Gülistan Tercümesinde İkili Kullanımlar ve Bu Kullanımların Bugünkü Oğuz ve Kıpçak Lehçelerindeki Görünümü
Öz
Kıpçak Türkçesinin tek edebi eseri durumunda olan Gülistan Tercümesi, İranlı şair Sadi’nin eserinin Seyf-i Sarâyî tarafından 1 Eylül 1391 Cuma günü tamamlanmış serbest çevirisidir. Yazıda, Gülistan Tercümesi’nin ses ve şekil bilgisi özelliklerinde karşımıza çıkan ikili kullanımlar işlenmiştir. İkili kullanımların ses bilgisinde; düzlük-yuvarlaklık uyumunda, /ė/ ~/ e/ seslerinin kullanımında, ünlü değişmelerinde (/-a-/ ~ /-ı-/, /-e/ ~ /-ö-/, /-ü-/ ~ /-e-/, /ü-/ ~ /i-/) ünlü kaynaşmasında(ni üçün ~ niçin), ünsüz uyumunda, ünsüz değişmelerinde (/b-/ ~ /m-/, /-k-/ ~ /-g-/, /-n/ ~ /-ñ/, /-n/ ~ /-y/, /t-/ ~ /d-/, /-z-/ ~ /-s-/), benzeşmede (-ln- ~ -ll-), ikizleşmede (iki ~ ikki, iti ~ itti), göçüşmede (kibi/kibin ~ bigi/bigin) ünsüz düşmelerinde (/-g/ ~ /-ø/, /-l-/ ~ /-ø-/, /-n-/ ~ /-ø-/, /-r-/ ~ /-ø-/, /-y/ ~ /-ø/) ve -AgU ses grubunda (-AgU ~ -Av), şekil bilgisinde; birinci kişi zamirinin tamlayan ekiyle çekiminde (biziñ ~ bizim), iyelik ekli kelimelerin üzerine gelen belirtme durumu ekinde (+n ~ +nI), ayrılma durumu ekinde (+DIn ~ + DAn), gelecek zaman ekinde (-GAy ~ -GA ~ -IsAr), şart kipinin teklik II. şahsında (-sAñAn ~ -sAñ), emir kipinin teklik II. şahsında (-gIl ~ -ø), emir kipinin çokluk II. şahsında (-Uñ ~ -ñIz/-ñUz), zarf fiil eklerinde (-(I)p, -(U)p,-(U)bAn), yeterlilik fiilinde (al- ~ bil-) ortaya çıktığı görülmüştür.
ABSTRACT
Binary Uses in Photics and Morphology Gülistan Translation
The only literary work of Kipchak Turkish, Gulistan
Translation, is the complete free translation of the work of the Iranian poet
Sadi by Seyfii Sarâyî on Friday, September 1, 1391. In the article, the binary
uses of the phonetic and morphological features of the Gulistan Translation
were studied. In phonetic information of binary uses; it is seen that it occurs
in flatness-roundness harmony, in use of /ė/ ~/ e/, in vowel changes (/-a-/ ~
/-ı-/, /-e/ ~ /-ö-/, /-ü-/ ~ /-e-/, /ü-/ ~ /i-/) in apophony(ni üçün ~ niçin), in consonant harmony, in consonant mutations (/b-/
~ /m-/, /-k-/ ~ /-g-/, /-n/ ~ /-ñ/, /-n/ ~ /-y/, /t-/ ~ /d-/, /-z-/ ~ /-s-/),
in assimilation (-ln- ~ -ll-), in gemination (iki ~ ikki, iti ~ itti), in
metathesis (kibi/kibin ~ bigi/bigin), in consonant deletion (/-g/ ~ /-ø/, /-l-/
~ /-ø-/, /-n-/ ~ /-ø-/, /-r-/ ~ /-ø-/,
/-y/ ~ /-ø/) and in -AgU sound group (-AgU ~ -Av), in
morphology; in conjugation of first person pronoun with genitive affix (biziñ ~
bizim), in accusative case affix on possessive affixed words (+n ~ +nI),
separation status affix (+DIn ~ + DAn), in future tense affix (-GAy ~ -GA ~
-IsAr), in second person singular of conditional mode (-sAñAn ~ -sAñ), in
second person singular of imperative mode (-gIl ~ -ø), in second person plural
of imperative mode (-Uñ ~ -ñIz/-ñUz), in verbal adverb affix (-(I)p, -(U)p, -(U)bAn), in adequacy verb (al- ~ bil-).
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Akdoğan, Yaşar (1999). Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine Büyük Sözlük C.I-II, İstanbul: Beşir Yayınevi.
- Argunşah, Mustafa ve Gülden Sağol Yüksekkaya, Özcan Tabaklar (2011). Karahanlıca-Harezmce-Kıpçakça Dersleri, İstanbul: Kesit Yayınları.
- Atalay, Besim (2006). Divanü Lugati’t-Türk Tercümesi I-IV, Ankara: TDK Yayınları.
- Baskakov, N. A.(1958). Karakalpaksko-Russkiy Slovar’, Moskva.
- Baskakov, N. A. (1963). Nogaysko-Russkiy Slovar, Moskva.
- Zajaczkowski, S. M. Szapsal (1989). Karaimsko-Russko-Pol’skiy Slovar’, Moskva.
- Bayniyazov, Ayabekve Janar Bayniyazova (2007). Türkiye Türkçesi-Kazak Türkçesi Sözlüğü, Ed. Kenan Koç, Almatı.
- Caferoğlu, Ahmet (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
-
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Okan Celal Güngör
*
Bu kişi benim
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
29 Aralık 2018
Gönderilme Tarihi
22 Eylül 2018
Kabul Tarihi
27 Kasım 2018
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2018 Sayı: 75