ESKİ TÜRKLERDE DEVLETİN NORMATİF TEMELLERİ

Öz

Hukuk normları ve hukuk kuralları insan davranışlarının nasıl olması gerektiğini belirleyerek sosyal düzeni sağlamakta ve toplumda hukuk düzeni böylelikle meydana gelmektedir. Eski Türk Devletlerinin oluşumunda, devletin yapısı ve devletin yönetim anlayışı üzerinde “Töre” adı verilen hukuk düzeninin varlığı oldukça belirgin rol sahibi olduğundan, törenin devlet teorisi kapsamında ele alınması elzemdir. Eski Türklerde törenin oluşumunu etkileyen sosyo-kültürel ve ekonomik faktörler bu çalışmada incelenmiş ve törenin değişmez hukuki ilkelerine ilişkin bulgulara değinilmiştir. Netice olarak elde ettiğimiz analize göre; hayvancılığa dayanan üretim modeli ve konar-göçer yaşam biçimi hukuki düzenin gelişim seyrini oldukça etkilemiş, Eski Türk Dini ve “Kut İnancı” sayesinde kağanlar meşruiyet temeli kazanmışlardır. Devletin kökenine ilişkin teoriler kapsamında Eski Türk Devletleri değerlendirilerek konunun literatürde devlet teorisi kapsamında ele alınması sağlanmıştır. Bu çalışma, disiplinler arası yaklaşımla literatürü derleyerek belirlenen temel sorunsallara kapsamlı yanıtlar sunmayı amaçlamaktadır. Netice itibariyle Eski Türk Devletlerinin yönetiminde ve kurumsallaşmasında törenin etkilerinin neler olduğuna devlet teorisi açısından bir analizle ışık tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Devlet
• Eski Türkler
• Hukuk Normları
• Hukuk Kuralları
• Töre

Normative Foundations of the State Among the Ancient Turks

Öz

Legal norms and rules establish social order by determining how human behavior should be and thus legal order is created in society. In the formation of Ancient Turkic States, existence of legal system called “töre” (customary law) played a very significant role in shaping the structure and governance of the state; therefore, it is essential to examine töre within framework of state theory. This study examines the socio-cultural and economic factors that influenced the formation of töre in Ancient Turks and mentions the findings regarding the immutable legal principles of töre. Ultimately, our analysis shows that livestock-based production model and nomadic lifestyle have significantly influenced the development of the legal system. Ancient Turkic religion and “Kut Belief” provided the khagans with basis of legitimacy. By evaluating Ancient Turkic States within the framework of theories regarding origin of the state, subject has been addressed within literature as part of state theory. This study aims to provide comprehensive answers to the fundamental problems identified by compiling the literature through an interdisciplinary approach. Ultimately, this study sheds light on the effects of töre on the administration and institutionalization of Ancient Turkic States through an analysis from the perspective of state theory.

Anahtar Kelimeler

• State
• Ancient Turks
• Legal Norms
• Legal Rules
• Customary Law

Kaynakça

1. Ağaoğulları, Mehmet Ali. “Bodin’den Hobbes’a Doğru”, İçinde Sokrates’ten Jakobenlere Batı’da Siyasal Düşünceler, editör Mehmet Ali Ağaoğulları, 401-426. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
2. Ahmetbeyoğlu, Ali. “Eski Türklerde Kut ve Töre Bağlamında Hükümranlığın Hududları”, Tarih Dergisi, 71 (2020): 29-50. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1261942 (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
3. Ahmetbeyoğlu, Ali. “Türkistan Hakkında Coğrafi, Siyasi, Tarihî ve İstatistiki Malumat”. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 11/22 (2009): 1-21. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/843230 (Erişim Tarihi: 08.09.2025)
4. Akal, Cemal Bali. İktidarın Üç Yüzü, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2005.
5. Akal, Cemal Bali. Devlet Kuramı, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2011.
6. Akcan, Ayten. “Eski Türklerde Devlet Yönetiminde Hakimiyetin İlahi Temelleri”. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. 5/10 (2020): 303-321. https://doi.org/10.32579/mecmua.793202 (Erişim Tarihi: 15.12.2025)
7. Akın, İlhan. Kamu Hukuku, İstanbul: Beta Basın Yayım Dağıtım, 1987.
8. Arat, R. Rahmeti. “Eski Türk Hukuk Vesikaları”, Türk Kültürü Araştırmaları Dergisi. 1/1 (1964): 5-53. https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/57b92861-fd71-4d0d-acd3-7b96feed3ade/content (Erişim Tarihi: 18.04.2026)

9. Aristotle. The Politics:a Treatise on Government, New Delhi: V&S Publishers, 2022. https://research.ebsco.com/c/dgkbjt/ebookviewer/pdf/uhxyetflev?location=https%25253A%25252F%25252Fresearch.ebsco.com%25252Fc%25252Fdgkbjt%25252Fsearch%25252Fdetails%25252Fuhxyetflev%25253Flimiters%25253DFT1%2525253AY%2525252CAU%2525253AYXJpc3RvdGxl%252526q%25253Dpolitics%252526searchMode%25253Dboolean(Erişim Tarihi: 21.07.2026)
10. Arsal, Sadri Maksudi. Umumi Hukuk Tarihi/Eski Hind, İran; Atina ve İsparta'nın Hukuki Müesseseleri, Roma'nın Siyasi ve Hukuki Teşkilatı, İçtimai ve İktisadi Bünyesi, İstanbul: İstanbul Matbaacılık, 1948. https://research.ebsco.com/c/dgkbjt/ebook-viewer/pdf/ihn2e5ahpf?location-=https%25253A%25252F%25252Fresearch.ebsco.com%25252Fc%25252Fdgkbjt%25252Fsearch%25252Fresults%25253Fq%25253Dumumi%25252Bhukuk%25252Btarihi%252526autocorrect%25253Dy%252526expanders%25253Dconcept%252526limiters%25253DFT1%2525253AY%252526searchMode%25253Dboolean%252526searchSegment%25253Dall-results%252526sqId%25253Dsq%2525253-Aee6f7e7e-4dbd-46e7-be76a936c42a3a94%252526skipResultsFetch%25253-Dtrue (Erişim Tarihi: 17.06.2026)
11. Arslan, Mahmut. “Eski Türk Devlet Anlayışı ve Kutadgu-Bilig”. İstanbul Journal of Sociological Studies. 1/1 (1986): 100-111. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/188169 (Erişim Tarihi: 16.12.2025)
12. Avcı, Mustafa. Türk Hukuk Tarihi Dersleri, Konya: Mimoza Yayınları, 2015.
13. Aybay, Aydın, Rona Aybay, Ali Pehlivan. Hukuka Giriş, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2015.
14. Aydın, Mehmet Akif. Türk Hukuk Tarihi, İstanbul: Beta Basım Yayım, 2023.
15. Bağdatlı, Özlem. “Kutadgu Bilig’de Devlet ve Adalet İlişkisi”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2007.
16. Barry, Norman Patrick. Modern Siyaset Teorisi, Çeviren Mustafa Erdoğan ve Yusuf Şahin, Ankara: Liberte Yayın Grubu, 2012.
17. Bartold, Vasiliy Vladimiroviç. Orta Asya Tarih ve Uygarlık, Çeviren D. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları, 2010.
18. Bix, Brian H. “Hukuki Pozitivizm”. Çeviren Yusuf Umur Çil, İçinde Hukuk Felsefesi ve Hukuk Teorisi Rehberi, editör Martin P. Golding ve William A. Edmundson, Türkçe editör Ertuğrul Uzun, 67-102. İstanbul: Islık Yayınları, 2021.
19. Bongiovanni, Giorgio. “Rechtsstaat and Constitutional Justice in Austria: Hans Kelsen’s Contribution”. İçinde The Rule of Law /History, Theory and Criticism, editör Pietro Costa, Danilo Zolo ve Emilio Santoro, 293-322. Dordrech: Springer, 2007.
20. Bulduk, Üçler. “İl ve Töre Bağlamında Eski Türklerde Merkez-Çevre İlişkisi”. İçinde Tonyukuk Kitabı, editör Kürşat Yıldırım, İstanbul: Şenyıldız Yayıncılık, 2020.
21. Cin, Halil, Gül Akyılmaz. Türk Hukuk Tarihi, Konya: Sayram Yayınları, 2020.
22. Çandarlıoğlu, Gülçin. “Uygur Devletleri ve Tarihi”, İçinde Türkler Cilt 2 İlk Çağ, editör Hasan Celal Güzel ve Kemal Çiçek ve Salim Koca, 193-214, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
23. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2017.
24. Dannhauser, Werner Joseph. “Karl Marx”, İçinde History of Political Philosophy/Third Edition, editör Leo Strauss ve Joseph Cropsey, Chicago ve London: The University of Chicago Press, 1987.
25. Donuk, Abdulkadir. “Eski Türklerde Devlet ve Teşkilâtı”. Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1978.
26. Düvenci, Serhat. “Devletin Köken Teorileri Açısından Devleti Doğuran Etmenler: Çeşitli Uygarlıklar ve Topluluklar Üzerinden Bir Değerlendirme”. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi. 1/2 (2018): 66-93. https://www.idealonline.com.tr/IdealOnline/pdfViewer/index.xhtml?uId=77282&ioM=Paper&preview=true&isViewer=true#pagemode=bookmarks (Erişim Tarihi: 30.07.2025)
27. Düzgün, Dilaver. “Divanü Lügati’t-Türk’te Sosyal Normları Karşılayan Kavramlar”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 14/35 (2007): 201-215. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/33140 (Erişim Tarihi: 25.11.2025)
28. Eliade, Mircea. Dinler Tarihine Giriş, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2003.
29. Erdoğan, Hasan Göktürk. “Eski Türklerde Töre: Ortaya Çıkışı, Yayılımı ve Uygulamaları”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, 2017.
30. Ergin, Muharrem. Orhun Abideleri, İstanbul: Boğaziçi Yayınevi, 1992.
31. Gökbunar, Ramazan vd. “Türk Maliye Tarihinde İlk Dönemlerde Vergi Anlayışı”, İçinde Sümerlerden Türkiye Cumhuriyetine Maliye Tarihi, editör Ali Rıza Gökbunar ve Alparslan Uğur, 41-56, İstanbul: Beta Yayıncılık, 2016. https://ws1.turcademy.com/ww/webviewer.php?doc=136294 (Erişim Tarihi: 17.12.2025)
32. Gömeç, Saadettin Yağmur. “Türk Devlet Hayatında Töre-Yasa”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. Prof. Dr. Eşref Buharalı Özel Sayısı, (2024): 1-10. https://doi.org/10.53718/gttad.1562201 (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
33. Gözler, Kemal. Anayasa Hukukunun Genel Esasları, Bursa: Ekin Basım Yayın, 2018.
34. Gözler, Kemal. Anayasa Hukukunun Genel Teorisi/ Cilt 1, Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2011.
35. Gözler, Kemal. Devletin Genel Teorisi / Bir Genel Kamu Hukuku Ders Kitabı, Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2014.
36. Gözler, Kemal. Hukuka Giriş, Bursa: Ekin Basım Yayın, 2017.
37. Gözübüyük, A. Şeref. Hukuka Giriş ve Hukukun Temel Kavramları, Ankara: Turhan Kitabevi, 2014.
38. Gumilëv, Lev Nikolayeviç. Eski Türkler, Çeviren D. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları, 2004.
39. Güriz, Adnan, Hukuk Başlangıcı, Ankara: Siyasal Kitabevi, 2014.
40. Hacip, Yusuf Has. Kutadgu Bilig, editör Erdal Çakıcıoğlu, İstanbul: Akvaryum Yayınevi, 2022.
41. Heywood, Andrew. Siyaset Teorisine Giriş, Çeviren Hızır Murat Köse, İstanbul: Küre Yayınları, 2017.
42. İbn Haldun. Mukaddime, editör Arslan Tekin, İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, 2016. https://research.ebsco.com/c/dgkbjt/ebookviewer/pdf/64tuszrjrj/page/pp-_17?location=https%25253A%25252F%25252Fresearch.ebsco.com%25252Fc%25252Fdgkbjt%25252Fsearch%25252Fresults%25253Fq%25253Dmukaddime%252526autocorrect%25253Dy%252526expanders%25253Dconcept%252526limiters%25253DNone%252526searchMode%25253Dboolean%252526searchSegment%25253Dallresults%252526p%25253D1%252526skipResultsFetch%25253Dtrue%252526sqId%25253Dsq%2525253A633c6960-e505-474b-8b0c-d6975af3a370 (Erişim Tarihi: 21.07.2026)
43. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü, İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1995.
44. Kanat, Celal A. Platon ve Aristoteles’te Devlet ve Toplum Felsefesi, İstanbul: Doruk Yayımcılık, 2013.
45. Kapani, Münci. Politika Bilimine Giriş, Ankara: BB101 Yayınları, 2015.
46. Kaşgarlı Mahmud. Divanü Lugati't-Türk, İstanbul: Kabala Yayınevi, 2005.
47. Kelsen, Hans. “Law, State and Justice in the Pure Theory of Law”. Yale Law Journal. 57/3 (1948): 377-390 https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/ylr57&id=389&collection=journals&index (Erişim Tarihi: 19.08.2025)
48. Koca, Salim. “Eski Türklerde Devlet Geleneği ve Teşkilatı”, İçinde Türkler Cilt 2 İlk Çağ, editör Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek ve Salim Koca, 823-844. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
49. Küçük, İsmail. “Financial Administration in Turkish States – Between 8th and 13th Centuries”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi. 4/4 (2013): 223-245 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/319936 (Erişim Tarihi: 17.12.2025)
50. Locke, John. Hükümet Üstüne İkinci Tez, çev. Aysel Doğan, İzmir: İlya İzmir Yayınevi, 2010.
51. Okandan, Recai Galip. Umumi Amme Hukuku, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1968.
52. Ögel, Bahaeddin. Dünden Bugüne Türk Kültürünün Gelişme Çağları, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 2001.
53. Ögel, Bahaeddin. Türklerde Devlet Anlayışı (13. Yüzyıl Sonlarına Kadar), Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1982.
54. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş Cilt 1/ Türklerde Köy ve Şehir Hayatı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2000.
55. Özdemir, Ali Murat vd. Genel Kamu Hukuku/Kuramsal Yaklaşım, Ankara: İmge Yayınevi, 2022.
56. Öztekin, Ali, Siyaset Bilimine Giriş, Antalya: Siyasal Kitabevi, 2007.
57. Pamir, Aybars. “Eski Orta Asya Türk Devletlerinde Törenin Oluşmasında Kurultayların Rolü”. Adalet Dergisi. 62-63 (2019): 213-234. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1213828 (Erişim Tarihi: 14.12.2025)
58. Pamir, Aybars. “Orta–Asya Türk Hukukunda ‘Töre’ Kavramı”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 58/2 (2009): 359–376. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/626477 (Erişim Tarihi: 14.12.2025)
59. Pamir, Aybars. “Türkler'in Geleneksel Dini Şamanizm'in Orta Asya Eski Türk Kamu Hukuku'na Etkisi”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 52/4 (2003): 155-185. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/628763 (Erişim Tarihi: 20.01.2026)
60. Platon. Devlet, Çeviren Sabahattin Eyüboğlu ve M. Ali Cingöz, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
61. Roberts, Simon. Düzen ve Kargaşa: Hukuk Antropolojisine Giriş, Çeviren A. Erkan Koca, Ankara: Birleşik Yayınevi, 2010.
62. Roussesau, Jean-Jacques. Toplum Sözleşmesi, Çeviren Vedat Günyol, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
63. Salihpaşaoğlu, Yaşar, Dilara Buket Tatar. Teorik ve Pratik Hukuk Sosyolojisi, Ankara: Lykeion Yayıncılık, 2021.
64. Skinner, Quentin. Hobbes ve Cumhuriyetçi Özgürlük, Çeviren A. Emre Zeybekoğlu, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2018.
65. Taneri, Aydın. Türk Devlet Geleneği, İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2015.
66. Taşağıl, Ahmet. Bozkırın Kağanlıkları/ Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar, İstanbul: Kronik Yayıncılık, 2024.
67. Taşağıl, Ahmet. Eski Türk Tarihi - Türklerin Kökeni, Yönetimleri ve Çin ile İlişkileri, İstanbul: Kronik Kitap, 2023.
68. Taşağıl, Ahmet. Gök-Türkler, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.
69. Taşağıl, Ahmet. Kök Tengri'nin Çocukları/Avrasya Bozkırlarında İslam Öncesi Türk Tarihi, İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2023.
70. Teziç, Erdoğan, Anayasa Hukuku, İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 2017.
71. Topçuoğlu, Hamide. “Hukuk Sosyolojisi (Sosyoloji Açısından Hukuk) Konu, Problemler, Öncüler”, Cilt:1, İstanbul: Cezaevi Matbaası, 1969.
72. Topuzkanamış, Engin. Hukuk ve Disiplin – Modern Toplumda Hukuka Uymanın Dayanakları, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2014.
73. Turan, Fatma Ahsen, Meral Ozan. Türk Mitolojisine Giriş, Ankara: Gazi Kitabevi, 2018. https://ws1.turcademy.com/ww/webviewer.php?doc=75475 (Erişim Tarihi: 14.04.2026)
74. Turan, Osman. “Türk Cihan Hakimiyeti Mefkûresi”, İçinde Türkler Cilt 2 İlk Çağ, editör Hasan Celal Güzel ve Kemal Çiçek ve Salim Koca, 845-856. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
75. Tutar, Adem. “İslam Öncesi Türk Devlet Geleneğinde Adalet Anlayışı”. İçinde Türkler Cilt 2 İlk Çağ, editör Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek ve Salim Koca, 868-873. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
76. Türk Dil Kurumu, “Devlet Tanımı”, (Erişim tarihi: 28.08.2025) https://sozluk.gov.tr/
77. Uhlig, Helmut. İpek Yolu – Çin ve Roma Arasında Eski Dünya Kültürü, Çeviren Alev Kırım, editör Lütfü Bozkurt, İstanbul: Okyanus Yayıncılık, 2000.
78. Vinx, Lars. “Kelsen ve Hukuk ve Devletin Özdeşliği”. Çeviren Mehmet Turhan, Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 1/1 (2016): 99-122. https://www.jurix.com.tr/article/5478?u=0&c=0 (Erişim Tarihi: 19.08.2025)
79. Yakut, Esra. “Eski Türklerde Hukuk”. Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 1/3 (2002): 401-426. https://yenidenergenekon.com/wp-content/uploads/2013/11/eski-tc3bcrklerde-hukuk.pdf (Erişim Tarihi: 29.10.2025)
80. Yalçınkaya, Ayhan. “Büyük Sokratesçi Okullar ve Siyaset”, İçinde Sokrates’ten Jakobenlere Batı’da Siyasal Düşünceler, editör Mehmet Ali Ağaoğulları, 91-152. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
81. Yıldırım, Serpil. “Eski Türklerde Devlet Anlayışının Devlet-Toplum İlişkileri Açısından İncelenmesi”. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 24/3 (2025): 1339–1358. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4264819 (Erişim Tarihi: 19.04.2026)
82. Yüksel, Mehmet. “Modern Toplumda Hukuk Kültürü”. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi. 8 (2013): 3239-3264. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/179513 (Erişim Tarihi: 28.07.2025)
83. Yüzbaşıoğlu, Necmi. Anayasa Hukukuna Giriş, İstanbul: Beta Yayınları, 2017. https://ws1.turcademy.com/ww/webviewer.php?doc=136063 (Erişim Tarihi: 17.04.2026)
84. Zabcı, Filiz. “Spinoza ve Locke: Siyasal Özgürleşmeden Bireysel Özgürleşmeye”, İçinde Sokrates’ten Jakobenlere Batı’da Siyasal Düşünceler, editör Mehmet Ali Ağaoğulları, 457-514. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.