1951 MÜLTECİLERİN HUKUKİ STATÜSÜNE İLİŞKİN CENEVRE SÖZLEŞMESİ’NİN MÜLTECİ TANIMI, GERİ GÖNDERME YASAĞI VE STATÜNÜN SONA ERMESİ HÜKÜMLERİNİN İNCELEMESİ

Öz

Makale, 1951 Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin Sözleşme’nin mülteci tanımı, geri gönderme yasağı ve mülteci statüsünün sona ermesi hükümlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Mülteci tanımı bakımından, Sözleşme’deki unsurları ortaya koyulmaktadır. Sözleşme ve Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin 1967 Protokolü’ndeki (1967 Protokolü) tanımın yeterliliği tartışılmakta; Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nda (YUKK) yer alan statülerin söz konusu tanımla ilişkisi incelenmektedir. Geri göndermeme ilkesine ilişkin, Sözleşme’deki kuralın lafzı ve konumu bakımından analiz edilmesinin ardından ilkenin uluslararası teamül hukukundaki ve giderek jus cogens niteliğine yaklaşan statüsü değerlendirilmektedir. Geri gönderme yasağıyla işkence yasağı ve yaşam hakkı arasındaki ilişki, erga omnes yükümlülüğüne dönüşmesi bağlamında ele alınmaktadır. YUKK‘taki geri göndermeme düzenlemesi, güvenli üçüncü ülke kavramıyla kurulan ilişki ve geçici koruma altındaki kişilerin sınır dışı edilmesine ilişkin hükümler incelenmektedir. Mülteci statüsünün sona ermesi bakımından, Sözleşme’deki sona erme sebepleri çözümlenmektedir. Gönüllü geri dönüş hükümleri, korumanın sürdürülmesi hükümleri, YUKK’taki sona erme ve iptal hükümlerinin mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statülerine etkisi değerlendirilmektedir. Sonuç bölümünde, Sözleşme’nin kolonyal kökenleri ve Avrupa merkezli tasarımı dikkate alınarak, Türkiye’nin coğrafi sınırlaması, geçici koruma uygulaması ve AB işbirliği mekanizmaları bağlamında, hem uluslararası hem de ulusal düzeyde mülteci tanımı, geri gönderme yasağı ve statünün sona ermesi alanlarında öneriler geliştirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• 1951 Tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin Cenevre Sözleşmesi
• Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin 1967 Protokolü
• Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu
• Geri Gönderme Yasağı
• Mülteci Statüsü

AN ANALYSIS OF THE PROVISIONS ON THE DEFINITION OF A REFUGEE, THE PROHIBITION OF REFOULEMENT AND THE CESSATION OF REFUGEE STATUS IN THE 1951 GENEVA CONVENTION RELATING TO THE STATUS OF REFUGEES

Öz

The article aims to examine the provisions of the 1951 Geneva Convention Relating to the Status of Refugees regarding the definition of a refugee, the prohibition of refoulement, and the cessation of refugee status. With regard to the definition of a refugee, after outlining the elements set forth in the Convention, the adequacy of the definition contained in the Convention and The 1967 Protocol Relating to the Status of Refugees (the 1967 Protocol) is discussed; the relationship between the statuses outlined in The Law on Foreigners and International Protection (YUKK) and this definition is examined. With regard to the principle of non-refoulement, following an analysis of the relevant provision in the Convention, the principle's status under customary international law—and its evolving status as a norm increasingly approaching jus cogens—is assessed. The relationship between the prohibition of refoulement and the prohibition of torture and the right to life is discussed in terms of its transformation into an obligation erga omnes. The provisions on non-refoulement in YUKK, their relationship with the concept of a safe third country, and the provisions regarding the deportation of persons under temporary protection are examined. With regard to the cessation of refugee status, the grounds for cessation set out in the Convention are examined. The provisions on voluntary return, the provisions on the continuation of protection, and the impact of the provisions on cessation and revocation in the YUKK on refugee, conditional refugee and subsidiary protection statuses are assessed. In the conclusion, taking into account the Convention’s colonial origins and its Eurocentric design, recommendations are developed at both the international and national levels regarding the definition of a refugee, the prohibition of refoulement and the cessation of status, within the context of Turkey’s geographical limitations, the application of temporary protection and EU cooperation mechanisms.

Anahtar Kelimeler

• The 1951 Geneva Convention Relating to the Status of Refugees
• The 1967 Protocol Relating to the Status of Refugees
• The Law on Foreigners and International Protection
• The Principle of Non-Refoulement
• Refugee Status

Kaynakça

1. Abuya, Edwin O., Ulrike Krause ve Lucy Mayblin. “The Neglected Colonial Legacy of the 1951 Refugee Convention”. International Migration, 59/4 (2021): 265-267.
2. Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanlığı, “İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://inhak.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/2312020093751bm_10.pdf.
3. AIDA, “Country Report Türkiye”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://asylumineurope.org/wp-content/uploads/2025/07/AIDA-TR_2024update.pdf.
4. Aslan, Özer. “Hak Temelli Perspektiften Avrupa Birliği’nin Göç Politikalarına İlişkin Bir Değerlendirme”. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi. 29 (2026): 259-275.
5. Aslantürk, Oğuzhan. “Türkiye’ye Yönelik Göç ve İltica Hareketleri: Suriyeliler Örneği”. Journal of Mehmet Akif Ersoy University Economics and Administrative Sciences Faculty. 7/1 (2020): 172-201.
6. Aydınlı, Ogün Erşan. Mülteci Statüsünün Belirli Bir Sosyal Gruba Mensubiyet Nedeniyle Tanınması. Ankara: Yetkin Yayınları, 2018.
7. Aydoğdu, Gamze. “Şartlı Mülteci, İkincil Koruma ve Geçici Koruma Statüsündeki Yabancıların Boşanma Davalarında Uygulanacak Hukukun Belirlenmesi”. Sosyal Bilimler Dergisi. 66 (2023): 536-565.
8. Cwik, Marissa E. “Forced to Flee and Forced to Repatriate? How the Cessation Clause of Article 1C(5) and (6) of the 1951 Refugee Convention Operates in International Law and Practice”. Vanderbilt of Transnational Law. 44/3 (2011): 711-743.

9. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, “Uluslararası Koruma Sağlanan Yabancılar”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.csgb.gov.tr/uigm/statuler/uluslararasi-koruma-saglanan-yabancilar/.
10. Çelik, Çetin ve Holly White. “Forced Migration and Protection: Turkey’s Domestic Responses to the Syrian Refugees”. European Rewiew., 30/3 (2022): 353-373.
11. D’Angelo, Ellen F. “Non‑Refoulement: The Search for a Consistent Interpretation of Article 33”. Vanderbilt Journal of Transnational Law. 42/1 (2009): 279-315.
12. ECHR, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_tur.
13. ECRE, “Legal Note on the Cessation of International Protection and Review of Protection Statuses in Europe”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://ecre.org/wp-content/uploads/2021/02/Legal-Note-7-Cessation-February-2021.pdf.
14. Ergin, Ayşe Dicle ve Yiğit Kader. “Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma Rejiminde Geçicilik Unsuru: Geçici Olan Nedir?”. İnsan Hakları Yıllığı. 42/2 (2025): 79-122.
15. Ergüven, Nasıh Sarp ve Beyza Özturanlı. “Uluslararası Mülteci Hukuku ve Türkiye”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 65/4 (2013): 1007-1061.
16. EUAA, “EASO Practical Guide on the Application of Cessation Clauses”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/publications/Practical-guide-cessation-clauses.pdf.
17. Feller, Erika, Volker Türk ve Frances Nicholson. “Non‑refoulement (Article 33 of the 1951 Convention)”. içinde Refugee Protection in International Law, ed. Erika Feller, Volker Türk ve Frances Nicholson, (Cambridge: Cambridge University Press, 2009): 85-86.
18. Fitzpatrick, Joan ve Rafael Bonoan. “Cessation of Refugee Protection”. içinde Refugee Protection in International Law, ed. Erika Feller, Volker Türk ve Franches Nicholson. (Cambridge: Cambridge University Press, 2009): 491-544.
19. Göç Araştırmaları Derneği, “70. Yılında 1951 Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin Birleşmiş Milletler Sözleşmesi, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://gocarastirmalaridernegi.org/wp-content/uploads/Cenevre-Sozlesme-70.-Yil.pdf.
20. Güngördü, İlknur. “Cenevre Sözleşmesi (Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair Sözleşme) ve AİHS Kapsamında Geri Göndermeme İlkesi”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Kültür Üniversitesi, 2023..
21. Gürakar Skribeland, Özlem. “Turkish Council of State’s Engagement with International Refugee Law in Cases Involving Non-Europan Refugees”. International Journal of Refugee Law. 36/4 (2024): 419-437.
22. Herlambang, Richard ve Zudan Arief Fakrulloh. “Implications of Non‑Refoulement for Refugees and Asylum Seekers Suspected of Serious Crimes from an International Law Perspective”. Greenation International Journal of Law and Social Sciences. 3/3 (2025): 1114-1122.
23. İneli Ciğer, Meltem. “Avrupa Birliği Adalet Divanı Kararları Işığında Terörizm ile İlişkisi Olan Kişilerin Mülteci Statüsünden Hariç Bırakılması”. İstanbul Hukuk Mecmuası. 76/2 (2020): 667-690.
24. İzmir Barosu, “Mülteci Hukuku Rehberi 2020”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.izmirbarosu.org.tr/pdfdosya/adli-yardim-alaninda-calisan-avukatlar-icin-multeci-hukuku-rehberi2020620184351294.pdf.
25. Karaçay, Ayşem Biriz. “Who is a Refugee?: A Critical Assessment of the 1951 Geneva Convention”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 23 (2023): 173-184.
26. Khaitan Pavitra ve Jvalita Krishan. “The Obligation of Non‑Refoulement and Its Erga Omnes Partes Character”. Harvard International Law Journal Online. (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://journals.law.harvard.edu/ilj/2022/12/the-obligation-of-non-refoulement-and-its-erga-omnes-partes-character/.
27. Korkut, Umut. “Pragmatism, Moral Responsibility or Policy Change: The Syrian Refugee Crisis and Selective Humanitarianism in the Turkish Refugee Regime”. Comparative Migration Studies. 4/2 (2016): 1-20.
28. Krause, Ulrike. “Colonial Roots of the 1951 Refugee Convention and Its Effects on the Global Refugee Regime”. Journal of International Relations and Development. 24 (2021): 599-626.
29. Menendez, Fernando M. Marino. “Recent Jurisprudence of the United Nations Committee against Torture and the International Protection of Refugees”. Refugee Survey Quarterly. 34/1 (2015): 61-78.
30. Milner, David. “Exemption from Cessation of Refugee Status in the Second Sentence of Article 1C(5)/(6) of the 1951 Refugee Convention”. International Journal of Refugee Law. 16/1 (2004): 91-107.
31. OHCHR, “Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.ohchr.org/sites/default/files/cat.pdf.
32. OHCHR, “Convention Relating to the Status of Refugees”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-relating-status-refugees.
33. OHCHR, “The Principle of Non‑Refoulement under International Human Rights Law”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Migration/GlobalCompactMigration/ThePrincipleNon-RefoulementUnderInternationalHumanRightsLaw.pdf.
34. O'Sullivan, Maria. “Withdrawing Protection under Article 1C(5) of the 1951 Convention: Lessons from Australia”. International Journal of Refugee Law. 20/4 (2008): 586-610.
35. Öztürk, Neva Övünç. “1951 tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin Sözleşme çerçevesinde mülteci statüsünün sona ermesine yönelik ölçütlerin incelenmesi ve Türk Hukuku üzerindeki yansımalarının değerlendirilmesi”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 65/2 (2016): 393-448.
36. Resmi Gazete, “Cenevre'de 28 Temmuz 1951 tarihinde imzalanmış olan Mültecilerin Hukuki Durumuna dair Sözleşmenin onaylanması hakkında Kanun”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/10898.pdf.
37. Resmi Gazete, “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/04/20130411-2.htm.
38. Reşber, Kubilay. “Geri Gönderme Yasağı”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://kubilayresber.com/geri-gonderme-yasagi/.
39. Safi, Sibel. “Mülteci Hukukunda Uluslararası Koruma Dışında Bırakma ve Çocuk Askerler”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 28/1 (2020): 1-36.
40. Sibel Safi. Mülteci Hukuku. İstanbul İstanbul: Legal Yayınları, 2023.
41. Tekin, Gökberk. “The Extent and Content of the Non‑Refoulement Principle”. Göç Araştırmaları Dergisi. 4/2 (2018): 160-188.
42. UNHCR, “Access to Territory and Non‑Refoulement”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/access-territory-and-non-refoulement.
43. UNHCR, “Guidelines on International Protection No. 3: Cessation of Refugee Status under Article 1C(5) and (6) of the 1951 Convention Relating to the Status of Refugees”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/3e637a202.pdf.
44. UNHCR, “Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://emergency.unhcr.org/sites/default/files/UNHCR,%20Handbook%20and%20Guidelines%20on%20Procedures%20and%20Criteria%20for%20Determining%20Refugee%20Status%20under%20the%201951%20Convention%20and%20the%201967%20Protocol%20Relating%20to%20the%20Status%20of%20Refugees_0_0_0_0_0_0.pdf.
45. UNHCR, “Interpreting Article 1 of the 1951 Convention Relating to the Status of Refugees”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.refworld.org/policy/legalguidance/unhcr/2001/29198.
46. UNHCR, “The 1951 Refugee Convention and 1967 Protocol relating to the Status of Refugees”, (Erişim Tarihi 07.06.2026), https://www.unhcr.org/media/1951-refugee-convention-and-1967-protocol-relating-status-refugees.
47. Yatani, Vincent Godana, Mohammad Safrin ve Diangsa Wagian, "Exclusion of the principle of non-refoulement in article 33 paragraph 2 of the 1951 refuge convention". Ex Aequo Et Bono Journal Of Law, 1/1 (2023): 53-65.
48. Yiğit, Sündüs Macit. “1951 Tarihli Mültecilerin Hukuki Durumuna İlişkin Sözleşme Kapsamında Mülteci Kimliğinin Belirli Bir Sosyal Gruba Mensubiyet Nedeniyle Tanınması”. Terazi Hukuk Dergisi. 221 (2025): 142-160.