İSLAM - OSMANLI HUKUKUNDA VAKFA MÜDAHALE KAVRAMI

Öz

Önceki hukukumuzda vakıf, diğer tüm müesseselerden farklı olarak ebediyete kadar işlemesi amacına binaen dizayn edilmiş bir kurumdur. Bu nedenle, mülkiyeti yaratıcıya nispet edilerek menfaati kamuya tahsis edilen bu kurumun her bir unsuruna, başka hiçbir hukuki özneye tanınmamış bir dokunulmazlık zırhı biçilmiştir. Vakfın varlığının ve işleyişinin ebedi kılınması, ancak onun hukuki veya maddi varlığına yönelen her nev’iden müdahalenin bertaraf edilmesiyle mümkün olabilir. Ancak önceki hukukumuzda vakıf kurumu, hayatın her noktasına tesir etmiş en önemli içtimai müessese olarak, daima müdahalelerin hedefinde olmuştur. Öte yandan Osmanlı hukuk pratiğinde ziyadesiyle geniş bir yer işgal eden vakfa müdahale kavramı, teorik düzlemde yeterince incelenmemiştir. Bu çalışmanın iki temel hedefi bulunmaktadır: i) Vakfa müdahale fiilinin İslam hukuku kapsamında kavramsal çerçevesini ve unsurlarını tayin edebilmek için fıkıh literatürünü ve fetva mecmualarını inceleyerek hukuki bir analiz yapmak, ii) Pratikteki görünüm şekillerini ortaya koyabilmek için vakfa müdahale fiillerini ahkâm-ı şikayet defterleri, mühimme defterleri ve şer’iyye sicillerindeki kayıtlar üzerinden örneklendirmek.

Anahtar Kelimeler

• Vakıf
• Vakfa Müdahale
• Haksız Müdahale
• Osmanlı Vakıfları
• Vakıf Hukuku

The Concept Of Intervention in Waqf in Islamic-Ottoman Law

Öz

Waqf is the most important of the legal institutions that influenced the social life of the Ottoman period. During this period, waqfs undertook and successfully performed many public services that are today performed by the state. The charitable waqfs did not stop there and performed very important functions in terms of preventing class conflicts and injustice in the distribution of wealth, as well as establishing social solidarity. However, there is something that distinguishes waqfs in Islamic law from similar institutions in other systems: Its eternal establishment. In fact, it is essential that the establishment of a waqf is not subject to any condition or time limit, otherwise the waqf is not established. There is only one way for such an institution to function in perpetuity: to protect it from all interventions. However, waqfs have been the target of interventions in every period as an institution that manages a small or large amount of material assets and allows many people to benefit in different ways due to its nature. The aim of this study is to make a legal analysis of the acts of intervention in waqf and to examine their practical appearances by exemplifying them.

Anahtar Kelimeler

• Waqf
• Ottoman waqfs
• Intervention in the waqf
• Waqf law
• torts against waqfs.

Kaynakça

1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi
2. Divan-ı Hümâyûn Şâm-ı Şerîf Ahkâm Defterleri (A.DVNS.AHK.ŞM.d):
3. 1. defter (1155-1167) 2. defter (1167-1177) 3. defter (1193-1197)
4. 4. defter (1197-1208) 5. defter (1208 -1219)
5. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun (A.DVNS.MSR.MHM.d) Sicilleri Mühimme-i Mısır Defterleri
6. Uluskan, Murat, Çelik, Yüksel, Hut, Davut ve Tomar, Cengiz. Mühimme Defterlerinde Kudüs. Editör Halit Eren, Cilt 3-6, İstanbul: IRCICA, 2016. Defterlerin zaman aralığı: 1700-1799. Kudüs Şer’iyye Sicilleri KŞS: 201, 202, 209, 218, 230, 232, 248, 256, 262, 264.
7. Kaynak Eserler, Araştırmalar ve İncelemeler Akgündüz, Ahmet. İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2013.
8. Akgündüz, Ahmet (haz.). Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2018.

9. Akgündüz, Ahmet. “Galle”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 13: 338-339. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
10. Akıntürk, Turgut ve Derya Ateş Karaman. Borçlar Hukuku Genel Hükümler Özel Borç İlişkileri. İstanbul: Beta Yayınları, 2014.
11. Ali Haydar. Tertibü's-sunuf fî ahkâmi'l-vukuf. Cilt 1, Bağdad: Matbuat-u Bağdad, 1950.
12. Araz, Yunus. İslam Hukukunda Menfaatin Tazmini. Bursa: Emin Yayınları, 2016.
13. Ateş, İbrahim. (haz.) Kanuni Sultan Süleyman’ın Su Vakfiyesi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1987.
14. Ateş, İbrahim. “Vakfiyelerde Dua ve Beddualar”. Vakıflar Dergisi. 17 (1983): 5-54.
15. Avcı, Mustafa. Osmanlı Ceza Hukuku. Konya: Mimoza Yayınları, 2014.
16. Aydın, Mehmet Akif. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta Yayınları, 2014.
17. el-Bağdadi Ebû Muhammed Gıyaseddin Ganim b. Muhammed Ganim. Mecmaü'd- damânât fî mezhebi'l-İmami'l-A'zam Ebî Hanife en-Nu’man. Beyrut: Alemü'l-Kütüb, 1987.
18. Başpınar, Sena. “Vakıflarda Yönetim Şeklinin Değiştirilmesi”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 15/1, (2020): 42-77.
19. Bedir, Murteza. Buhara Hukuk Okulu: Vakıf Hukuku Bağlamında 10-15. Yüzyıl Orta Asya Hanefî Hukuku Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014.
20. Berki, Ali Himmet. Vakıflar. Ankara: Cihan Kitaphanesi, 1940.
21. Berki, Ali Himmet. “Vakıflar ve Vakıfların Maruz Kaldığı Tecavüz ve İhmaller”. Vakıflar Dergisi. 8 (1969): 335-340.
22. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu. Cilt 4 ve 5, İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
23. Burhanpurlu Şeyh Nizam (der.). Fetâvâ-yı Hindiyye (Fetâvâyi Alemgiriyye), Çeviren Mustafa Efe, Ankara: Akçağ Yayınları, 1985.
24. Bursalı, Osman Safa. “Ebedi Fakat Tamire Muhtaç: Osmanlı Hukukunda Vakıf Malın Tamiri”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2019.
25. Cin, Halil ve Ahmet Akgündüz. Türk Hukuk Tarihi. Cilt 2, İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1995.
26. Çatalcalı Ali Efendi. Açıklamalı Osmanlı Fetvaları: Fetâvâ-yı Ali Efendi. Açıklayan H. Necati Demirtaş, İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2014.
27. Çizakça, Murat. İslam Dünyasında Vakıflar, Çeviren Elif S. Genç, Konya: KTO Karatay Üniversitesi Yayınları, 2017.
28. Demirtaş, Necati. Fetvalarla Osmanlı Vakıfları. İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2019.
29. Dolu, Alaattin. Osmanlı Kudüs’ü Kent Kimliği Nüfuz ve Meşruiyet 1703-1789. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
30. Döndüren, Hamdi. Günümüzde Vakıf Meseleleri. İstanbul: Erkam Yayınları, 1998.
31. Düzdağ, Ertuğrul. Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları Işığında 16. Asır Türk Hayatı. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1983.
32. Ebü'l-Mehasin Fahreddin Hasan b. Mansur b. Mahmûd Kadıhan. Fetâvâ Kadıhan. Cilt 3, Kahire: Muhammed Şahin Efendi, 1865.
33. Eroğlu Memiş, Şerife. Hurufat Defterlerinde Kudüs-i Şerif: Vakıflar, Görevler ve Görevliler. İstanbul: Yeditepe, 2017.
34. es-Seyyid Ahmed ve es-Seyyid Mehmed b. Ahmed el-Gedûsî. Netîcetü’l-Fetâvâ, Hazırlayan S. Kaya, B. Algın, A.N. Çelikçi ve E. Kaval, İstanbul: Klasik, 2014.
35. Gibb, Hamilton and Harold Bowen. Islamic Society and the West. London: Oxford University, 1971.
36. Gökbilgin, Tayyip. Osmanlı Müesseseleri Teşkilatı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1977.
37. Hacak, Hasan. Atomcu Evren Anlayışının İslam Hukukuna Etkisi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2007.
38. el-Hafif, Ali. Buhûs ve Makâlât fi’t-teşrî’i’l-İslâmî. Kahire: Darü’l-Fikri’l-Arabi, 2010.
39. Halebî, İbrahim. Mültekâ El Ebhur. Tahkik Eden Vehbi Süleyman Gaveci, Cilt 1-2, Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1989.
40. Hassâf. Kitab-u Ahkami’l-evkâf. Kahire: Mektebü’s-Sekafeti’d-Diniyye, 1904/1322.
41. İbn Abidin. Reddü’l-Muhtar Ale’d-Dürri’l-Muhtar. Çeviren Ahmed Davudoğlu, Cilt 9, İstanbul: Şamil Yayınevi, 1983.
42. Karaman, Hayrettin. “Ayn”. İçinde Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, 4: 257-258. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
43. Kurt, İsmail. Para Vakıfları Nazariyat ve Tatbikat. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1996.
44. Kütükoğlu, Mübahat. Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik). İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 1994.
45. el-Mavsılî. el-İhtiyâr metni el-Muhtar li’l-fetvâ. Çeviren Celal Yeniçeri, İstanbul: Şamil Yayınevi, 2015.
46. Merginani, Ebü'l-Hasan Burhaneddin Ali b. Ebî Bekr. el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l- mübtedi. Tahkik Eden Muhammed Muhammed Tamir ve Hafız Aşur Hafız, Cilt 2, Kahire: Dârü’s-Selam, 2000.
47. Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-Serahsî. Mebsût. Editör M. C. Akşit, İstanbul: Gümüşev Yayıncılık, 2008.
48. Oğuzman, M. Kemal ve M. Turgut Öz. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Cilt 2, İstanbul: Vedat Yayıncılık, 2014.
49. Ömer Hilmi Efendi. Eski Vakıfların Temel Kitabı. Hazırlayan İsmet Sungurbey, İstanbul: İÜHF Yayınları, 1978.
50. Öztürk, Nazif. Elmalılı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995
51. Şeyhülislam Ebussuud Efendi. Ma’rûzat. Hazırlayan Pehlul Düzenli, İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
52. Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İdeal Kültür ve Yayıncılık, 2011.
53. et-Taftâzânî, Sa’düddün. Şerhu’l Akâid. Çeviren Talha Hakan Alp, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2017.
54. Telkenaroğlu, M. Rahmi. İslam Hukukunda İhmalî Suçlar. Konya: Hüner Yayınevi, 2014.
55. Topcu, Esma Nur. “Önceki Hukukumuzda Vakfa Müdahale Kavramı. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2020.
56. Ûdeh, Abdulkâdir. Seküler Ceza Hukuku Kurumlarıyla Mukayeseli İslam Ceza Hukuku. Çev. Ali Şafak, Cilt 1, İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2012.
57. Yediyıldız, Bahaeddin. 18. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
58. Yenişehirli Abdullah Efendi. Behcetü’l-Fetâvâ maa’n-Nukûl. Hazırlayan S. Kaya, B. Algın, Z. Trabzonlu ve A. Erken, İstanbul: Klasik 2011.
59. Yerlikaya, Ünal. “Hanefi Borçlar Hukuku Literatüründe Teaddî Kavramının Anlam Çerçevesi: Teaddî-Hukuka Aykırılık-Kusur İlişkisi Bağlamında Bir İnceleme”. Diyanet İlmî Dergi. 53/3 (2017): 25-51.
60. Yılmaz, Yasin. Kanuni Vakfiyesi Süleymaniye Külliyesi. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2008.
61. Yüksel, Hasan. Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü (1585-1683). Sivas: Dilek Yayınları, 1989.
62. Zeylaî. Tebyînü’l-hakâ’ik fî şerhi Kenzi’d-dekâ’ik. Bulak: el-Matba‘atü’l-Kübrâ el- Emîriyye, 1314.