâh Yayınları.
16. Kaplan, Sefa (2013). Geç Kalan Adam: Ahmet Hamdi Tanpınar, İstanbul: Doğan Kitap.
17. Okay, Orhan (2010). Bir Hülya Adamının Romanı Ahmet Hamdi Tanpınar, İstanbul: Dergâh Yayınları.
18. Rank, Otto (2024). Doğum Travması, Çev. S. Yücesoy, İstanbul: Metis Yayınları.
19. Samsakçı, Mehmet (2018). “Bir Tanpınar Sözlüğü: Lüzum ve İmkânlar”, Bir Güneş Avcısı Ahmet Hamdi Tanpınar, Ed. İ. Şahin, D. Depe ve N. Ankay, İstanbul: Doğu Kütüphanesi, s. 611-626.
20. Şahin, İbrahim (2018). “Tanpınar Poetikasının Sorunu: Mutlakçılık”, Bir Güneş Avcısı Ahmet Hamdi Tanpınar, Ed. İ. Şahin, D. Depe ve N. Ankay, İstanbul: Doğu Kütüphanesi, s. 625-638.
21. Şen, Cafer (2018). “Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Diyalog(suzluğ)una Felsefi ve Psikanalitik Bir Bakış”, Bir Güneş Avcısı Ahmet Hamdi Tanpınar, Ed. İ. Şahin, D. Depe ve N. Ankay, İstanbul: Doğu Kütüphanesi. s. 639-681.
22. Tanpınar, Ahmet Hamdi (2007). Bütün Şiirleri, İstanbul: Dergâh Yayınları.
23. Tanpınar, Ahmet Hamdi (2011). Yahya Kemal, İstanbul: Dergâh Yayınları.
24. Tanpınar, Ahmet Hamdi (2020). Yaşadığım Gibi, Haz. B. Emil, İstanbul: Dergâh Yayınları.