Muamma Türünün İnşasında Üç Temel İsim: Yezdî, Câmî ve Nişâbûrî

Öz

Bilgiyi gizlemek veya yalnızca belirli kişilerce anlaşılmasını sağlamak amacıyla kullanılan muamma, gelişimini ve sistemleşmesini Fars edebiyatında, özellikle 15. yüzyılda Timurlular döneminde Şerefeddin Ali Yezdî, Abdurrahman Câmî ve Mir Hüseyin Nişâbûrî ile yaşamıştır. Çalışmada muamma kavramı hem sözlük hem de terim anlamıyla ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Devamında muammanın kurucu ismi olarak kabul edilen Yezdî’nin Hulel-i Mutarraz der Fenn-i Muammâ ve Lugaz adlı eseri tanıtılmıştır. Ardından eserin daha anlaşılır özeti niteliğindeki Müntehab-ı Hulel-i Mutarraz adlı çalışmasından bilgiler aktarılmıştır. Câmî, Yezdî’nin temelini attığı yapıyı geliştiren, derinleştiren isim olmuştur. Muamma üzerine yazdığı Hilye-i Hulel, Risâle-i Muhtasar der Beyân-ı Kavaid-i Muammâ, Risâle-i Sagîr der Muammâ ve Risâle-i Esgar der Muammâ adlı dört risale ile konuyu teorik olarak zenginleştirmiş ve muammayı “teshîlî, tahsîlî ve tekmîlî” gibi ana başlıklarla sınıflandırmıştır. Câmî’nin ardından muammanın nihai düzenleyicisi ve sistemleştiricisi olan Nişâbûrî de Risâle-i Muammâ adlı kapsamlı eseriyle, Câmî’nin üçlü tasnifine “tezyîlî” başlığını ekleyerek konuyu dört ana başlıkta tamamlamıştır. Çalışmada, üç temel ismin birbirini tamamlayan açıklamalarıyla dağınık halde bulunan muamma sanatının teorik alt yapısını oluşturdukları ve onu edebî türe dönüştürdükleri açıklanmıştır. Ayrıca her üç yazarın muamma ile ilgili eserlerin tanıtımının ardından, Türkiye Yazma Eserler Kütüphanesinde 200’den fazla muamma elyazması arasından tespit edilen 109 adet yazma nüsha da bu üç şahsiyetin mirasının zenginliğini ve bu alanda yapılacak akademik ve filolojik çalışmalar için mevcut imkânları göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Muamma
• Hulel-i Mutarraz
• Şerefeddin Ali Yezdî
• Abdurrahman Câmî
• Mir Hüseyin Nişâbûrî

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Three Key Figures in the Construction of the Muʿammā Genre: Yazdī, Jāmī, and Nishābūrī

Öz

Muʿammā (a riddle in verse encrypting names), used to conceal information or ensure its understanding is limited to certain individuals, developed and systematized in Persian literature, particularly during the Timurid period of the 15th century, through the works of Sharaf al-dīn Ali Yazdī, Abd al-rahmān Jāmī, and Mīr Hussein Nishābūrī. In this study, the concept of the muʿammā is examined in detail, both in its lexical and terminological meanings. Following this, Yazdī’s work, Hulal-i Mutarraz der Fann-i Muʿammā ve Lugaz, considered the founder of muʿammā genre, is introduced. Finally, information from his work Muntahab-ı Hulal-i Mutarraz a more understandable summary of Yazdī’s work, is presented. Jāmī was the figure who developed and deepened this structure,established by Yazdī. With his four treatises about muʿammā—Hilya-i Hulal, Risāla-i Muhtasar der Bayân-ı Kavâʿid-i Muʿammā, Risāla-i Sagîr der Muʿammā, and Risāla-i Esgar der Muʿammā—he enriched the subject theoretically and classified and clarified the muʿammā under main headings such as ‘‘tashīlī, tahsīlī, and takmīlī’’. Following Jāmī, Nishābūrī, the ultimate organizer and systematizer of the muʿammā, completed the subject under four main headings with his comprehensive work, Risāla-i Muʿammā, adding the heading ‘‘tezyīlī’’ to Jāmī’s threefold classification. This study explains how these three authors, through their complementary contributions, transformed the scattered art of the muʿammā into a distinct literary genre by establishing its rules and theoretical foundation. Furthermore, following the introduction of the works of each of these three authors on muʿammā, the 109 manuscript copies identified from over 200 muʿammā manuscripts in the Presidency of the Manuscripts Institution of Türkiye demonstrate the richness of their legacy and the opportunities available for academic and philological studies in this field.

Anahtar Kelimeler

• Muʿammā
• Hulal-i Mutarraz
• Sharaf al-Dīn Ali Yazdī
• Abd al-Rahmān Jāmī
• Mīr Hussein Nishābūrī

Kaynakça

1. Algar, Hamid (2016). Abdurahman Câmî, trc. Abdullah Taha Orhan; Zeynep Hafsa Orhan, İstanbul: Litera Yayıncılık.
2. Algar, Hamid ve Ali Alparslan (1998). “Hüseyin Baykara”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 18, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 530-532.
3. Ateş, Ahmed (1968). İstanbul Kütüphanelerinde Farsça Manzum Eserler, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
4. Babasaferi, Ali Asgar (1394, 2 40). Bahâr-ı edeb, s. 87-106.
5. Baş, Münire Kevser (1999). Lâmiî Çelebi’nin Şerh-i Muammeyât Alâ Esmâ-i Hüsnâ’sı, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
6. Çelebi, Asaf Hâlet (2002). Molla Câmî, Ankara: Hece Yayınları.
7. Çelebi, Kâtib (2014). Keşf el-Zunûn, C. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
8. Develioğlu, Ferit (2000). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi.

9. Dihhodâ, Ali Ekber (1373). Lugatnâme-i Dihhodâ, C. 13, Tahran: Müessese-i Lugatnâme-i Dihhodâ.
10. Dilek, Kaan (2010). “Şerefeddin Ali Yezdî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 38, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 550-552.
11. Durmuş, İsmail (2020). “Muamma”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 30, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 320-321.
12. Edib, Kemâl (1949). “Fuzûlî’nin Muammâ Risâlesi”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, s. 61-109.
13. Firûzâbâdî, Mecdiddin (1913). el-Kâmûsü’l-muhît c. IV, Mısır: el-Mektebetü’l-Hüseyniyye.
14. Fişârekî, Muhsin Muhammedî ve Meryem Şîrânî (1390). “Hatt-ı Muammâ (Pejûhiş der Envâ’ ve Şîvehâ-yi Remz-nigârî-yi Münşeât)”, Metn-i Şinâs-i Edeb-i Fârisî, s. 109-134.
15. Hikmet, Ali Asgar (1320). Mütazammın-ı Tahkîkât der Târîh-i Ahvâl ve Âsâr-ı Manzûm ve Mensûr-i Hâtemu’ş-Şuarâ Nûreddin Abdurrahman Câmî, Tahran.
16. Hikmet, Ali Asgar (1994). Camî Hayatı ve Eserleri, trc. M. Nuri Gençosman, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
17. İnalcık, Halil (2003). “Mehmed I”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 28, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 391-394.
18. Kahn, David (1968). The Codebreakers, New York: The Macmillan Company.
19. Kanar, Mehmet (2011). Farsça-Türkçe Sözlük, İstanbul: Say Yayınları. Kut, Günay (2003). “Lâmiî Çelebi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 27, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 96-97.
20. Levend, Agah Sırrı (1958). “Nevâî’ye Atfedilen Esmâ-i Hüsnâ Muammalarının Sahibi”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, s. 211-214.
21. Merâyâtî, Muhammed ve Yahya Mîralem, Muhammed Hasan Tayyân (1997). İlmü’t-tamiye ve istihrâci’l-muammâ inde’l-Arab, I, Dimeşk: Ed-dirâsât ve’l-buhûsül-ilmiyye. Muîn, Muhammed (1371). Ferheng-i Fârisî, C. IV, Tahran: Müessese-i İntişârât-i Emir Kebîr.
22. Mutçalı, Serdar (tarih yok). Arapça-Türkçe Sözlük, İstanbul: Dağarcık Yayınları.
23. Nâcî, Muallim (2021). Lügat-i Nâcî, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Nazif, Süleyman (tarih yok). Muhtasar der beyanı Muamma.
24. Nevâî, Ali Şîr (2015). Mecâlisü’n-Nefâyis, Haz. Kemal Eraslan-A. Naci Tokmak, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Okumuş, Ömer (1993). “Câmî, Abdurrahman”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 7, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 94-99.
26. Öntürk, Tolga (2019). Sürûrî’nin Şerh-i Muammeyât-ı Mîr Hüseyin Adlı Eseri (İnceleme-Tenkitli Metin), Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniveristesi, Van (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
27. Öntürk, Tolga (2024). “Aliyyü’l-Arabî’nin Şerh-i Muʿammâ-yı Esmâ-i Hüsnâ’sı”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, s. 1679-1699.
28. Pâdşâh, Muhammed (tarih yok). Ferheng-i Ânendrâc, C. 6, Tahran: Kitâbfurûşi-yi Hayyâm.
29. Redhouse, James William (2016). Müntahabât-ı Lügât-i Osmâniyy, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Ritter, Helmut (1993). “Câmî”, Milli Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi, C. 3, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, s. 18-20.
31. Safâ, Zebîhullah (1372 ). Târih-i Edebiyât der Îrân, C. 4, Tahran: İntişârât-ı Firdevs.
32. Sami, Şemseddin (2015). Kamus-ı Türkî, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
33. Saraç, Mehmed Ali Yekta (1997). “Muamma ve Divan Edebiyatındaki Seyri”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, s. 297-308.
34. Sürûrî, Muslihuddin Mustafa (tarih yok). Şerh-i Muammeyat-ı Mîr Hüseyin, 8274-1.
35. Şemîsâ, Sîrûs (1373 ş.). Envâ’-i Edebî, Tahran: Çâphâne-i Râmîn. Tâhir’ül-Mevlevi. (1994). Edebiyat Lügati, İstanbul: Enderun Kitabevi.
36. Tâlibyân, Yahya ve Mujde Kemâlîferd (2022, C. 1 2). “Farsça En Eski Muammâ Risâlesi”, Neşriyye-i İlmi-yi Pejûhişhâ-yi Nüsha-Şinâsî ve Tashîh-i Mütûn, s. 43-58.
37. Tarlan, Ali Nihad (1936). Divan Edebiyatında Muamma, İstanbul: Burhaneddin Matbaası. Taşköprüzâde. (Süleymaniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Ali Paşa, 606), Mevzûâtu’l-Ulûm Tercemesi.
38. Togan, Zeki Velidi (1993). “Câmî”, Milli Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi, C. 3, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, s. 15-18.
39. Topaloğlu, Bekir (1995). “Esmâ-i Hüsnâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 404-418.
40. Toprak, Mehmet Faruk (2001). ‘‘Klâsik Arap Şiirinde Luğaz’’, Nüsha, s. 97-110.
41. Türkçe Sözlük. (2005). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
42. Visal, Muhammed Rıza ve Muhammed Kazım Kehdûyî (2021). “Kârbord-i Lugaz ve Muammâ der Şi’r-i Mecid Hemger”, Kâvuşnâme-i zebân ve Edebiyât-i Fârisî, s. 111-148.
43. Yazıcı, Tahsin (1993). “Şeref ed-Dîn”, Milli Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, s. 427.
44. Yesûî, Luvîs Malûf (1994). El-Muncid fi’l-luga, Lübnan: Menşûrâtu dâri’l-maşrık.