YAPAY ZEKÂ SİSTEMLERİNDE TEKNOLOJİNİN TARAFSIZLIĞI İLKESİ

Öz

Bu çalışma, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü (YZT) çerçevesinde teknolojik tarafsızlık ilkesinin, yapay zekâ regülasyonunun hem normatif tasarımında hem de uygulama mimarisinde nasıl somutlaştığını analiz etmektedir. Üretken yapay zekânın yaygınlaşmasıyla birlikte ayrımcılık, algoritmik önyargı, şeffaflık eksikliği ve anlamlı insan denetiminin zayıflaması gibi risklerin temel haklarla doğrudan kesiştiği açıktır. Aynı zamanda piyasa yapısı, rekabet ve inovasyon üzerinde dönüştürücü etkiler doğurduğu görülmektedir. Makale, düzenlemenin zamanlaması ve araçlarına ilişkin Collingridge ikilemini kavramsal bir arka plan olarak kullanmakta ve teknolojiye özgü, katı normların orta-uzun vadede teknolojik kilitlenme (lock-in) riskini artırabileceğini tartışmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde YZT’nin risk temelli yaklaşımı, yapay zekâ sistemi tanımı, yasaklı uygulamalar, yüksek riskli sistemler, şeffaflık yükümlülükleri ve genel amaçlı yapay zekâ modellerine ilişkin hükümler, teknolojik tarafsızlık (technology neutrality) perspektifinden analiz edilmektedir. YZT’nin teknik mimariye değil etki ve kullanım bağlamına odaklanan kurgusunun, belirli teknolojileri avantajlı/dezavantajlı kılmama amacına hizmet ettiği ileri sürülmektedir. Üçüncü bölümde ise YZT’nin Brüksel Etkisi bağlamında sınır aşan etkileri ile Türkiye’de henüz bütüncül bir yapay zekâ kanunu bulunmaması karşısında, teknolojik tarafsızlık ve risk temelli yaklaşımın normatif rehber olarak nasıl uyarlanabileceği ele alınmaktadır. Sonuç olarak, Türkiye bakımından YZT’nin birebir iktibasından ziyade; aşamalı, esnek ve yumuşak hukuk araçlarıyla desteklenen bir yönetişim tasarımının daha isabetli olacağı savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zekâ hukuku
• AB Yapay Zekâ Tüzüğü
• teknolojik tarafsızlık
• risk temelli düzenleme
• Collingridge ikilemi
• teknolojik kilitlenme
• Brüksel Etkisi

Technological Neutrality Principle in Artificial Intelligence Systems

Öz

This study analyses how the principle of technological neutrality is given concrete form, within the framework of the European Union Artificial Intelligence Act (AI Act), both in the normative design of artificial intelligence regulation and in its implementation architecture. With the proliferation of generative AI, it is clear that risks such as discrimination, algorithmic bias, lack of transparency and the erosion of meaningful human oversight intersect directly with fundamental rights. At the same time, these developments are seen to produce transformative effects on market structure, competition and innovation. Drawing on the Collingridge dilemma, which concerns the timing and the instruments of regulation, as a conceptual background, the article argues that technology-specific and rigid norms may increase the risk of technological lock-in over the medium and long term. The second part of the study analyses, from the perspective of technological neutrality, the risk-based approach of the AI Act, its definition of an AI system, prohibited practices, high-risk systems, transparency obligations and the provisions on general-purpose AI models. It is argued that the design of the AI Act, which focuses not on technical architecture but on effects and the context of use, serves the aim of neither advantaging nor disadvantaging particular technologies. The third part addresses the cross-border effects of the AI Act in the context of the Brussels Effect and, in view of the fact that Türkiye does not yet have a comprehensive artificial intelligence statute, how technological neutrality and the risk-based approach may be adapted as normative guidance. It concludes that, rather than a verbatim transplantation of the AI Act, a governance design that is phased and flexible and supported by soft-law instruments would be more appropriate for Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• AI law
• EU AI Act
• technological neutrality
• risk-based regulation
• Collingridge dilemma
• technological lock-in
• Brussels Effect

Kaynakça

1. Anu Bradford, The Brussels Effect: How the European Union Rules the World, Oxford University Press (2020) https://academic.oup.com/book/36491.
2. Black, Julia. “Decentring Regulation: Understanding the Role of Regulation and Self-Regulation in a ‘Post-Regulatory’ World”, Current Legal Problems, 54/1 (2001): 103–146, https://doi.org/10.1093/clp/54.1.103.
3. Collingridge, David. The Social Control of Technology. New York: St. Martin’s Press, 1980.
4. Cordella, Antonio, Gualdi, Francesco. “Regulating Generative AI: The Limits of Technology-Neutral Regulatory Frameworks. Insights from Italy’s Intervention on ChatGPT”, Government Information Quarterly, 41 (2024): 101982, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0740624X24000741.
5. Council of Europe, “Gaps and policies in AI- and algorithm-driven discrimination in Europe”, (Erişim Tarihi 30.01.2026), https://www.coe.int/en/web/portal/-/gaps-and-policies-in-ai-and-algorithm-driven-discrimination-in-europe.
6. Ergül, Ergin ve Taş, Nazlı. Türkiye’nin Yapay Zeka Hukuku: Uluslararası Standartlar ve Mukayeseli Yaklaşımlar. Ankara: SETA Vakfı, Şubat 2025, (Erişim Tarihi 30.01.2026), https://media.setav.org/tr/dosya/2025/02/turkiyenin-yapay-zeka-hukuku-uluslararasi-standartlar-ve-mukayeseli-yaklasimlar.pdf.
7. European Commission, “General-Purpose AI Models in the AI Act – Questions & Answers”, (Erişim Tarihi 30.01.2026), https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/general-purpose-ai-models-ai-act-questions-answers.
8. European Law Institute. “ELI Response on the Definition of an AI System: Response to the European Commission’s Consultation on the Guidelines on the Application of the Definition of an AI System and the Prohibited AI Practices Established in the AI Act”, (Erişim Tarihi 30.01.2026), https://www.europeanlawinstitute.eu/fileadmin/user_upload/p_eli/Publications/ELI_Response_on_the_definition_of_an_AI_System.pdf.

9. European Commission, “Regulatory framework for AI”, (Erişim Tarihi 30.01.2026), https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai.
10. European Commission, “Digital Omnibus AI Regulation proposal”, (Erişim Tarihi 30.01.2026), https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/digital-omnibus-ai-regulation-proposal.
11. European Parliament Think Tank, “Digital Omnibus on AI” (Erişim Tarihi 20.04.2026), https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_BRI(2026)782651.
12. European Union Agency for Fundamental Rights (FRA) & Council of Europe, “Handbook on European Data Protection Law – 2018 Edition”, Publications Office of the European Union (2018), https://fra.europa.eu/en/publication/2018/handbook-european-data-protection-law-2018-edition.
13. Easterbrook, Frank H. “Reviewed Work: Regulation and Its Reform by Stephen Breyer”, Journal of Political Economy, C. 90, S. 6, 1982, s. 1300–1303. https://doi.org/10.1086/261124.
14. Sætra, Henrik Skaug, “Generative AI: Here to Stay, but for Good?”, Technology in Society, 75 (2023): 102372, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160791X2300177X.
15. Hupont Isabelle vd. “Documenting High-Risk AI: A European Regulatory Perspective”. Computer 56/5 (2023): 18–27, https://ieeexplore.ieee.org/document/10109295.
16. Kaminski, Margot E., “Regulating the Risks of AI”, Boston University Law Review, 103 (2023): 1347–1411, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4195066.
17. Koops, Bert-Jaap. “Should ICT Regulation Be Technology-Neutral?”, Starting Points for ICT Regulation: Deconstructing Prevalent Policy One-Liners (Bert-Jaap Koops, Miriam Lips, Corien Prins & Maurice Schellekens eds., IT & Law Series Vol. 9, 2006): 77-108, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=918746.
18. OECD, Recommendation of the Council on Artificial Intelligence (OECD/LEGAL/0449) (Kabul edilme 22 May 2019, Değiştirilme 3 May 2024), (Erişim Tarihi 30.01.2026), https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/oecd-legal-0449.
19. OECD, Explanatory memorandum on the updated OECD definition of an AI system, (Erişim Tarihi 30.01.2026), https://www.oecd.org/en/publications/explanatory-memorandum-on-the-updated-oecd-definition-of-an-ai-system_623da898-en.html.
20. Ojanen, Atte. “Technology Neutrality as a Way to Future-Proof Regulation: The Case of the Artificial Intelligence Act”. European Journal of Risk Regulation (2025): 1440-1455, https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-risk-regulation/article/technology-neutrality-as-a-way-to-futureproof-regulation-the-case-of-the-artificial-intelligence-act/B4B5FD9D31DEB2B7B31C5745C68032D1.
21. Richard Perkins, “Technological ‘Lock-in’”. International Society for Ecological Economics (ISEE) (2003), https://www.isecoeco.org/pdf/techlkin.pdf.
22. Samoili, Sofia, López Cobo, Montserrat, Delipetrev, Blagoj, Martínez-Plumed, Fernando, Gómez, Emilia, De Prato, Giuditta, AI Watch. Defining Artificial Intelligence 2.0: Towards an Operational Definition and Taxonomy for the AI Landscape, EUR 30873 EN, Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2021. doi:10.2760/019901.
23. Sunyaev, Ali vd. “High-Risk Artificial Intelligence”. Business and Information Systems Engineering, 67/6 (2025): 981–994, https://doi.org/10.1007/s12599-025-00942-6.
24. Stacey Tobin vd., “A brief historical overview of artificial intelligence research”, Information Services and Use, 39/4 (2019): 291–296, https://doi.org/10.3233/ISU-190060.
25. Stilgoe, Jack; Owen, Richard; Macnaghten, Phil. “Developing a Framework for Responsible Innovation”. Research Policy, 42/9 (2013): 1568-1580, https://doi.org/10.1016/j.respol.2013.05.008.
26. Siegmann, Charlotte; Anderljung, Markus. “The Brussels Effect and Artificial Intelligence: How EU Regulation Will Impact the Global AI Market”. arXiv. (2022), https://arxiv.org/abs/2208.12645.
27. T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi & Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, “Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2021–2025”, (Erişim Tarihi 22.04.2026), https://bilgem.tubitak.gov.tr/wp-content/uploads/sites/8/TR-UlusalYZStratejisi2021-2025.pdf.
28. Çağlayan Aksoy, Pınar. “The Law of the Algorithmic State: The Case of Türkiye”, Italian Journal of Public Law, 17/2 (2025): 804–848.
29. Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK). “Yapay Zekâ Alanında Kişisel Verilerin Korunmasına Dair Tavsiyeler”, (Erişim Tarihi 22.04.2026), https://www.kvkk.gov.tr/SharedFolderServer/CMSFiles/25a1162f-0e61-4a43-98d0-3e7d057ac31a.pdf.
30. Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK). “İş Yerlerinde Üretken Yapay Zekâ Araçlarının Kullanımı”, (Erişim Tarihi 22.04.2026), https://www.kvkk.gov.tr/Icerik/8674/is-yerlerinde-uretken-yapay-zeka-araclarinin-kullanimi.
31. Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK). "Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda)", (Erişim Tarihi 22.04.2026), https://www.kvkk.gov.tr/Icerik/8547/uretken-yapay-zeka-ve-kisisel-verilerin-korunmasi-rehberi-15-soruda.
32. Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK). "Etken Yapay Zekâ (Agentic AI)", (Erişim Tarihi 22.04.2026), https://www.kvkk.gov.tr/Icerik/8683/etken-yapay-zeka-agentic-ai.
33. T.C. Resmî Gazete. Yapay Zekânın Kazanımlarına Yönelik Adımların Belirlenmesi, Hukuki Altyapının Oluşturulması ve Yapay Zekâ Kullanımındaki Risklerin Önlenmesine İlişkin Tedbirlerin Belirlenmesine Dair Meclis Araştırması Komisyonu Kurulması Kararı (5 Ekim 2024), https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/10/20241005-1.pdf.
34. T.C. Resmî Gazete. 177 Sayılı Siber Güvenlik Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (8 Ocak 2025), https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/01/20250108-1.pdf.
35. T.C. Resmî Gazete. 183 Sayılı Bazı Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (28 Mart 2025), https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/03/20250328-1.pdf.
36. T.C. Resmî Gazete. 192 Sayılı Siber Güvenlik Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (25 Aralık 2025), https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/12/20251225-1.pdf.
37. Yamak, Yasemin. “Yapay Zekâ ile İlgili Güncel Düzenleme Çalışmaları: AB, ABD ve Türkiye Açısından İncelenmesi”, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Dergisi, 3/1 (2025): 35–68, https://dergi.btk.gov.tr/pdf/3-2.pdf.