Türk Edebiyatında İnsan-Dışı Anlatıcılar: Dolaşım Romanlarından “Hocalı’da Kalan Tar”a

Öz

Bu çalışma; insan-dışı anlatıcıların tarihî gelişimini, Türk edebiyatındaki görünümlerini ve edebî metne sağladığı estetik imkânları ele almaktadır. Kurgusal dünyada kendi hayat hikâyelerini anlatan hayvanlar, nesneler veya tanımlanamayan (belirsiz) varlıkların tamamı insan-dışı anlatıcılar kategorisine girer. Hikâyeyi insan merkezli perspektiften uzaklaştırarak gerçekliğin farklı biçimlerde algılanmasına imkân tanıyan insan-dışı anlatıcıların kökeni, Apuleius’un Başkalaşımlar adlı eserine kadar götürülse de bu tip metinlerin yaygınlaşması XVIII. yüzyıl İngiliz edebiyatındaki “dolaşım romanları” (circulation novel) sayesinde mümkün olmuştur. Türk edebiyatında, nesnelerin veya hayvanların konuşturulduğu örnekler klasik metinlerde görülmekle birlikte hikâyenin tamamını kuran, olaylar arasında seçim yapıp yorumlayan, anlatımın perspektifini belirleyen insan-dışı anlatıcıların ortaya çıkışı XX. yüzyılın başlarına denk gelir. Bu bağlamda Selim Sırrı Tarcan’ın “Acıklı Bir Sergüzeşt” hikâyesinde bir “kısrak”, Kenan Hulusi Koray’ın “Ayna” hikâyesinde ise bir genelev odasındaki “ayna” insan-dışı anlatıcıların ilk örnekleri olması bakımından önemlidir. Kemal Râgıb Enson’un Bir Liranın Başından Geçenler adlı eseri İngiliz edebiyatındaki dolaşım romanlarının Türk edebiyatındaki karşılığıdır. Bu çalışmada, Kemal Ragıb’ın eserine ek olarak bugüne kadar dikkat çekilmeyen gazetelerde tefrika olarak kalmış iki dolaşım romanı (M. Fahrettin Pakkan’ın Bir On Liralığın Hikâyesi ile Ziya Uras’ın Bir Elli Liralığın Maceraları) tespit edilmiştir. Ayrıca insan-dışı anlatıcı kullanan birçok metne dikkat çekilmiştir. Çalışmanın son bölümünde İmdat Avşar’ın “Hocalı’da Kalan Tar” adlı hikâyesi incelenmiştir. Hikâyede anlatıcı olarak seçilen “tar”, Hocalı Katliamı’nın travmatik atmosferini bir nesnenin gözlemleriyle aktarır. Böylece travmanın doğrudan anlatımının yarattığı sınırlar aşılır, insan-dışı anlatıcı kolektif acının şahidi hâline gelir. Çalışmanın bu kısmında, “Hocalı’da Kalan Tar” özelinde insan-dışı anlatıcı kullanımının işlevi de irdelenmiştir. Bu tercihin beraberinde getirdiği risklere değinilmiş ve ilgili hikâyede bu risklerin nasıl yönetildiği konusunda değerlendirmelerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İnsan-dışı Anlatıcı
• Dolaşım Romanı
• Nesne Anlatıcı
• Hocalı’da Kalan Tar
• Bir On Liralığın Hikâyesi
• Bir Elli Liralığın Maceraları

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Non-Human Narrators in Turkish Literature: From Circulation Novels to “The Tar Remaining in Khojaly

Öz

This study examines the historical development of non-human narrators, their appearances in Turkish literature, and the aesthetic possibilities they provide to literary texts. Animals, objects, or unidentified (ambiguous) entities that recount their own life stories within a fictional world all fall under the category of non-human narrators. Although the origins of non-human narrators ,which allow reality to be perceived in diverse ways by shifting the focus away from an anthropocentric perspective, can be traced back to Apuleius’s Metamorphoses, their proliferation was made possible by the “circulation novels” of 18ᵗʰ-century English literature. In Turkish literature, while examples of speaking objects or animals are found in classical texts, the emergence of non-human narrators who construct the entire story, select and interpret events, and ultimately determine the narrative perspective dates back to the early 20ᵗʰ-century. In this context, the “mare” in Selim Sırrı Tarcan’s story “Acıklı Bir Sergüzeşt” (A Tragic Adventure) and the “mirror” in a brothel room in Kenan Hulusi Koray’s story “Ayna” (The Mirror) are significant as early examples. Kemal Râgıb Enson’s work, “Bir Liranın Başından Geçenler” (The Adventures of a Lira), serves as the Turkish counterpart to the English circulation novels. In addition to Kemal Râgıb’s work, this study identifies two previously overlooked circulation novels that remained serialized in newspapers: Bir On Liralığın Hikâyesi (The Story of a Ten-Lira Bill) by M. Fahrettin Pakkan and Bir Elli Liralığın Maceraları (The Adventures of a Fifty-Lira Bill) by Ziya Uras. Furthermore, numerous other texts utilizing non-human narrators are highlighted. The final section of the study analyzes İmdat Avşar’s story “Hocalı’da Kalan Tar” (The Tar Remaining in Khojaly). In the story, the “tar” (a traditional string instrument) chosen as the narrator conveys the traumatic atmosphere of the Khojaly Massacre through the observations of an object. Thus, the limitations created by the direct narration of trauma are transcended, and the non-human narrator becomes a witness to collective suffering. This section also evaluates the function of using a non-human narrator specifically in “Hocalı’da Kalan Tar,” addresses the risks associated with this narrative choice, and discusses how these risks are managed in the story.

Anahtar Kelimeler

• Non-human Narrator
• Circulation Novel
• Object Narrator
• The Tar Remaining in Khojaly
• The Story of a Ten-Lira Bill
• The Adventures of a Fifty-Lira Bill

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Apuleius (2017). Başkalaşımlar -Altın Eşek-, Çev. Çiğdem Dürüşken, İstanbul: Alfa Yayınları.
2. Assmann, Jan (2015). Kültürel Bellek -Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik- Çev. Ayşe Tekin, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
3. Avşar, İmdat (2024). Güvercin Sevdası, İstanbul: Tedev Yayınları.
4. Aydın, Rukiye Saran (2024). Beli Bükük İle Mezartaşı, Ankara: Hece Yayınları.
5. Bakır, Güven (2014). Aryballos -Vazo, Kara Böcek, Devedikeni ve Yılan Üzerine Bir Masal-, İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi İzmir Kent Kitaplığı.
6. Bernaerts, Lars, Marco Caracciolo, Luc Herman ve Bart Vervaeck (2014). “The Storied Lives of Non-Human Narrators”, Narrative, 22(1), s. 68-93.
7. Bilir, Lütfü (2022). Bir Ağacın Dilinden, Ankara: Kurgan Yayınları.
8. Blackwell, Mark (2012). “General Introduction”, British It-Narratives, 1750-1830: Volume 1: Money, Ed. Liz Bellamy, London and New York: Routledge, s. vii-xxviii.

9. Brown, Bill (2001). “Thing Theory”, Critical Inquiry, 28(1), s. 1-22.
10. Caruth, Cathy (1996). Unclaimed Experience: Trauma, Narrative andHistory, USA: Johns Hopkins University Press.
11. Chatman, Seymour (2009). Öykü ve Söylem -Filmde ve Kurmacada Anlatı Yapısı-, Çev. Özgür Yaren, Ankara: De Ki Basım Yayım.
12. Cooper, James Fenimore (2021). Bir Cep Mendilinin Otobiyografisi, Çev. Göksenin Abdal, İstanbul: Ketebe Yayınları.
13. Dicamillo, Kate (2025). Edward Tulane ve Mucizevi Yolculuk, Çev. Gözde Koca, İzmir: Tudem Yayınları.
14. Enson, Kemal Ragıp (2023a). Bir Liranın Başından Geçenler, Haz. Fatih Altuğ, İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
15. Enson, Kemal Ragıp (2023b). Bir Liranın Başından Geçenler, Haz. Mesut Kaplan, İstanbul: Telos Yayınları.
16. Gürsel, Nedim (1994). Kadınlar Kitabı, İstanbul: Can Yayınları.
17. İnan, İrem Nur (2024). “Varlığın Vitrindeki Sesi: Oktay Akbal’ın Canlılar Cansızlar Adlı Öyküsünde Nesne-Anlatıcının İşlevi”, Uluslararası Genç Bilim ve Sanat İnsanları Sempozyumu ve Sergisi II Tam Metin Kitapçığı, s. 699-704.
18. Kemal Ahmet (1933). “Sandalye Diyor ki”, Çığ, 4, s. 6.
19. Koray, Kenan Hulusi (1929). “Ayna”, Servet-i Fünûn, 1708, 1710; s. 366- 368, s. 400-402.
20. Koray, Kenan Hulusi (2023). Beşer Dakikalık Hikâyeler, Haz. M. Kayahan Özgül, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
21. Kumsar, İsmail Alper (2021). “Nesne-Anlatıcılar ve Edebiyatımızdan Bir Örnek: Bir Liranın Başından Geçenler”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26, s. 698-719.
22. Nagel, Thomas (1974). “What Is It Like to Be a Bat?” [Yarasa Olmak Nasıl Bir Şey?], The Philosophical Review, 83(4), s. 435-450.
23. Özen, İbrahim (2022). “Selim Sırrı Tarcan’ın Hikâyeleri ve Hikâyeciliği”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 28, s. 156-176.
24. Öztürk, Emrah (2025). Limon Yağmuru, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
25. Pakkan, M. Fahrettin (12 Haziran 1947-16 Temmuz 1947). “Bir On Liralığın Hikâyesi”, Son Saat.
26. Pamuk, Orhan (2013). Benim Adım Kırmızı, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
27. Simmel, Georg (2014). Paranın Felsefesi, İstanbul: İthaki Yayınları.
28. Tarcan, Selim Sırrı (1923). Kahkaha Sultan, İstanbul: İkbal Kütüphanesi.
29. Terzi, Sinan (2019). Derdimize Çare Bir Çiçek, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
30. Uçan Eke, Nagehan (2023). “Nesne Anlatıcının Klasik Türk Edebiyatından Postmodern Edebiyata Serüveni ve Bir Aryballos Hikâyesi”, Folklor/ Edebiyat, 29(1), 113, s. 119-138.
31. Uras, Ziya (17 Ocak 1957-4 Eylül 1957). “Bir Elli Liralığın Maceraları”, Gündüz.
32. Uşaklıgil, Halid Ziya (1935). Aşka Dair, İstanbul: Semih Lütfü Bitik ve Basımevi.
33. Uyaroğlu, İsmail (2018). Bir Liranın İki Günü, İstanbul: Say Yayınları.
34. Ünlü, Oğuzcan (2024). Hulki Aktunç’un Bir Çağ Yangını ve Son İki Eylül Romanlarında Tekinsizlik, İstanbul, Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi.