VERGİ USUL KANUNU’NUN 359. MADDESİNDEKİ DEFTER VE BELGELERİN GİZLENMESİ SUÇUNUN NEMO TENETUR İLKESİ BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Vergilendirmenin mükelleflerin defter ve belgeleri üzerinden yapılması nedeniyle defter ve belgeler kamu düzeninin sağlanabilmesi ve vergi denetiminin etkin bir şekilde yürütülebilmesi bakımından önem taşımaktadır. Vergi Usul Kanunu’nun 359/a-2 maddesinde de bu amaç doğrultusunda, tutulması ve ibrazı zorunlu olan defter ve belgelerin gizlenmesi veya teslim edilmemesi suç olarak düzenlenmiştir. Bununla birlikte söz konusu düzenleme, Anayasa m. 38/5’te “Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.” ifadesiyle yer verilen nemo tenetur ilkesi bakımından önemli sorunlar doğurmaktadır. Çünkü defter ve belgelerin usulüne uygun tutulmadığı varsayımında, mükellefin cezai yaptırım tehdidi altında bu belgeleri ibraza zorlanması, kişinin kendi aleyhine delil sunmaya mecbur bırakılması sonucunu doğuracaktır. Çalışma kapsamında, defter ve belgelerin gizlenmesi suçu ile nemo tenetur ilkesi arasındaki ilişki ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Öncelikle söz konusu suç tipi ve nemo tenetur ilkesi ana hatlarıyla açıklanmakta; ardından iki düzenleme arasındaki çatışma ve ortaya çıkan hukuki sorunlar incelenmektedir. Bu çerçevede doktrinde ileri sürülen görüşler ve çözüm önerileri değerlendirilmekte; Anayasa Mahkemesi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Son olarak, nemo tenetur ilkesine uygun ve vergi denetiminin etkinliğini koruyan çözüm önerileri ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ceza Hukuku
• Vergi Hukuku
• Nemo Tenetur
• Susma Hakkı
• Defter ve Belgeler

An Evaluation of the Offence of Concealing of Records and Documents under Article 359 of the Turkish Tax Procedure Law in the Context of the Nemo Tenetur Principle

Öz

Since taxation is conducted on the basis of the records and documents kept by taxpayers, such records and documents are of fundamental importance for ensuring public order in the field of tax law and for the effective conduct of tax audits. Accordingly, Article 359/a-2 of the Turkish Tax Procedure Law criminalises the concealment or non-submission of records and documents that are required to be kept and submitted. However, this regulation gives rise to significant problems in terms of the nemo tenetur principle. This study examines in detail the relationship between the offence of concealing records and documents and the nemo tenetur principle. First, the offence in question and the main contours of the nemo tenetur principle are outlined; subsequently, the conflict between these two legal arrangements and the resulting legal problems are analysed. In this context, doctrinal views and proposed solutions are evaluated, and the case law of the Constitutional Court of Turkey and the European Court of Human Rights, as well as the practices of certain foreign legal systems, are examined comparatively. Finally, proposals are put forward that aim to remain consistent with the nemo tenetur principle while preserving the effectiveness of tax audits.

Anahtar Kelimeler

• Criminal Law
• Tax Law
• Nemo tenetur
• Right to Silence
• Records and Documents

Kaynakça

1. Aksoy, İbrahim. “E-defter ve E-Fatura Uygulamasıyla Birlikte defter belge İbraz Etmeme Durumunun Değerlendirilmesi”, Vergi Raporu dergisi, 220, (2018): 23-30.
2. Aydın, Murat Ceza Muhakemesi Hukukunda Kendini İtham etmeme Hakkı. Ankara: Adalet Yayınevi, 2016. Bacaksız, Pınar. “Kişinin Kendisi ve Yakınlarını Suçlamaya Zorlana-maması İlkesi”. Ceza Hukuku Dergisi, 19/55, (2024): 215-250.
3. Bosch, Nikolaus. Aspekte des nemo-tenetur-Prinzips aus verfas-sungsrechtleiher und strafprozessualer Sicht. Berlin. Duncker Hum-boldt, 1998
4. Candan, Turgut. “Vergi Şeffaflığının Anayasa Hukuku ve Anayasa Altı Mevzuattan Kaynaklanan Sınırları”, Vergi Şeffaflığı Sempozyumu Bildirisi, 6-7 Nisan 2017 https://turgutcandan.com/2017/11/13/vergi-seffafliginin-anayasa-hukuku-ve-anayasa-alti-mevzuattan-kaynaklanan-sinirlari-6-7-nisan-2017-vergi-seffaligi-sempozyumunda-sunulan-bildiri/
5. Coşkun, Yuzarsif Selçuk. “Ceza Muhakemesinde Susma Hakkı ve Bağlantılı Haklar”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 157 (2021): 209-253.
6. Doege, Felix. Die Bedeutung des nemo-tenetur-Grundsatzesin nicht von Strafverfolgungsorganen geführten Befragungen. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2016.
7. Donay, Süheyl. Ceza Mahkemelerinde Yargılanan Vergi Suçları. İs-tanbul: Beta Yayınevi, 2008.
8. Dülger, Murat Volkan ve Taşkın, Şaban Cankat Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara: Seçkin Yayınevi, 2023.

9. Eisenhart, Urte. Das nemo-tenetur-Prinzip: Grenze Körperlicher Un-tersuchungen beim Beschuldigten. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2007.
10. Haydar, Nuran Susma Hakkı, Ankara: Seçkin Yayınevi, 2019.
11. İçer, Zafer ve Yücel, Yener. “Vergi Kaçakçılığı Suçu ve Teşebbüs Üzerine Bir İnceleme”. Vergi Raporu Dergisi. 237 (2019): 28-46.
12. İnce Tunçer, Asuman. “Susma Hakkı Bağlamında Birtakım Ceza Muhakemesi İşlemlerinin Değerlendirilmesi”, Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 4/2, (2018): 355-379
13. İtişgen, Rezzan. Kişinin Kendisi ve Yakınlarını Suçlamaya Zorlana-maması İlkesi (Nemo Tenetur) ve Susma Hakkı. İstanbul: On İki Lev-ha Yayınları, 2013.
14. Kağıtçıoğlu, Mutlu. “Kurgudan Gerçekliğe Uzanan Bir Tartışma Alanı: Susma Hakkının İdare Hukukunda Yeri Var mı?”. Türkiye Barolar Birligi Dergisi, 30/134, (2018): 115-152.
15. Karahan, Abdurrahman Burak. Türk Hukuku’nda Nemo Tenetur İlke-si. İstanbul: On İki Levha Yayınevi, 2025. Karakoç, Yusuf. Vergi Usul Hukuku. Ankara, Yetkin Yayınevi, 2012.
16. Kocaoğlu, Serhat Sinan. “Susma Hakkı”, Ankara Barosu Dergisi, 1, (2011): 29-58.
17. Kölbel, Ralf. Selbstbelastungsfreiheit. Berlin: Duncker Humboldt, 2006.
18. Laloğlu, Arzu. “Vergi İncelemesi Bakımından Nemo Tenetur İlkesi”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 32/4, (2024): 2309-2363.
19. Laloğlu, Arzu. “Vergi Kaçakçılığı Suçlarından Defter ve Belgeleri Gizleme Suçu Bağlamında Nemo Tenetur İlkesinin Yaptırım Türü Bakımından İncelenmesi”. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hu-kuk Fakültesi Dergisi. 28/2, (2024): 431-474.
20. Özbek, Veli Özer. Doğan, Koray ve Bacaksız, Pınar. Ceza Muhake-mesi Hukuku Ankara: Seçkin Yayınevi, 2023. Özdemir, Didar. “Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda Susma Hakkı”. Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 2 (2017): 149-185
21. Öztürk, Bahri. Ana Hatlarıyla Ceza Muhakemesi Hukuku. Ankara: Seçkin Yayınevi, 2023
22. Öztürk, Mustafa ve Yegen, Baki. “Vergi Usul Kanunu Uyarınca Tu-tulması Gereken Defterlerde Dijital Dönüşüm: E-defter ve Defter Be-yan Sistemi”. Pamukkale Üniversitesi İşletme Araştırmaları Dergisi, 11/1, (2024): 82-104,
23. Reiß, Wolfram. Besteuerungsverfahren und Strafverfahren. Köln: Peter Deubner Verlag, 1987.
24. Reiter, Cristian Harald Maximilian. “ und Steurnverfahren. München: Herbert Utz Verlag, 2007.
25. Rushin, Stephen. Rethinking Miranda: The Post-Arrest Right to Si-lence, California Law Review. 99/1 (2011): 151-178
26. Sarıgül, Ali Tanju. “Şüpheli veya Sanığın Ceza Muhakemesi İşlemle-rine Katlanma Yükümlülüğüne Getirilen Sınır-Nemo Tenetur Seipsum Accusare Principle”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi. 153, (2021): 39-64
27. Schneider, Hartmut. Grund und Grenzen des strafrechtlichen Selbst-begünstigungsprinzips auf der Basis eines Generalpräventiv-funktionalen Schuldmodells. Berlin: Duncker- Humboldt, 1991.
28. Şenyüz, Doğan. “Susma Hakkı Karşısında Vergi Usul Kanunundaki Defter ve Belgeleri Gizleme(Kaçakçılık) Suçu”. Dokuz Eylül Üniversi-tesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 15/1 (2013): 29-40,
29. Taylar, Yıldırım. “Vergi İncelemesi Sırasında İbraz Edilmeyen Defter, Kayıt ve Belgelerin Yargılama Aşamasında Vergi yargısı Organlarına İbrazı”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 20/2 (2018): 375-408.
30. Uyanık, Mustafa. “Vergi Kaçakçılığı Suçlarından Defter Kayıt ve Bel-gelerin Gizlenmesi, İbraz Edilmemesi”, Yayınlanmamış Yüksek Li-sans Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2014
31. Ümit, Ceyda. “Defter, kayıt ve Belgeleri Gizleme Suçunda Cezai Soı-rumluluk”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 70/4, (2021): 1261-1296.
32. Üstün, Ümit Süleyman. “Susma Hakkı Çerçevesinde Defter, Kayıt ve Belgeleri Gizleme Suçu”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 15/3, (2011): 363-390.
33. Yaltı, Billur. Vergi Yükümlüsünün Hakları. İstanbul: Beta Yayınevi, 2006.
34. Yaşar, Furkan. “Nemo Tenetur İlkesi Açısından Vergi Hukukunda İbraz Yükümlülüğü”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, 2022.
35. Yenisey, Feridun ve Nuhoğlu, Ayşe. Ceza Muhakemesi Hukuku, An-kara: Seçkin Yayınevi, 2023.
36. Yurtlu, Fatih. Maddi ve Şekli Ceza Hukuku Boyutuyla Nemo Tenetur İlkesi. Ankara: Seçkin Yayınevi, 2025.
37. AİHM. De Lege v Hollanda. Başvuru No: 58342/15. (04.10.2022), https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-219556%22]}
38. AİHM. İbrahim ve Diğerleri v Birleşik Krallık, Başvuru No: 50541/08, 50571/08, 50573/08, 40351/09, (13.09.2016) https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-166680%22]}
39. AİHM. Weh v Avusturya, Başvuru No: 38554/97, (08.04.2004), https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-61701%22]}
40. AİHM. Saunders v Birleşik Krallık. Başvuru no: 19187/91 (17.12.1996) https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-58009%22]}
41. AİHM. Segame v Fransa. Başvuru no: 4837/06 (07.9.2012) https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-111373%22]}
42. AİHM, Funke v Fransa, Başvuru no:10828/84, (25.02.1993) https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-57809%22]}
43. AİHM, J.B V İsviçre, , Başvuru no: 31827/96, (03.05.2000) https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-59449%22]}
44. U.S Supreme Court, Fisher v United States, No: 425 U.S 391, (21.04.1976) https://supreme.justia.com/cases/federal/us/425/391/
45. U.S Supreme Court, United States v Hubbell, no: 530 U.S. 27, , (05.06.2000) https://supreme.justia.com/cases/federal/us/530/27/
46. AYM, E. 2004/31 K. 2007/1, (31.01.2007) https://www.anayasa.gov.tr/
47. AYM E. 2010/52 K. 2011/113 (30.06.2011) https://www.anayasa.gov.tr/
48. AYM. E. 2019/80 K. 2022/31 (24.03.2022) https://www.anayasa.gov.tr/