İki Kültürcü Bilgi Yapısında Alexander von Humboldt’u Naturgemälde (Doğa Resmi) Üzerinden Konumlandırmak

Öz

Bu makalede, modern coğrafyanın kurucu isimlerinden biri olarak kabul edilen Alexander von Humboldt ele alınmaktadır. Aydınlanmanın mekaniğe ve Romantizmin estetiğe dayanan düşünsel birikimini kendisinde toplayan Humboldt, kendine özgü bilimsel bir yaklaşım geliştirmiştir. Buna göre deneysel bilim ile sanat ve estetiği bir araya getiren “Humboldtcu bilim”, doğanın içsel güçler tarafından şekillenen bir bütün olduğunu; bunun da yalnızca bilimin ve estetiğin araçlarını bir arada kullanan bir bakış açısıyla anlaşılabileceğini öne sürer. Dahası, nicel matematiksel bağlantılar ve karşılıklı ilişkiler keşfetmeye dayanan bu yaklaşım, doğadaki bilimselliğin bir ressamın bakışlarıyla dile getirilmesi üzerinde durur. Humboldt, söz konusu bakış açısını ise 1799-1804 tarihleri arasında gerçekleştirdiği Güney Amerika seyahatinin bir çıktısı olarak ürettiği Naturgemälde (Doğa Resmi) aracılığıyla somutlaştırır. Doğanın bütün başat unsurlarının bir arada resmedildiği bir “mikro kozmos” niteliğindeki bu yeni bilimsel üslup, bilimsel verileri estetik çizimlerle ifade ederek, doğanın iç güçlerce canlı bir yapıya sahip olduğuna işaret eder. Naturgemälde’de belirginleştirdiği bu bilimsel vizyon, onun tek kültürcü bir bilgin olarak tanımlanmasını sağlar. Tek kültürcü bilim anlayışı, bilme biçimleri arasında sınır gözetilmeden doğru, iyi ve güzel arayışının farklı bilgi alanları üzerinde hakimiyete sahip kişilerce bir arada yürütülmesine karşılık gelmektedir. Bununla birlikte 17. yüzyıldan itibaren doğa bilimlerinin deneysel ve tümevarımsal yönteminin gittikçe başarı kazanması, iki kültürcü bir bilim pratiği ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda makalede, birincil ve ikincil kaynakların incelenmesine dayanan doküman analizi yöntemiyle, Alexander von Humboldt’un bilim anlayışı Naturgemälde üzerinden değerlendirilmekte ve söz konusu anlayışın günümüzdeki yeri iki kültür kavramsallaştırması ışığında tartışılmaktadır. Bu çerçevede, sahip olduğu bütüncül ve kapsayıcı yaklaşımıyla iki kültür öncesindeki tek kültürcü geleneksel pratik içerisinde tanımlanan Humboldtcu bilim anlayışının, modern bilgi yapılarında meydana gelen iki kültürcü dönüşümden olumsuz yönde etkilenerek, coğrafya içerisinde kalıcı bir yer oluşturamadığı öne sürülmektedir. Bununla birlikte, özellikle son çeyrek yüzyılda belirginleşen fiziki ve beşerî coğrafya arasındaki diyalog inşa etme çabaları göz önüne alındığında, Humboldtcu yaklaşımının yeniden gündeme gelebileceğine dikkat çekilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Alexander von Humboldt
• İki kültür
• Naturgemälde
• Humboldtcu bilim
• Coğrafya

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Positioning Alexander von Humboldt Through Naturgemälde (Nature Painting) Within the Two Cultures Structure of Knowledge

Öz

This article examines Alexander von Humboldt, who is considered one of the founding figures of modern geography. Humboldt, who synthesized the intellectual legacy of the Enlightenment—rooted in mechanics—and Romanticism—rooted in aesthetics—developed a unique scientific approach. Accordingly, “Humboldtian science”—which brings together experimental science with art and aesthetics—argues that nature is a unified whole shaped by internal forces, and that this can only be understood through a perspective that combines the tools of both science and aesthetics. Humboldt presents this perspective through Naturgemälde, which he produced as a result of his South American journey between 1799 and 1804. This new scientific style, which is a ‘microcosm’ in which all the main elements of nature are depicted together, expresses scientific data through aesthetic drawings, pointing to the fact that nature has a living structure with internal forces. The scientific vision he clarified in Naturgemälde led to him being defined as a single cultures scholar. However, with the growing success of the experimental and inductive methods of the natural sciences beginning in the 17th century, a two cultures scientific practice emerged. In this context, the article evaluates Alexander von Humboldt’s understanding of science through Naturgemälde and discusses the current place of this understanding in light of the two cultures conceptualisation. Within this framework, it is argued that Humboldt’s understanding of science has been negatively affected by the two cultures transformation that has taken place in modern knowledge structures and could not maintain a lasting position within geography. However, considering the efforts to build dialogue between physical and human geography that have become evident in the last quarter of a century, it is noted that Humboldt’s approach, which brings together science and art, may once again come to forefront.

Anahtar Kelimeler

• Alexander von Humboldt
• Two cultures
• Naturgemälde
• Humboldtian science
• Geography

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. A Wilderness Journal (Ocak 2017). “Naturgemalde”, https:// awildernessjournal.blogspot.com/2017/10/Naturgemalde.Html (Erişim Tarihi: 17 Şubat 2025).
2. Anlı, Ömer Faik (2015). “İki Kültürlü Epistemolojik Dünyada Felsefe ve Edebiyat.” V.Taşdelen, Z.Taştan, A.Eyim, M.Erzen, E.Rızvanoğlu (Eds) İçinde, Felsefe ve Edebiyat Sempozyumu Bildiri Kitabı, (s. 295-317), Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları.
3. Bekaroğlu, Erdem (2016). “Modern Dünya-Sisteminin Bilgi Yapıları Bağlamında Coğrafya Disiplini İçin Bir Dışsal Tarih Okuması”, Toplum ve Bilim, 136, s. 117-145.
4. Bernal, John Desmond (2009). Tarihte Bilim I, Çev. Tonguç Ok, İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
5. Bowen, Margarita J (1970). “Mind And Nature The Physical Geography Of Alexander Von Humboldt”, Scottish Geographical Magazine, 86 (3), s. 222-233.
6. Bunkše, Edmunds V (1981). “Humboldt And An Aesthetic Tradition İn Geography”, Geographical Review, 71(2), s. 127-146.
7. Buttimer, Anne (2001). “Beyond Humboldtian Science And Goethe’s Way Of Science: Challenges Of Alexander Von Humboldt’s Geography”, Erdkunde, 55(2), s. 105-120.
8. Buttimer, Anne (2009). “Von Humboldt, A”, Rob Kitchin, Nigel Thrift (Eds.) İçinde, International Encyclopedia of Human Geography, (s. 6109-6113), Amsterdam: Elsevier.

9. Cannon, Susan Faye (1978). Science in Culture: The Early Victorian Period, Cambridge: Science History Publications.
10. Collins, Randall (2016). “Commonality And Divergence Of World Intellectual Structures İn The Second Millennium CE”, I. Wallerstein (Eds.) İçinde, The Modern World-System. In The Longue Durée, (s. 157-170), Londra: Routledge.
11. Cresswell, Tim (2013). Geographic Thought. A Critical İntroduction, New Jersey: Blackwell Publishing.
12. Dettelbach, Michael (2001). “Alexander Von Humboldt Between Enlightenment And Romanticism”, Northeastern Naturalist, 8, s. 9–20.
13. Ernste, Huib, Philo, Chris (2009). “Determinism/Environmental Determinism”, Rob Kitchin, Nigel Thrift (Eds.) İçinde, International Encyclopedia of Human Geography, (s. 1117-1125), Amsterdam: Elsevier.
14. Etsy (Nisan, 2018). “Naturgemalde Unity Of Nature Alexander Von Humboldt Giclee”, https://www.etsy.com/listing/894781069/ naturgemalde-unity-of-nature-alexander (Erişim tarihi: 20 Şubat 2025).
15. Fetz, Marcelo (2017). “Negotiating Boundaries: Encyclopédie, Romanticism, And The Construction of Science”, História, Ciências, Saúde – Manguinhos, 24(3), s. 645-663.
16. Freeman, Thomas Walter (1961). A Hundred Years of Geography, Londra: Aldine.
17. Fuentes, Adrián Herrera (2021). “Contemplation And Empathy: On The Joy Of Nature (‘Naturgenuss’) And Feelıng For Nature (‘Naturgefühl’) İn Alexander Von Humboldt’s Approach To Science”, German Life And Letters, 74(3), s. 295-310.
18. Garrido, Elisa (2013). “Alexander Von Humboldt And British Artists: The Oriental Taste”, Culture & History Digital Journal, s. 2(2), 1-7.
19. Godlewska, Anne M C (1999a). Geography Unbound. French Geographic Science From Cassini To Humboldt, Chicago: University of Chicago Press.
20. Godlewska, Anne M C (1999b). “From Enlightenment Vision To Modern Science? Humboldt’s Visual Thinking”, David N. Livingstone, Charles W. J. Withers (Eds.) İçinde, Geography And Enlightenment, (s.236-280), Chicago: The University Of Chicago Press. Godlewska, Anne M C, Martin, Jason Grek (2011). “Map”, John Agnew, David Livingstone (Eds.) İçinde, The SAGE Handbook Of Geographical Knowledge, (s. 357-367), California: SAGE.
21. Guarin, Alejandro (2004). “Alexander Von Humboldt And The Origins Of Our Modern Geographical View Of Earth”, D.G.Janelle, B.Warf, K.Hansen (Eds.) İçinde, Worldminds: Geographical Perspectives On 100 Problems, (s. 607-612), Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.
22. Gulbenkian Komisyonu (2011). Sosyal Bilimleri Açın: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yapılanması Üzerine Rapor, Çev. Şirin Tekeli, İstanbul: Metis Yayınları.
23. Hartshorne, Richard (1958). “The Concept Of Geography As A Science Of Space, From Kant And Humboldt To Hettner”, Annals of The Association of American Geographers, 48(2), s. 97-108.
24. Holt-Jensen, Arild (2014). Coğrafya. Tarihi, Felsefesi ve Temel Kavramları, Çev. E.Bekaroğlu, Ö.F.Anlı, H.Turut, S.Tuysuz, İstanbul: İdil Yayıncılık.
25. Holt-Jensen, Arild (2016). “Cosmography”, Douglas Richardson (Eds.) İçinde, The İnternational Encyclopedia Of Geography. People, The Earth, Environment And Technology Cilt 1, (s. 1194-1197), New Jersey: Wiley-Blackwell.
26. Humboldt, Alexander von (1808 [2014]). Views Of Nature, Çev. Mark W. Person, Chicago: The University Of Chicago Press.
27. Humboldt, Alexander von (1845 [1858]). Cosmos: A Sketch Of A Physıcal Description Of The Universe, Volume 1, Çev. E.C. Otte, New York: Harper & Brothers, Publishers
28. Humboldt, Alexander von (1847 [2010]). Cosmos: A Sketch Of A Physıcal Description Of The Universe, Volume 2, Çev. Edward Sabine, Cambridge: Cambridge University Press.
29. Humboldt, Alexander von (1849 [2022]). Aspects of Nature: In Different Lands and Different Climates; with Scientific Elucid Vol. II, Çev. Edward Sabine, London: John Murray.
30. Humboldt, Alexander von (1860 [2022]). Letters of Alexander von Humboldt to Varnhagen von Ense. From 1827 to 1858, Çev. Friedrich Kapp, Glasgow: Good Press.
31. Humboldt, Alexander von, Bonpland, Aimée (1807 [2009]). Essay On The Geography Of Plants, Çev. Sylvie Romanowski. Chicago: The University Of Chicago Press.
32. Humboldt, Alexander von, Bonpland, Aimée (1814 [2021]). Personal Narrative of a Journey to the Equinoctial Regions of the New Continent, Çev. Thomasina Ross. Prag: e-artnow Publisher.
33. Johnston, Ronald John (1986), Philosophy And Human Geography: An Introduction To Contemporary Approaches, Londora: Arnold.
34. Johnston, Ronald John, Sidaway, James Derrick (2004). Geography And Geographers: Anglo-American Human Geography Since 1945, Londora: Arnold.
35. Kettenmann Helmut (1997). “Alexander Von Humboldt And The Concept Of Animal Electricity”, Trends Neurosci, 20(6), s. 239-42.
36. Kiziroğlu, İlhami (1993). “Doğabilimci Alexander von Humbolt’un (1769-1859) Yaşamı ve Bilimsel Çalışmaları”, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(9), 281-300.
37. Knobloch, Eberhard (2007). “Alexander Von Humboldt—The Explorer And The Scientist”, Centaurus, 49, s. 3–14
38. Koyré, Alexander (2000). Bilim Tarihi Yazıları, Çev. Kurtuluş Dinçer, Ankara: Tübitak Yayınları.
39. Kraft, Tobias (2015). “Von Humboldt, Alexander (1769–1859)”, James D. Wright (Eds.) İçinde, International Encyclopedia of The Social & Behavioral Sciences (s. 279–285), Amsterdam: Elsevier.
40. Kwa, Chunglin (2005). “Alexander Von Humboldt’s Invention Of The Natural Landscape”, European Legacy, 10, s. 149-162.
41. Laszlo, Pierre (2004). “Humboldt, A French Perspective”, R.Erickson, M.A.Font, B.Schwartz (Eds.) İçinde, Alexander Von Humboldt. From The Americas To The Cosmos, (s. 281-293), Bildner Center For Western Hemisphere Studies.
42. Martin, Geoffrey J (2005). All Possible Worlds. A History Of Geographical İdeas, Oxford: Oxford University Press.
43. Mattos, Claudia (2004). “Landscape Painting Between Art And Science”, R.Erickson, M.A.Font, B.Schwartz (Eds.) İçinde, Alexander Von Humboldt. From The Americas To The Cosmos, (s.141-156), New York: Bildner Center For Western Hemisphere Studies.
44. Meglio, Maura Di (2007). “Sosyal Bilimler ve Alternatif Disiplin Modelleri”, R.E. Lee, I.Wallerstein (Eds.) İçinde, İki Kültürü Aşmak, Çev. Aysun Babacan, (s. 77-98). İstanbul: Metis Yayınları.
45. Mielants, Eric (2007). “Tepki ve Direniş: Doğa Bilimleri ve Beşeri Bilimler, 1789-1945”, R.E. Lee, I.Wallerstein (Eds.) İçinde, İki Kültürü Aşmak, Çev. Aysun Babacan, (s. 50-76). İstanbul: Metis Yayınları.
46. Millán, Elizabeth (2014). “Alexander Von Humboldt’s Poetry Of Nature: Freedom And The Latin American Landscape”, Meridional. Revista Chilena De Estudios Latinoamericanos, 3, s. 9-36.
47. Millán, Elizabeth (2019). “Protecting Natural Beauty From Humanism’s Violence: The Healing Effects Of Alexander Von Humboldt’s Naturgemälde”, E.Landgraf, G.Trop, L.Weatherby (Eds.) İçinde, Posthumanism İn The Age Of Humanism. Mind, Matter, And The Life Sciences After Kant, (s. 183-202), Londra: Bloomsbury
48. Minca, Claudio (2007). “Humboldt’s Compromise, Or The Forgotten Geographies Of Landscape. Progress in Human Geography, 31(2), s. 179-193.
49. Nicolson, Malcolm (1987). “Alexander Von Humboldt, Humboldtian Science, And The Origins Of The Study Of Vegetation”, History of Science, 25, s. 167-194.
50. Olwig, Kenneth R (2009). “Nature”, Rob Kitchin, Nigel Thrift (Eds.) İçinde, International Encyclopedia of Human Geography, (s. 3784-3794), Amsterdam: Elsevier.
51. Rupke, Nicolaas (1999). “Geography Of Enlightenment: The Critical 280 Reception Of Alexander Von Humboldt’s Mexico Work”, David N. Livingstone, Charles W. J. Withers (Eds.) İçinde, Geography And Enlightenment, (s.319-339), Chicago: The University Of Chicago Press.
52. Rupke, Nicolaas (2008). Alexander Von Humboldt A Metabiography, Chicago: The University Of Chicago Press.
53. Schaefer, Fred K (1953 [2018]). “Coğrafyada İstisnacılık: Metodolojik Bir İnceleme”, Çev. Suat Yazan, Erdem Bekaroğlu, Y.Arı (Eds.) İçinde, 20.Yüzyılda Amerikan Coğrafyasının Gelişimi, (s.127-156), Konya: Çizgi Kitabevi.
54. Schaumann, Caroline (2009). “Who Measures The World? Alexander Von Humboldt S Chimborazo Climb İn The Literary Imagination”, The German Quarterly, 82(4), s. 447-468.
55. Smith, Neil (1987). “Academic War Over The Field Of Geography: The Elimination Of Geography At Harvard, 1947–1951”, Annals of The Association of American Geographers, 77, s. 155–172.
56. Smith, Neil (2001). “Marxism And Geography İn The Anglophone World”, Geographische Revue, 3, s. 5–22.
57. Snow, Charles Percy (2001), İki Kültür, Çev. Tuncay Birkan, Ankara: Tübitak Yayınları.
58. Stremlin, Boris (2007). “Otoritenin Kuruluşu: Modern Dünya Biliminin Yükselişi”, R.E. Lee, I.Wallerstein (Eds.) İçinde, İki Kültürü Aşmak, Çev. Aysun Babacan, (s. 17-49). İstanbul: Metis Yayınları.
59. Tekeli, İlhan (2014). “Coğrafya ve Mekan Üzerine”, E. Bekaroğlu, A. L. Özdemir (Eds.) İçinde, Bir Disiplinin İç Dünyası: Modern Türk Coğrafyası Üzerine Söyleşiler, (s. 3-16), İstanbul: İdil Yayıncılık.
60. Thomasen, Laura Søvsø (2017). “Showing And Telling Science – The İntegrated Use Of Literature And İmages in The Works Of Erasmus Darwin And Alexander Von Humboldt”, Interdisciplinary Science Reviews, 42(3), s. 227-240.
61. Unwin, Tim (1992). The Place of Geography, Londra: Longman Publishing.
62. Viles, Heather (2005). “A Divided Discipline?” N. Castree, A. Rogers, D. Sherman (Eds.) İçinde, Questioning Geography, (s. 26-38), New Jersey: Blackwell.
63. Wallerstein, Immanuel (2000). Bildiğimiz Dünyanın Sonu: Yirmi Birinci Yüzyıl İçin Sosyal Bilim, Çev: T. Birkan, İstanbul: Metis Yayınları.
64. Wallerstein, Immanuel (2007). Avrupa Evrenselciliği İktidarın Retoriği, Çev. Sinan Önal, Diyarbakır: Aram Yayınları.
65. Wallerstein, Immanuel (2011a). The Modern World-System, Volume 1: Capitalist Agriculture And The Origins Of The European World-Economy İn The Sixteenth Century, With A New Prologue, California: University Of California Press.
66. Wallerstein, Immanuel (2011b). Dünya-Sistemleri Analizi. Bir Giriş, Çev. E.Abadoğlu, N.Ersoy, İstanbul: Bgst Yayınları.
67. Walls, Laure Dassow (1995). Seeing New Worlds: Henry David Thoreau And Nineteenth-Century Natural Science, Wisconsin: University Of Wisconsin Press.
68. Whatmore, Sarah (2002). Hybrid Geographies: Natures, Cultures, Spaces, California: Sage.
69. Wulf, Andrea (2017). Doğanın Keşfi, Çev. Emrullah Ataseven, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.