KÖTÜLÜĞÜN SIRADANLIĞI VE HAKKANİYET İLKESİ: HANNAH ARENDT’İN ELEŞTİRİLERİ BAĞLAMINDA ADOLF EICHMANN DAVASI

Öz

Bu çalışma, Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” tespitinin ceza yargılaması için doğurduğu temel soruyu ele almaktadır: Kişisel nefret saiki taşımayan ve emir-komuta zinciri içinde görevini “yalnızca yerine getiren” bir fail, bireysel kusur ilkesine dayanan bir hukuk düzeninde nasıl ve hangi güvencelerle yargılanmalıdır? Çalışmanın iddiası, hukukun bu soruya Eichmann davasından bu yana iki karşıt sapma arasında salınan cevaplar verdiğidir. Birinci sapmada sıradan fail sistemin içinde kaybolmaktadır; 1960’ların Alman içtihadının masa başı failleri “yardım eden” konumuna indirerek fiilen cezasız bırakması bunun örneğidir. İkinci sapmada ise fail sistemin tamamının sembolik temsilcisine dönüştürülmektedir; Kudüs yargılamasının gösteri niteliği ile olaylardan yetmiş yıl sonra yaşlı eski kamp görevlilerine karşı açılan davalar bu riski taşımaktadır. Çalışma, geniş anlamıyla hakkaniyet ilkesinin, yani sanığın kendi eylemi ve kendi kusuru ölçüsünde ve eksiksiz usul güvenceleriyle yargılanması ilkesinin, bu iki sapma arasında bir ölçüt işlevi gördüğünü ileri sürmektedir. Bu amaçla önce Arendt’in kavramı modern bürokrasi literatürü içinde konumlandırılmakta, ardından Kudüs yargılaması yargı yetkisi, tarafsızlık, aleniyet ve silahların eşitliği bakımından değerlendirilmektedir. Son olarak Demjanjuk, Gröning ve Furchner kararları ile AİHM’in Papon/Fransa kararı üzerinden sıradan failin yargılanmasının güncel sorunları incelenmekte ve önerilen ölçütün Anayasa’nın 137. ve TCK’nın 24. ve 39. maddeleri bakımından anlamı tartışılmaktadır. Çalışma, yargılamanın bürokratik aygıtın askıya aldığı bireyselleştirme işlemini yeniden tesis eden bir pratik olması nedeniyle adil yargılamanın kötülüğün sıradanlığına verilebilecek en uygun kurumsal cevap olduğu sonucuna ulaşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kötülüğün Sıradanlığı
• Hakkaniyet İlkesi
• Adil Yargılanma Hakkı
• Eichmann Davası
• Masa Başı Fail
• Yardım Etme

The Banality of Evil and the Principle of Fairness: The Adolf Eichmann Trial in the Context of Hannah Arendt’s Criticisms

Öz

This study addresses the fundamental question that Hannah Arendt’s notion of the “banality of evil” poses for criminal adjudication: How, and with what safeguards, should a perpetrator who acted without personal hatred and who merely “carried out his duties” within a chain of command be tried under a legal order founded on the principle of individual culpability? The study argues that, since the Eichmann trial, law has answered this question by oscillating between two opposite deviations. In the first, the ordinary perpetrator disappears into the system, as exemplified by the German case law of the 1960s, which reduced desk perpetrators to mere accessories and thereby left them effectively unpunished. In the second, the perpetrator is turned into a symbolic representative of the entire system, a risk present both in the show-trial character of the Jerusalem proceedings and in the trials of elderly former camp personnel held some seventy years after the events. The study contends that the principle of fairness in its broad sense, namely that the accused must be tried according to his own deed and his own culpability and with undiminished procedural guarantees, serves as a criterion between these two deviations. To this end, Arendt’s concept is first situated within the literature on modern bureaucracy; the Jerusalem trial is then assessed in terms of jurisdiction, impartiality, publicity and equality of arms; finally, the contemporary problems of trying ordinary perpetrators are examined through the Demjanjuk, Gröning and Furchner judgments and the European Court of Human Rights’ decision in Papon v. France, and the implications of the proposed criterion for Article 137 of the Turkish Constitution and Articles 24 and 39 of the Turkish Criminal Code are discussed. The study concludes that a fair trial is the most appropriate institutional response to the banality of evil, since adjudication restores the individualisation that the bureaucratic apparatus suspends.

Anahtar Kelimeler

• Banality of Evil
• Principle of Fairness
• Right to a Fair Trial
• Eichmann Trial
• Desk Perpetrator
• Aiding and Abetting

Kaynakça

1. Acar Keskin, Sengün Meltem. “Düşünme Kötülüğü Alt Edebilir mi? Hannah Arendt’te Düşünme Üzerine.” Beytulhikme An International Journal of Philosophy 9, sy. 1 (2019): 103-119. https://doi.org/10.18491/beytulhikme.1468.
2. Akdoğan, Cem Alper. Türk Hukuku ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Açısından Temel Bir İnsan Hakkı Olarak Adil Yargılanma Hakkı. Ankara: Adalet Yayınevi, 2022.
3. Akpolat, Dilan. “Hannah Arendt’in Felsefesinde Kötülüğün Kamusal ve Özel Alana Yansıması.” Yüksek Lisans Tezi, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi, 2022.
4. Arendt, Hannah. Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. New York: Penguin Classics, 2006.
5. Arendt, Hannah. Kötülüğün Sıradanlığı: Adolf Eichmann Kudüs’te. Çev. Özge Çelik. İstanbul: Metis Yayınları, 2020.
6. Arendt, Hannah. Lectures on Kant’s Political Philosophy. Ed. Ronald Beiner. Chicago: University of Chicago Press, 1982.
7. Arendt, Hannah. Responsibility and Judgment. Ed. Jerome Kohn. New York: Schocken Books, 2003.
8. Arendt, Hannah. The Origins of Totalitarianism. Yeni bs. New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1973.

9. Aykaç, Nilüfer Öztürk. “Kötülüğün Sıradanlığı (Adolf Eichmann Kudüs’te)” [kitap incelemesi]. Muhafazakâr Düşünce Dergisi 13, sy. 49 (2016): 341-346.
10. Bakır, Kemal. “Hannah Arendt’te Kötülük Problemi.” Kaygı: Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, sy. 25 (2016): 97-113. https://doi.org/10.20981/kaygi.288134.
11. Bascomb, Neal. Hunting Eichmann: How a Band of Survivors and a Young Spy Agency Chased Down the World’s Most Notorious Nazi. Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2009.
12. Bassiouni, M. Cherif. Crimes Against Humanity in International Criminal Law. 2. gözden geç. bs. The Hague: Kluwer Law International, 1999.
13. Başaran, Ece. “Evrensel Ceza Yargılaması.” Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 3, sy. 2 (2008): 215-248.
14. Bauer, Yehuda. Jews for Sale?: Nazi-Jewish Negotiations, 1933-1945. New Haven: Yale University Press, 1994.
15. Bauman, Zygmunt. Modernity and the Holocaust. Cambridge: Polity Press, 1989.
16. Benhabib, Seyla. The Rights of Others: Aliens, Residents, and Citizens. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
17. Bingöl, Doğukan. “Modern Hukuki-Siyasi Çerçevenin Ötesinde: Arendt Düşüncesinde Şiddetsiz Bir Hukuk Anlayışının Temelleri.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
18. Browning, Christopher R. Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland. New York: Harper Perennial, 1998.
19. Cesarani, David. Eichmann: His Life and Crimes. London: Vintage Books, 2005.
20. Coşkun, Berrak. “Aktörler ve Seyirciler: Hannah Arendt’ten Sonra Yargılamanın Anlamı.” Ethos: Felsefe ve Toplumsal Bilimlerde Diyaloglar 13, sy. 1 (2020): 1-30.
21. Coşkun, Berrak. “Hannah Arendt’te Sorumluluk, Düşünme ve Yargılamanın Anlamı.” Doktora Tezi, Maltepe Üniversitesi, 2019.
22. Deniz, Buket. “Ceza Hukuku ve İdare Hukuku Bağlamında Amirin Emrinin İfası.” Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19, sy. 3 (2020): 941-966. https://doi.org/10.21547/jss.733988.
23. Diş, Sebile Başok. “Kötülüğün Sıradanlığı Karşısında Özerk Birey.” FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 23 (2017): 180-200.
24. Douglas, Lawrence. The Memory of Judgment: Making Law and History in the Trials of the Holocaust. New Haven: Yale University Press, 2001.
25. Douglas, Lawrence. The Right Wrong Man: John Demjanjuk and the Last Great Nazi War Crimes Trial. Princeton: Princeton University Press, 2016.
26. Erdem, H. Haluk. “Hannah Arendt’in Eichmann Davası Üzerine Düşünceleri.” FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 9 (2010): 4-19.
27. Gerards, Janneke. General Principles of the European Convention on Human Rights. 2. bs. Cambridge: Cambridge University Press, 2023.
28. Goldhagen, Daniel Jonah. Hitler’s Willing Executioners: Ordinary Germans and the Holocaust. New York: Alfred A. Knopf, 1996.
29. Günal, Hüseyin. “Hannah Arendt Düşüncesinde İnsanlığa Karşı Suçların Temellendirilmesi.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
30. Harris, David, Michael O’Boyle, Ed Bates ve Carla M. Buckley. Harris, O’Boyle, and Warbrick: Law of the European Convention on Human Rights. 5. bs. Oxford: Oxford University Press, 2023.
31. Heper, Altan. “Hannah Arendt’te Haklara Sahip Olma Hakkı.” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 28, sy. 2 (2022): 650-661. https://doi.org/10.33433/maruhad.1167818.
32. Hilberg, Raul. The Destruction of the European Jews. 3. bs. New Haven: Yale University Press, 2003.
33. Katırcıgil, Beyza. “Hannah Arendt’in Eichmann Davası Bağlamında Yargılama Görüşü.” Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2025.
34. Kepenek, Irmak. “Hannah Arendt’in Haklara Sahip Olma Hakkı ve Mülteci Krizi.” Yüksek Lisans Tezi, Galatasaray Üniversitesi, 2021.
35. Köhler, Lotte ve Hans Saner, ed. Hannah Arendt/Karl Jaspers Correspondence, 1926-1969. Çev. Robert Kimber ve Rita Kimber. New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1992.
36. Küçük, Semiha. “Politik Yargı: Zihinsel Bir Yeti Olarak Yargılamanın Politik Doğası.” Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2025.
37. Letsas, George. A Theory of Interpretation of the European Convention on Human Rights. Oxford: Oxford University Press, 2007.
38. Lipstadt, Deborah E. The Eichmann Trial. New York: Nextbook/Schocken, 2011.
39. Liu, Wenjing. “Eichmann in Jerusalem: A Study of the Legitimacy of Jurisdiction Based on Universal Interests.” Beijing Law Review 13, sy. 3 (2022): 496-506. https://doi.org/10.4236/blr.2022.133031.
40. Osiel, Mark. Mass Atrocity, Collective Memory, and the Law. New Brunswick: Transaction Publishers, 1997.
41. Özdoğan, Melek Aygül. “Hannah Arendt Düşüncesinde Yargı Yetisinin Politik Anlamı.” Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 8, sy. 1 (2025): 203-212. https://doi.org/10.47948/efad.1705321.
42. Özkan Borsa, Merve. “Uluslararası Hukukta Evrensel Yargı Yetkisi.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2015.
43. Özyüksel, Özgün. “Türk Ceza Hukukunda Dolaylı Faillik.” Doktora Tezi, Galatasaray Üniversitesi, 2020.
44. Parlak, Türkan Melis. “Galiplerin Adaleti Nürnberg ve Tokyo Askeri Ceza Mahkemeleri.” Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, sy. 37 (2015): 137-153.
45. Pehlivan, Berrin. “Hannah Arendt’in Temel Kavramları ve Kötülüğün Sıradanlaşması.” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2011.
46. Pendas, Devin O. The Frankfurt Auschwitz Trial, 1963-1965: Genocide, History, and the Limits of the Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.
47. Roseman, Mark. The Wannsee Conference and the Final Solution: A Reconsideration. New York: Picador, 2003.
48. Roxin, Claus. “Straftaten im Rahmen organisatorischer Machtapparate.” Goltdammer’s Archiv für Strafrecht (1963): 193-207.
49. Salman, Selda. “Politik Yargı Sorunu Ekseninde Bir Arendt Kant Okuması.” Kaygı 22, sy. 1 (2023): 289-318. https://doi.org/10.20981/kaygi.1170391.
50. Savaşcı Temiz, Bilgehan. “Ceza Hukukunda Amirin Emrinin Yerine Getirilmesi.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2018.
51. Schabas, William A. Genocide in International Law: The Crimes of Crimes. Cambridge: Cambridge University Press, 2000.
52. Segev, Tom. The Seventh Million: The Israelis and the Holocaust. Çev. Haim Watzman. New York: Owl Books/Henry Holt, 2000.
53. Shany, Yuval. Assessing the Effectiveness of International Courts. Oxford: Oxford University Press, 2014.
54. Stangneth, Bettina. Eichmann Before Jerusalem: The Unexamined Life of a Mass Murderer. Çev. Ruth Martin. New York: Alfred A. Knopf, 2014.
55. Şahin Akdemir, Merve. “Egemenlik ve Evrensel Yargı Yetkisi İlişkisinin Uluslararası Ceza Hukuku Boyutu.” Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 8, sy. 2 (2022): 261-275. https://doi.org/10.54699/andhd.1117841.
56. Şengül, Taylan ve Anıl Aygen. “Arendt ve Douzinas’ın Düşüncelerinden İnsan Haklarını Okumak.” İnsan Hakları Yıllığı 41 (2023): 105-132.
57. Taş, Özgür. “‘Hannah Arendt’te Kötülüğün Sıradanlığı’ Kavramının Sıradanlaşan Apolitik Bireylerin Zihin-Eylem Kopuşuna Dayalı Kaynağı.” Yüksek Lisans Tezi, Mardin Artuklu Üniversitesi, 2019.
58. Weber, Max. Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. Ed. Guenther Roth ve Claus Wittich. Berkeley: University of California Press, 1978.
59. Wittmann, Rebecca. Beyond Justice: The Auschwitz Trial. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2005.
60. Yetimoğlu, Melike Ezgi. “Türk Ceza Hukukunda Yetkili Merciin Emrini İfa (TCK m. 24).” Doktora Tezi, Galatasaray Üniversitesi, 2022.
61. Yıldırımkal, Yener. “İnsanlığa Karşı Suçlar ve Soykırım Suçunun Gelişimi: Nürnberg Uluslararası Askeri Ceza Mahkemesinin Farklı Etkileri.” Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 5, sy. 1 (2024): 69-124. https://doi.org/10.51562/nkuhukuk.2024513.
62. Yıldız, Abdullah. “Ceza Hukukunda Dolaylı Failliği Gerekçelendirmede Organize Yapılar Üzerindeki Hakimiyet.” Yüksek Lisans Tezi, Universität Heidelberg, 2019.
63. Young-Bruehl, Elisabeth. Why Arendt Matters. New Haven: Yale University Press, 2009.
64. Yurtoğlu, Fatma. “Hannah Arendt Düşüncesinde Totalitarizm ve Kötülük.” Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, 2025.
65. Mahkeme Kararları ve Resmî Belgeler
66. AİHM. König/Almanya, B. No. 6232/73, 28.06.1978.
67. AİHM. Piersack/Belçika, B. No. 8692/79, 01.10.1982.
68. AİHM. Axen/Almanya, B. No. 8273/78, 08.12.1983.
69. AİHM. Borgers/Belçika, B. No. 12005/86, 30.10.1991.
70. AİHM. Allenet de Ribemont/Fransa, B. No. 15175/89, 10.02.1995.
71. AİHM. Heaney ve McGuinness/İrlanda, B. No. 34720/97, 21.12.2000.
72. AİHM. Papon/Fransa (No. 2), B. No. 54210/00, 25.07.2002.
73. AİHM. Kolk ve Kislyiy/Estonya, B. No. 23052/04 ve 24018/04, 17.01.2006 (kabul edilemezlik kararı).
74. AİHM (Büyük Daire). Kononov/Letonya, B. No. 36376/04, 17.05.2010.
75. Attorney General of Israel v. Eichmann. Kudüs Bölge Mahkemesi, Ceza Davası No. 40/61, 11-12.12.1961 (hüküm), 15.12.1961 (ceza). International Law Reports 36 (1968): 5.
76. Attorney General of Israel v. Eichmann. İsrail Yüksek Mahkemesi, 29.05.1962. International Law Reports 36 (1968): 277.
77. BGH. 19.10.1962, 9 StE 4/62, BGHSt 18, 87 (Staschynskij).
78. BGH. 20.05.1969, 5 StR 658/68, BGHSt 22, 375.
79. BGH. 26.07.1994, 5 StR 98/94, BGHSt 40, 218.
80. BGH. 20.09.2016 (karar), 3 StR 49/16 (Gröning).
81. BGH. 20.08.2024, 5 StR 326/23 (Furchner).
82. BM Güvenlik Konseyi. S/RES/138 (1960), 23.06.1960.
83. International Court of Justice. Arrest Warrant of 11 April 2000 (Democratic Republic of the Congo v. Belgium), Judgment, 14.02.2002. I.C.J. Reports 2002, 3.
84. LG München II. 12.05.2011 (Demjanjuk).
85. LG Lüneburg. 15.07.2015 (Gröning).
86. LG Itzehoe. 20.12.2022 (Furchner).
87. LG Neuruppin. 28.06.2022 (Sachsenhausen).
88. OLG Koblenz. 13.01.2022, 1 StE 9/19 (Raslan).