Mosques and Masjids in Balıkesir in the Light of Hurufat Registers: Registration Discipline and Institutional Transformation

Öz

This study examines the institutional structure, staff cadres, and appointment processes of mosques and masjids operating in the center and villages of Balıkesir during the eighteenth and nineteenth centuries on the basis of the Hurufat Registers. The study aims to reveal the differences between the established religious organization in the urban center and the religious structures in rural areas, and to evaluate these differences within the context of the Ottoman policies of bureaucratic centralization and registration discipline that intensified during the eighteenth century. In this framework, four different data groups—central mosques, central masjids, village mosques, and village masjids—were analyzed. The findings demonstrate that central mosques were highly institutionalized structures with diversified staff cadres including imams, khatibs, muezzins, kayyims, ferrashes, and mutawallis. The presence of muallims in some mosque-related waqfs also indicates the close relationship between religious and educational functions. Central masjids, although possessing more limited staff structures, functioned as the main institutions sustaining neighborhood-based religious life. In rural areas, high rates of original appointments indicate the rapid increase in newly established places of worship and the conversion of masjids into mosques during the eighteenth century. The absence of detailed reference information in many village records suggests that appointments were largely shaped by local social consensus. In some villages, the fact that imams also served as teachers points to the continuity of mosque-centered religious education in the provinces. In conclusion, the Balıkesir case reflects an institutionalized and stable religious structure in the urban center, while rural areas display a more dynamic model shaped by bureaucratic centralization, new constructions, and community-based organization. The study demonstrates the significance of the Hurufat Registers for revealing regional variations in the Ottoman provincial religious-administrative structure.

Anahtar Kelimeler

• Balıkesir
• Hurufat Registers
• Mosque
• Masjid
• Waqf
• Registration Discipline
• Bureaucratic Centralization

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Hurufat Defterleri Işığında Balıkesir’de Cami ve Mescitler: Kayıt Disiplini ve Kurumsal Dönüşüm

Öz

Bu çalışma, Balıkesir merkez ve köylerinde 18. ve 19. yüzyıllarda faaliyet gösteren cami ve mescitlerin kurumsal yapısını, görevli kadrolarını ve atama süreçlerini Hurufat Defterleri temelinde incelemektedir. Araştırmanın amacı, şehir merkezindeki yerleşik dinî örgütlenme ile kırsal alandaki dinî yapıların farklılaşmasını ortaya koymak ve bu farklılaşmayı Osmanlı Devleti’nin 18. yüzyılda hız kazanan bürokratik merkezileşme ve kayıt disiplini politikaları bağlamında değerlendirmektir. Bu kapsamda merkez camileri, merkez mescitleri, köy camileri ve köy mescitleri olmak üzere dört ayrı veri grubu analiz edilmiştir. İnceleme sonucunda merkez camilerinin imam, hatip, müezzin, kayyım, ferraş ve mütevelli gibi çeşitli görevlileri bünyesinde barındıran gelişmiş ve kurumsallaşmış yapılar olduğu tespit edilmiştir. Bazı camilerde muallim kadrolarının bulunması, ibadet mekânlarının eğitim faaliyetleriyle olan ilişkisini de göstermektedir. Merkez mescitleri ise daha sınırlı kadrolara sahip olmakla birlikte mahalle ölçeğinde dinî hayatın sürekliliğini sağlayan temel yapılar olarak öne çıkmaktadır. Köy cami ve mescitlerinde yüksek ilk atama oranları, 18. yüzyılda yeni ibadethanelerin inşası ve bazı mescitlerin camiye tahvil edilmesi sürecinin hız kazandığını göstermektedir. Köylerde referans bilgilerinin çoğunlukla belirtilmemesi ise atamalarda yerel toplumsal mutabakatın etkili olduğunu düşündürmektedir. Sonuç olarak Balıkesir örneği, şehir merkezinde kurumsallaşmış ve süreklilik arz eden bir dinî yapılanmaya; taşrada ise bürokratik merkezileşme ile bağlantılı daha dinamik ve dönüşüm odaklı bir yapıya işaret etmektedir. Çalışma, Hurufat Defterleri’nin Osmanlı taşrasındaki dinî-idari yapının bölgesel farklılıklarını ortaya koymadaki önemini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Balıkesir
• Hurufat Defterleri
• Cami
• Mescit
• Vakıf
• Kayıt Disiplini
• Bürokratik Merkezileşme

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi (VGMA) Hurufat Defterleri (HRF.d.): nr. 537, 538, 539, 540, 541, 542, 543, 1058, 1074, 1076, 1077, 1079/1, 1079/2, 1080, 1082, 1083, 1097, 1133, 1136, 1137, 1140, 1144, 1158.
3. Araştırma Eserler
4. Abou-El-Haj, Rifa’at Ali (2000). Modern Devletin Doğası, çev. Oktay Özel ve Canay Şahin. Ankara: İmge Kitabevi.
5. Akkuş, Mehmet ve Abdülmecit İslamoğlu (2018). “Arşiv Belgeleri Işığında Balıkesirli Şeyh Lütfullah Câmii ve Zâviyesi”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 22(2), s. 885-908.
6. Alkan, Mehmet (2006). “Türk Vakıf Tarihi Araştırmaları Açısından Hurûfât Defterleri: Adana Örneği”, XV. Türk Tarih Kongresi (11-15 Eylül 2006 Ankara) Kongreye Sunulan Bildiriler içinde (s. 825-842). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
7. Arslan, İsmail (2007). “XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda İmamlar, Muhtarlar ve Köylüler: Balıkesir Örneği”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(13), s. 235-248.
8. Arslan, İsmail (2014). Osmanlı Dünyasında Köyler ve Köylüler (19. Yüzyıl Balıkesir Örneği), İstanbul: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.

9. Aygün, Necmettin, Turan Açık ve Eyyub Şimşek (2019). Trabzon Hurufat Defterleri: Vakıflar ve Görevlileri (1691-1835), Trabzon: Serander Yayınları.
10. Berki, Ali Himmet (1958). “İslâmda Vakıflar Zağanus Paşa ve Zevcesi Nefise Hatun Vakfiyeleri”, Vakıflar Dergisi, (4), s. 19-37.
11. Canbakal, Hülya (2009). 17. Yüzyılda Ayntâb: Osmanlı Kentinde Toplum ve Siyaset, İstanbul: İletişim Yayınları.
12. Çal, Halit (2001). “Hurufat Defterlerine Göre 19. Yüzyılda Küre Kazası”. Prof. Dr. Zafer Bayburtluoğlu Armağanı Sanat Yazıları içinde (s. 125-166). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
13. Çal, Halit (2010). “1192 Numaralı 1696-1716 Tarihli Hurufat Defterine Göre Yunanistan’daki Türk Mimarisi”, Erdem, (58), s. 93-242.
14. Demirtaş, Hasan (2012). “Vakıf Araştırmalarında Kaynak Olarak Hurufat Defterleri: Kangırı Örneği”, Vakıflar Dergisi, (37), s. 47-92.
15. Ekinci, Resul (2011). Zağnos Paşa’nın Balıkesir’deki Vakıfları (16) Numaralı Zağnos Paşa Evkaf Defteri Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (H. 1278-M. 1862), Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Eroğlu Memiş, Şerife (2020). “Kudüs Vakıflarında İstihdam: 18. Yüzyılda Vakıf Görevlilerinin Sosyo-Ekonomik ve Demografik Özellikleri”, Osmanlı Araştırmaları, 55(55), s. 99-144.
17. Faroqhi, Suraiya (2004). “Krizler ve Değişim 1590-1699”. Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi II (1600-1914) içinde (s. 543-757). ed. Halil İnalcık ve Donald Quataert. İstanbul: Eren Yayıncılık.
18. Genç, Mehmet (2007). Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
19. İnalcık, Halil (2003). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
20. İnalcık, Halil (2009). Devlet-i ’Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I: Klasik Dönem (1302-1606) Siyasal, Kurumsal ve Ekonomik Gelişim, İstanbul: İş Bankası Yayınları.
21. Kasaba, Reşat (2012). Bir Konargöçer İmparatorluk: Osmanlı’da Göçebeler, Göçmenler ve Sığınmacılar, İstanbul: Kitap Yayınevi.
22. Köç, Ahmet (2015). “Sosyal Açıdan Balıkesir’de Yıldırım Külliyesi”, Karesi’den Balıkesir’e (Şehrin Siyasi ve Sosyoekonomik Tarihinden Kesitler) içinde (s. 115-129). Bursa.
23. Küçükdağ, Yusuf (2005). “Hurufat Defterleri’ne Göre Osmanlı Döneminde Develi Kazası’nın Tekke ve Zaviyeleri”, Türk Tasavvuf Araştırmaları içinde (s. 415-426). Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
24. Küçükdağ, Yusuf ve Eşref Temel (2021). “Osmanlı Aksarayı’nda Tekke ve Zaviyeler (XVIII-XIX. Yüzyıllar)”, Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, (7), s.109-127.
25. Oğur, Özcan (2018). Karaman Eyaleti Konya Merkez Kazası Hurufat Defterlerine Göre Konya ve Civarının İdari ve Sosyal Durumu (1690-1839), Doktora Tezi, Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
26. Önkal, Ahmet ve Nebi Bozkurt (1993). “Cami: Dinî ve Sosyokültürel Tarihi”. Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 7, s. 46-56), İstanbul: TDV Yayınları.
27. Öntuğ, Mustafa Murat (2003). XVII. Yüzyılın İlk Yarısında Balıkesir Şehrinin Fiziki, Demografik ve Sosyo-Ekonomik Yapısı, Doktora Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Öntuğ, Mustafa Murat (2023). “Balıkesir’de Bostan Çavuş Mektebi ve Dâru’l-hadisi, Hacı Hüseyin Dâru’l-Kurrâsı ile Vakıfları”. Cumhuriyet’in 100. Yılında Balıkesir’in Kültürel Birikimi Vakıflar ve Tarihi Yapılar içinde (s. 9-27). ed. Mehmet Bayyiğit. Konya: Palet Yayınları.
29. Öntuğ, Mustafa Murat (2024), “Balıkesir İlyas Paşa Mevlevihanesi ve Medresesi”. Balıkesir’de Dinî Hayat Bağlamında Dinî Kurumlar içinde (s. 15-35). ed. Mehmet Özkan. Bursa: Emin Yayınları.
30. Öz, Mehmet (2005). Kanun-ı Kadîmin Peşinde: Osmanlı’da Çözülme ve Gelenekçi Yorumcuları, İstanbul: Dergâh Yayınları.
31. Özdemir, Gazi (2005). Hurufât Defterleri Işığında Konya-Ilgın, Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Özkaya, Yücel (1978). “XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Yerli Ailelerin Âyânlıkları Ele Geçirişleri ve Büyük Hânedânlıkların Kuruluşu”, Belleten, (168), s. 667-723.
33. Özvar, Erol (2003). Osmanlı Maliyesinde Malikâne Uygulaması, İstanbul: Kitabevi Yayınları.
34. Reyhan, Cenk (2008). Osmanlı’da Kapitalizmin Kökenleri: Kent-Kapitalizm İlişkisi Üzerine Tarihsel-Sosyolojik Bir Çözümleme, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
35. Sevim, Sezai (1993). XVI. Yüzyılda Karasi Sancağı: Tahrir Defterlerine Göre. Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Sevim, Sezai (1994). “Candaroğulları Sülalesi’nden Kaya Bey’in Balıkesir’deki Camisi ve Vakıfları”, Vakıflar Dergisi, (23), s. 19-24.
37. Sözlü, Halil (2014). Balıkesir’de Türk Dönemi Mimari Eserleri, Doktora Tezi, Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Şimşir, Nahide (2014). “Balıkesir ve Çevresine Ait Arşiv Kaynakları ve Bir Kitabın Düşündürdükleri”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 1(3), s. 1-4.
39. Temel, Eşref ve Yusuf Küçükdağ (2018). “Hurufât Defterlerine Göre Aksaray Kenti Medreseleri ve Darülkurraları”, Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, (1), s. 48-82.
40. Ünlüyol, Aynur (1995). Şeriyye Sicillerine Göre XVIII. Asrın İlk Yarısında Balıkesir (1700-1730), Doktora Tezi, Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
41. VGM (1977). Türkiye’de Vakıf Abideler ve Eski Eserler II, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.