PSİKO-SOSYAL VE ERGONOMİK BİR RİSK OLARAK CİNSİYETE DAYALI ÜCRET EŞİTSİZLİĞİ: TÜRKİYE’DE MESLEK LİSESİ MEZUNLARI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 3, 151 - 161, 15.12.2025

Merve Tane

https://doi.org/10.33439/ergonomi.1741019

Öz

Bu çalışma cinsiyete dayalı ücret farklılıkları üzerine literatürde var olan çalışmaları inceleyerek, özellikle mesleki eğitim alan iş yaşamındaki kadınların cinsiyete dayalı ücret farklılıklarının düzeyini, 2023 yılı TÜİK hanehalkı verilerini kullanarak ortaya koymaya çalışmaktadır. Kadınların işgücü piyasasında eşit ücret hakkına erişip erişemediği, aynı eğitim ve istihdam özelliklerine sahip erkeklerle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Analiz, blinder-oaxaca ayrıştırması yöntemiyle gerçekleştirilmiş, ücret farklarının ne ölçüde gözlemlenebilir faktörlerden kaynaklandığı ve ne ölçüde ayrımcılıkla açıklanabileceği ortaya konmuştur. 2023 TÜİK verilerine göre, mesleki eğitim dahil beş eğitim alanında kadınlar erkeklerden sistematik olarak daha düşük ücret almaktadır. Blinder-Oaxaca ayrıştırması, bu farkların önemli bir kısmının gözlemlenebilir faktörlerle açıklanamadığını göstermiştir. Mesleki eğitim grubunda ücret farkının %66.5’i açıklanamamakta; bu durum potansiyel cinsiyet ayrımcılığına işaret etmektedir. İş yaşamında cinsiyete dayalı ücret farklılıkları beraberinde ergonomik riskleri de dolaylı olarak arttırabilir. Söz konusu bu durum doğrudan bir kas-iskelet sistemi hastalığına sebep olmasa da, görev dağılımı, çalışma ortamı, iş temposu ve stres düzeyleri üzerinden ergonomik risk faktörlerini etkileyebilir.

Anahtar Kelimeler

Cinsiyet Ayrımcılığı , Ücret Farklılıkları , Mesleki Eğitim , Psiko-Sosyal Riskler , Ergonomi

GENDER-BASED WAGE INEQUALITY AS A PSYCHO-SOCIAL AND ERGONOMIC RISK: A STUDY ON VOCATIONAL HIGH SCHOOL GRADUATES IN TURKEY

Öz

This study reviews existing literature on gender-based wage differences and attempts to reveal the level of gender-based wage differences among women in the workforce, particularly those in vocational education, using 2023 Turkish Statistical Institute (TÜİK) household data. The study examines whether women have access to equal pay in the labor market, comparing them to men with the same educational and employment characteristics. The analysis was conducted using the Blinder-Oaxaca decomposition method, revealing the extent to which wage differences stem from observable factors and the extent to which they can be explained by discrimination. According to 2023 TÜİK data, women systematically receive lower wages than men in five educational fields, including vocational education. The Blinder-Oaxaca decomposition shows that a significant portion of these differences cannot be explained by observable factors. In the vocational education group, 66.5% of the wage gap cannot be explained, indicating potential gender discrimination. Gender-based wage differences in the workplace can also indirectly increase ergonomic risks. While this situation may not directly cause musculoskeletal disorders, it can influence ergonomic risk factors through task distribution, work environment, work pace, and stress levels.

Anahtar Kelimeler

Gender Discrimination , Wage Disparities , Vocational Training , Psycho-Social Risks , Ergonomics

Kaynakça

• Acar Balaylar, N., Üçdoğruk Birecikli, Ş., Emeç, H. (2024). Türkiye’de cinsiyetler arası ücret açığının sektörel perspektiften koşulsuz kantil regresyonla incelenmesi: Yapışkan zemin ve cam tavan. İzmir İktisat Dergisi, 39(4), 872–892. https://doi.org/10.24988/ije.1509747
• Acar, F., Güneş Ayata, A., Varoğlu, D. (1999). Cinsiyete dayalı ayrımcılık: Türkiye’de eğitim sektörü örneği. Ankara: T.C. Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Acun, S. (2018). Türkiye’de ücret eşitsizliğinin analizi. Bulletin of Economic Theory and Analysis, 3(4), 237–260.
• Acker, J. (2006). Inequality regimes: Gender, class, and race in organizations. Gender & Society, 20(4), 441–464. https://doi.org/10.1177/0891243206289499
• Akın, O. Sosyal bir problem olarak cinsiyete dayalı ücret ayrımcılığı. https://toplumveutopya.com/sosyal-bir-problem-olarak-cinsiyete-dayali-ucret-ayrimciligi-oguz-akin/. Erişim tarihi: 24 Haziran 2025
• Anker, R. (1998). Gender and jobs: Sex segregation of occupations in the world. International Labour Office.
• Arulampalam, W., Booth, A. L., Bryan, M. L. (2007). Is there a glass ceiling over Europe? Exploring the gender pay gap across the wage distribution. ILR Review, 60, 163–186.
• Aytaç, S., Özok, A. F., Yamankaradeniz, N., Gökçe, A., Akalp, G., Çankaya, O., Tüfekçi, U. (2018). Metal sanayiinde çalışan kadınların ergonomik risk algısı: Bir araştırma. Ergonomi, 1(1), 29–38.
• Becker, G. S. (1971). The economics of discrimination (2nd ed.). University of Chicago Press.
• Becker, S. G. (1962). Investment in human capital: A theoretical analysis. The Journal of Political Economy, 70(5), 8–49.
• Birleşmiş Milletler. (1948). İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (Türkçe çeviri). https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/turkish-turkce. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2025.
• Birleşmiş Milletler. (1965). Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Uluslararası Sözleşmesi (ICERD). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc086/kanuntbmmc086/kanuntbmmc08604750.pdf. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2025.
• Birleşmiş Milletler. (1979). Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc083/kanuntbmmc083/kanuntbmmc08304451.pdf. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2025.
• Blau, F. D., Kahn, L. M. (2017). The gender wage gap: Extent, trends, and explanations. Journal of Economic Literature, 55(3), 789–865. https://doi.org/10.1257/jel.20160995
• Blinder. A.S. (1973). Wage Discrimination: Reduced Form and Structural Estimates. The Journal of Human Resources. 8(4). 436-455.
• Budig, M. J., Misra, J. (2010). How care-work employment shapes earnings in cross-national perspective. International Labour Review, 149(4), 441–460. https://doi.org/10.1111/j.1564-913X.2010.00097.x
• Björkstén M.G., Boquist B., Talbäck M., Edling C. (2001). Reported neck and shoulder problems in female industrial workers: the importance of factors at work and at home, International Journal of Industrial Ergonomics, 27, 159-170.
• Carayon, P., & Smith, M. J. (1999). Shift work and low-back pain among nursing personnel. Applied Ergonomics, 30(6), 493–505. https://journals.sagepub.com/doi/10.1518/001872099779656743
• Dahlberg R., Karlqvist L., Bildt C., Nykvist K. (2004) Do work technique and musculoskeletal symptoms differ between men and women performing the same type of work tasks. Applied Ergonomics, 35, 521–529.
• EIGE – European Institute for Gender Equality. (2023). Gender Equality Index 2023. https://eige.europa.eu/. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2025.
• Emily, C. (2024). Impact of Gender Pay Gap on Workplace Productivity and Employee Morale in Canada. International Journal of Sociology, 8(3), 24 – 35.
• Eraslan. V. (2012). Türkiye İşgücü Piyasasında Ücret Seviyesinde Cinsiyet Ayrımcılığı: Blinder-Oaxaca Ayrıştırma Yöntemi. İktisat Fakültesi Mecmuası. 62(1). 231-248.
• Eurofound. (2022). *Human Health Sector: Working Conditions and Job Quality*. European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions. https://vzd.mddsz.gov.si/document-download/human-health-sector-working-conditions-and-job-quality-2022-01-20-541
• European Agency for Safety and Health at Work. (2020). Work-related musculoskeletal disorders: Facts and figures. EU-OSHA. https://osha.europa.eu/sites/default/files/Work_related_musculoskeletal_disorders_%20Facts_and_figures.pdf
• European Commission. (2024, Mart). Gender pay gap: Facts and figures. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Gender_pay_gap_statistics. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2025.
• Filiz, E., Ertaş, H., Fidan, Y. (2022). Sağlık Çalışanlarında Psiko-Sosyal Risk Faktörlerinin Değerlendirilmesi. *Journal of Academic Value Studies, 8*(1), 81–90. https://doi.org/10.29228/javs.57737
• Goldin, C. (1990). Understanding the gender gap: An economic history of American women. Oxford University Press.
• Goldin, C. (2014). A grand gender convergence: Its last chapter. American Economic Review, 104(4), 1091–1119. https://scholar.harvard.edu/files/goldin/files/goldin_aeapress_2014_1.pdf
• Hersch, J. (1998). Compensating differentials for gender-specific job injury risks. American Economic Review, 88(3), 598-607.
• International Labour Organization. (2024). Global wage report 2024–25: Is wage inequality decreasing globally? https://www.ilo.org/publications/flagship-reports/global-wage-report-2024-25-wage-inequality-decreasing-globally. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025.
• International Labour Organization & World Health Organization. (2022). The gender pay gap in the health and care sector: A global analysis in the time of COVID-19. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@dgreports/@dcomm/@publ/documents/publication/wcms_850909.pdf. Erişim tarihi: 10 Haziran 2025.
• Işığıçok, Ö. (2011). Ücretlendirmede ayrımcılık: Ücret yönetiminde adaletin sağlanması. İçinde M. Tikici, E. T. Demirel, & C. Çetin (Ed.), Türk iş yaşamında ayrımcılık (ss. 409–431). Nobel Kitap.
• Karlqvist, L., Gard, G. (2012). Ergonomic conditions and health at gender segregated workplaces. The Ergonomics Open Journal, 5, 19-27.
• Makal, A., Toksöz, G. (2012). Türkiye’de kadın emeğinin tarihsel kökenleri: 1920–1960. İçinde A. Makal & G. Toksöz (Ed.), Geçmişten günümüze Türkiye’de kadın emeği (ss. 38–115). Ankara Üniversitesi Yayınevi.
• McKinsey Global Institute. (2025, 26 Şubat). Tough trade-offs: How time and career choices shape the gender pay gap. https://www.mckinsey.com/mgi/our-research/tough-trade-offs-how-time-and-career-choices-shape-the-gender-pay-gap. Erişim tarihi: 12 Haziran 2025.
• Messing, K., Östlin, P. (2006). Gender equality, work and health: A review of the evidence. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/gender-equality-work-and-health-a-review-of-the-evidence, Erişim Tarihi: 12 Temmuz 2025
• Miller, W. P. (2009). The gender pay gap in the US: Does sector make a difference? Journal of Labor Research, 30, 52–74.
• Oaxaca. R. (1973). Male-Female Wage Differentials in Urban Labor Markets. International Economic Review. 14(3). 693-709.
• Onuk, P. (2017). Ücret eşitsizliği ve ücretin sosyoekonomik belirleyenleri: İstanbul örneği. Çalışma ve Toplum Dergisi, 53, 703–720.
• Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). Communicating gender pay gap reporting rules and results: Making pay transparency work. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/01/communicating-gender-pay-gap-reporting-rules-and-results_92fcda5a/12e1dd50-en.pdf. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025.
• Organisation for Economic Co-operation and Development. (2025). Gender wage gap [Indicator]. OECD Data. https://www.oecd.org/en/data/indicators/gender-wage-gap.html Erişim tarihi: 16 Haziran 2025.
• Parnell, K. J., Plant, K. L. (2024). How can human factors close the gender data gap? Human Factors and Ergonomics in Manufacturing & Service Industries, 34(1), 63-75.
• Reskin, B. F., Padavic, I. (2002). Women and men at work (2nd ed.). Pine Forge Press.
• Rose, O. S. (1993). Gender and labor history. International Review of Social History, 38, 145–162. https://www.cambridge.org/core/services/aopcambridgecore/content/view/6F1761103B77D0851E7876E1D6225486/S0020859000112349a.pdf/gender_and_labor_history_the_nineteenthcentury_legacy.pdf.
• Roquelaure, Y., (2018). Musculoskeletal disorders and psychosocial factors at work: Current knowledge and recommendations (Report 142). European Trade Union Institute. https://www.etui.org/sites/default/files/EN-Report-142-MSD-Roquelaure-WEB.pdf
• Şentürk, İ., Demir, Ö. (2022). Türkiye’de cinsiyete dayalı ücret eşitsizliği: Üç-parçalı Blinder-Oaxaca ayrıştırması. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 18(1), 153–181. https://doi.org/10.17130/ijmeb.807585
• Tansel, A. (2004). Public-private employment choice, wage differentials and gender in Turkey (IZA Discussion Paper No. 1262). IZA. https://docs.iza.org/dp1262.pdf
• Tokol, A. (2017). Günümüz Türkiye’sinde temel sosyal sorunlar ve sosyal politika uygulamaları. İçinde M. Zencirkıran (Ed.), Dünden bugüne Türkiye’nin toplumsal yapısı (6. bs., ss. 436). Dora Yayıncılık.
• Tucker, P., Knowles, S. R. (2008). Review of studies that have used the Standard Shiftwork Index: Evidence for the underlying model of shiftwork and health. Applied Ergonomics, 39(5), 550-564. https://doi.org/10.1016/j.apergo.2008.02.001
• Uluslararası Çalışma Örgütü. (1958). 111 No’lu Ayırımcılık (İş ve Meslek) Sözleşmesi (C111). https://www.ilo.org/tr/resource/111-nolu-ayirimcilik-ve-meslek-sozlesmesi. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2025.
• Yalçın, E. C., Bayram Arlı, N., Aytaç, S., Başol, O., vd. (2019). Türkiye’de Emek Piyasalarında Cinsiyete Dayalı Ücret Ayrımcılığı: Ibbs Düzey 1’e Göre Farklılıklar. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(38), 293-314. https://doi.org/10.35343/kosbed.524255
• Yiğitalp Rençber, S., Ceylan, A. (2022). Bir tekstil fabrikasında çalışan işçilerin karşılaştıkları riskler ve iş kazası geçirme durumlarının değerlendirilmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 11(1), 748–759. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2171397
• World Economic Forum. (2024). Global gender gap report 2024. https://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2024.pdf. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2025.
• Zencirkıran, M. (2023). Sosyoloji (13. bs.). Dora Yayıncılık.