İNSAN HAKLARININ BİRLEŞMİŞ MİLLETLER TARAFINDAN KORUNMASI VE GELİŞTİRİLMESİ

Yıl 2025, Cilt: 20 Sayı: 2, 1167 - 1240, 24.10.2025

Hacı Ali Açıkgül

https://doi.org/10.58820/eruhfd.1810125

Öz

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kurulan ve halihazırda 193 üyesi bulunan Birleşmiş Milletler’in temel amaçlarından birisi de herkes için insan haklarına ve temel özgürlüklere saygının geliştirilmesi ve teşvik edilmesinde uluslararası iş birliğinin sağlanmasıdır. Bir leşmiş Milletler'in bu bağlamdaki çalışmaları, temel insan haklarının normatif bir yapıya kavuşturulmasında ve dolayısıyla her yer de korunması ve geliştirilmesinde önemli kazanımlarla sonuçlanmıştır. Bir yandan Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi, insan hakları sözleşmeleri ve diğer rehber, kılavuz gibi belgeler yoluyla in san haklarına ilişkin standartlar geliştirilirken, diğer yandan insan hakları mekanizmaları ve sözleşme denetim organları tarafından üye devletlerle iş birliği imkanları geliştirilerek standartların uygulanmasına teknik destek sağlanmakta ve teşvik edilmektedir. Bunun yanında farklı denetim yöntemleri sayesinde belirlenen standartların sahadaki uygulaması takip edilmekte, ağır insan hakları ihlallerine yönelik müdahale usulleri geliştirilmekte ve böylelikle insan haklarının korunmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Çalışma, insan haklarının korunması ve geliştirilmesi için Birleşmiş Milletler Şartı ve insan hakları belgeleri temelinde ilgili mekanizmaları ve denetim organlarını ve bunların çalışma usul ve esaslarını incelemekte ve sistemin iyileştirilmesi için tavsiyelerde bulun maktadır.

Anahtar Kelimeler

Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi , Temel İnsan Hakları Sözleşmeleri , BM Şartına Dayalı Mekanizmalar , Söz leşme Denetim Organları , Komitelerin Faaliyetleri

The Protection and Promotıon of Human Rights by the United Nations

Öz

One of the fundamental purposes of the United Nations, which was founded after World War II and currently has 193 members, is to ensure international cooperation in promoting and encouraging respect for human rights and fundamental freedoms for all. The work of the United Nations in this context has resulted in significant gains in the normative formalization of fundamental human rights, and thus their protection and promotion everywhere. While human rights standards are developed through the Universal Declaration of Human Rights, human rights treaties and other documents such as guidelines and manuals, on the other hand, human rights mechanisms and treaty bodies provide technical support and encourage the implementation of the established standards by developing cooperation opportunities with member states. In addition, through different monitoring methods, the implementation of the established standards in the field is monitored, intervention procedures are developed for gross violations of human rights and thus efforts are carried out to protect human rights. The study examines the relevant mechanisms and supervisory bodies for the protection and promotion of human rights on the basis of the Charter of the United Nations and human rights instruments, their working procedures and principles, and makes recommendations to improve the system.

Anahtar Kelimeler

Universal Declaration of Human Rights , Human Rights Treaties , UN Charter-Based Mechanisms , Treaty Bodies , Commit tees’ Activities

Kaynakça

• Akıllıoğlu, Tekin. İnsan Hakları, Kavram, Kaynaklar ve Koruma Sistemleri. Ankara: Yetkin Yayınları, 2019.
• Algan, Bülent ve Tiryaki, Refik. “Uluslararası Hukuk Açısından Uluslararası Organizasyonlar ve İnsan Haklarının Korunması: Birleşmiş Milletler Örneği”. Avrasya Dosyası. BM Özel 8/1 (2002): 92-127.
• Arsava, Füsun. “BM Güvenlik Konseyi’nin İnsan Haklarını Koruma Rolü ve Güvenlik Konseyi’nin Yetkilerinin Dayanağı ve Sınırları”. Uluslararası Hukuk ve Politika Dergisi. 4/13 (2007):1-16.
• Atak, Songül. “Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Sözleşmelerinde Öngörülen Denetim Yöntemleri”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 5/16 (2006): 86-99, (Erişim Tarihi 24.01.2025), www.e-sosder.com ISSN:1304-0278.
• Bozkurt, Enver. İnsan Haklarının Korunmasında Uluslararası Hukukun Rolü. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2003.
• Bozkurt, Enver, Mehmet Akif Kütükçü ve Yasin Poyraz. Devletler Hukuku. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2012.
• Buergenthal, Thomas. “The UN Human Rights Committee”. In Max Planks Yearbook of United Nations Law, ed, Armin von Bogdandy and Rüdiger Wolfrum, 5 (2001): 341-398, (Erişim Tarihi 24.01.2025), https://www.mpil.de/files/pdf1/mpunyb_buergenthal_5.pdf.
• Cardonallorens, Jorge. “The Legal Value of the Views and Interim Measures Adopted by United Nations Treaty Bodies”. Spanish Yearbook of International Law, 23 (2019), (Erişim Tarihi 20.01.2025) DOI:10.17103/sybil.23.7
• Connors, Jane and Markus Schmidt. “United Nations”. In Textbook on International Human Rights Law, ed Daniel Moeckli, Sangeeta Shah, and Sandesh Sivakumaran, Oxford: Oxford University Press, 2013.
• Çalık, Tacettin. “Birleşmiş Milletler Organlarının İnsan Hakları ile İlişkisi”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. Özel Sayı 2 (2015): 1091-1134.
• Çalık, Tacettin. “Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Sözleşmeleri Kapsamında İnsan Haklarının Korunması”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 24/1 (2016): 69-120.
• Çatal, Betül. “İnsan Haklarının Korunmasında Ulusal, Bölgesel ve Uluslararası Mekanizmalar”. Selçuk Üniversitesi Adalet Meslek Yüksekokulu Dergisi. 1/1 (2018): 69-99.
• Çimen, Ali Sadi. “Birleşmiş Milletler İkiz Sözleşmeleri ve İnsan Hakları Koruma Mekanizmaları”. DÜHFD, 29/50 (2004): 151-186. Demir, Esra. “İnsan Haklarının Evrenselliği Görüşü Karşısında Kültürel Rölativizm”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi. 14/3 (2008): 209-242. Demir, Nesrin. Uluslararası Alanda İnsan Haklarının Korunması. İstanbul: İdeal Yayıncılık, 2018.
• Doğan, İlyas. İnsan Hakları Hukuku. Ankara: Astana Yayınları, 2019.
• Doyle, Michael W. and Anne-Marie Gardner. “Introduction: Human Rights and International Order”. In The Globalization of Human Rights, ed, Jean-Marc Coicaud, Michael W. Doyle and Anne-Marie Gardner, 1-23, Tokyo, New York, Paris: United Nations University Press, 2003.
• Döner, Ayhan. İnsan Haklarının Uluslararası Alanda Korunması ve Avrupa Birliği Sistemi. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2003.
• Dugard, John. International Law: A South African Perspective. 4th Edition, Cape Town: Juta, 2012.
• Eren, Abdurrahman. Türkiye’de İnsan Haklarının Korunması-Uluslararası Koruma Mekanizmaları ve Ulusal İnsan Hakları Kurumlarının Rolü. Ankara: Turhan Kitabevi 2007.
• Göçer, Mahmut. İnsan Haklarının Korunması ve Birleşmiş Milletler. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2009.
• Gülmez, Mesut. Birleşmiş Milletler Sisteminde İnsan Haklarının Korunması. Ankara: Türkiye Barolar Birliği Yayınları, 2014.
• Hazar, Zeynep ve Doğan. İlyas, BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi, İnsan Hakları Hukuku, Ankara: Astana Yayınevi, 2015.
• Gemalmaz, Semih. Ulusalüstü İnsan Hakları Hukukunun Genel Teorisine Giriş 2. İstanbul: Legal yayıncılık, 2012.
• Kalabalık, Halil. İnsan Hakları Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2017.
• Nolan, Aoife, Rosa Freedman and Thérèse Murphy. The United Nations Special Procedures System, Nottingham Studies on Human Rights. Leiden/Boston: Brill Nijhoff, 2017.
• Öztürk, Gülce. Birleşmiş Milletler Sözleşmelerinde İnsan Haklarının Bireysel Başvuru Usulü Yoluyla Korunması. Ankara: Adalet Yayınevi, 2017.
• Ramcharan, Bertrand G. Modernizing the UN Human Rights System. Leiden/Boston: Brilll Nijhoff, 2019.
• Ruffert, Matthias and Christiat Walter. Institutionalised International Law. Baden Baden: Nomos, 2015.
• Salama, Ibrahim. “Strengthening the UN Human Rights Treaty Body System: Prospects of a Work in Progress.” (Erişim Tarihi 15.01.2025) https://www.geneva-academy.ch/joomlatools-files/docman files/Ibrahim%20Salama%20%20Strenghtening%20the%20UN%20human%20rights%20TBs.pdf.
• Schutter, Olivier De. International Human Rights Law: Cases, Materials, Commentary. New York: Cambridge University Press, 2014.
• Schrijer, Bilge Bingöl. İnsan Haklarının Uluslararası Alanda Yargı Dışı Korunması, BM İnsan Hakları Konseyi ve İnsan Hakları Sözleşmelerinin Denetim Organları. Ankara: Adalet Yayınevi, 2023.
• Skogly, Sigrun I. “Extraterritoriality: Universal Human Rights Without Universal Obligations”, Research Handbook on the International Human Rights Law, ed. Sarah Joseph and Adam McBeth, 71-96. Cheltenham and Northampton: Edward Elgar Publishing, 2010. Subedi, Surya P. The Effectiveness of the UN Human Rights System, Reform and the Judicialisation of Human Rights. London and New York: Routledge 2017.
• Tarhanlı, Turgut. “Birleşmiş Milletler Örgütü ve İnsan Haklarının Korunmasına İlişkin Başlıca Usuller”. İçinde İnsan Hakları, ed, Gökçen Alpkaya vd. (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000): 407-436.
• Terzi, Mahir. “İnsan Haklarının Sözleşme Dışı Koruma Usullerinin Etkisi Üzerine Bir İnceleme: Eritre Örneği Çerçevesinde 5/1 Usulü”. Bölgesel Araştırmalar Dergisi, 2/1 (2018): 61-96.
• Tomuschat, Christian. Human Rights: Between Idealism and Realism. Oxford: Oxford University Press, 2014.
• Topal, Ahmet Hamdi. “Birleşmiş Milletler Sisteminde İnsan Haklarının Korunması”. Mevzuat Dergisi. 7/83 (2004).
• Ulutaş, Ahmet. Birleşmiş Milletlerde İnsan Hakları Mekanizmaları ve Bireysel Başvuru Yolları. Ankara: Adalet Yayınevi, 2019.
• Ulutaş, Ahmet. “Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Mekanizmaları ve Belgeleri Perspektifinden Düşünce ve İfade Özgürlüğü”. Ombudsman Akademik, 7/13 (2020): 193-226.
• ECtHR, Gürdeniz v. Turkey (dec.), no 59715/10, (18 March 2014).
• “Form and guidance for submitting an individual communication to treaty bodies”, (Erişim Tarihi 17.01.2025).https://www.ohchr.org/en/ documents/tools-and-resources/form-and-guidance-submitting-individualcommunication-treaty-bodies.
• “Guidance for the submission of a request for urgent action to the Committee”. (Erişim Tarihi 07.01.2025),https://tbinternet.ohchr.org/_ layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CED%2FC%2F4 &Lang=en.
• “Guidelines on country visits endorsed by the High Commissioner for Human Rights: Note on visits of treaty body experts to reporting States, Annex IV to Handbook for Human Rights Treaty Body Members”, (Erişim Tarihi 13.08.2025), https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/ Publications/HR_PUB_15_2_TB_Handbook_EN.pdf.
• “HRC Resolution 5/1. Institution-building of the United Nations Human Rights Council”, (Erişim Tarihi 07.01.2025), https://ap.ohchr.org/ documents/dpage_e.aspx?si=a/hrc/res/5/1.
• “HRC Booklet”, (Erişim Tarihi 07.01.2025), https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/HRBodies/HRCouncil/HRC_booklet_EN.pdf.
• “HRC Complaint Procedure Booklet” (Erişim Tarihi 09.01.2025), Booklet,https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/HRBodies/ComplaintProcedure/ComplaintProcedurebooklet_E.pdf.
• OHCHR, “Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China”, (Erişim Tarihi 07.01.2025), https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ohchrassessment-human-rights-concerns-xinjiang-uyghur-autonomous-region. OHCHR, “Report 2023”, (Erişim Tarihi 15.01.2025), https://www.ohchr.org/ en/publications/annual-report/ohchr-report-2023.
• OHCHR, “Report on the process of the consideration of the state of the United Nations human rights treaty body system”, A/75/601, (Erişim Tarihi 16.1.2025), https://www.ohchr.org/en/documents/reports/a75601report-process-consideration-state-united nations-human-rights-treaty-body.
• OHCHR, “Working Paper - Options and guiding questions for the development of an implementation plan for the conclusions of the treaty body Chairs at their 34th meeting in June 2022“, (Erişim Tarihi 16.01.2025), https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/treaty-body-strengthening.
• OHCHR, “Commissions of Inquiry and Fact-Finding Missions on International Human Rights and Humanitarian Law, Guidance and Practice”, (Erişim Tarihi 09.01.2025), https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/ Publications/CoI_Guidance_and_Practice.pdf.
• OHCHR, “Fact Sheet No. 30/Rev.1, The United NationsHuman Rights Treaty System New York and Geneva”, 2012, (Erişim Tarihi 10.01.2025), https://www.ohchr.org/en/publications/fact-sheets/fact-sheet-no-30rev-1-united-nations-human-rights-treaty-system.
• OHCHR, “Fact Sheet No. 7/Rev.2, Individual Complaint Procedures under the United Nations Human Rights Treaties”, (Erişim Tarihi 12.01.2025), https://www.ohchr.org/sites/default/files/2021-08/FactSheet7Rev.2.pdf.
• OHCHR, “Manual of Operations of the Special Procedures of the Human Rights Council”, (Erişim Tarihi 08.01.2025), https://www.ohchr.org/ sites/default/files/Documents/HRBodies/SP/Manual_Operations2008.pdf. OHCHR, “Navi Pillay’s report on the strengthening of the human rights treaty bodies, (Erişim Tarihi 17.01.2025)”, https://documents.un.org/doc/ undoc/gen/n12/391/46/pdf/n1239146.pdf.
• OHCHR, “Sivil Toplum Alanı ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Sistemi Sivil Toplum için Pratik Bir Rehber”, Ekim 2014, (Erişim Tarihi 01.01.2025),https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/AboutUs/CivilSociety/CS_space_UNHRSystem_Guide_Turkish.pdf.
• OHCHR, “UN Human Rights Management Plan 2024-2027”, (Erişim Tarihi 07.01.2025), https://www.ohchr.org/en/publications/management-plan/un-human-rights-management-plan-2024-2027.
• “Simplified Reporting Procedure”, (Erişim Tarihi 16.01.2025), https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/simplified-reporting-procedure.
• “UNGA Resolution 16/21 Review of the work and functioning of the Human Rights Council”, (Erişim Tarihi 08.01.2025), https://documents.un.org/ doc/resolution/gen/g11/126/78/pdf/g1112678.pdf.
• “UNGA Resolution 217 A (III)”, (Erişim Tarihi 03.01.2025), https://documents.un.org/doc/resolution/gen/nr0/043/88/pdf/nr004388.pdf.
• “UNGA Resolution 60/251, Human Rights Council”, (Erişim Tarihi 07.01.2025), https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n05/502/66/pdf/n0550266.pdf.
• “UNGA Resolution 68/268. Strengthening and enhancing the effective functioning of the human rights treaty body system”, (Erişim Tarihi 15.01.2025), https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n13/455/53/pdf/n1345553.pdf.
• “UNSG Reports on the Status of the Human Rights Treaty Body System”, (Erişim Tarihi 15.01.2025), https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/ treaty-body-strengthening.
• UNSG, “Fifth biennial report on the status of the human rights treaty body system”, (Erişim Tarihi 15.01.2025), https://www.ohchr.org/en/ documents/reports/fifth-biennial-report-status-human-rights-treaty-body-system.
• https://www.un.org/en/ (Erişim Tarihi 20.01.2025).
• https://www.ohchr.org/en/ohchr_homepage (Erişim Tarihi 20.01.2025).
• https://www.ohchr.org/en/instruments-and-mechanisms (Erişim Tarihi 20.01.2025).
• https://indicators.ohchr.org/ (Erişim Tarihi 20.01.2025).
• https://libraryresources.unog.ch/c.php?g=462695&p=3162812 (Erişim Tarihi 20.01.2025).
• https://www.icj-cij.org/statute (Erişim Tarihi 20.01.2025).