TÜRK İDARE HUKUKUNA GÖRE BÜYÜK EKONOMİK DEĞİŞİMLERİN MÜCBİR SEBEP NİTELİĞİ

Öz

Bu çalışma, büyük ölçekli ekonomik değişimlerin ve ekonomik krizlerin idare hukuku bakımından mücbir sebep olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği sorununu incelemektedir. Mücbir sebep; dışsallık, öngörülemezlik ve önlenemezlik unsurlarından oluşmakta olup ekonomik değişimlerin bu unsurları taşıyıp taşımadığı çalışmada değerlendirilmektedir. Bu kapsamda ekonomik krizlerin, yüksek enflasyonun, devalüasyonun, kur dalgalanmalarının ve makro ölçekli ekonomik kırılmaların idarenin işlem, eylem ve sözleşmeleri üzerindeki etkileri ele alınmaktadır. Çalışmada ekonomik değişimlerin idare tarafından öngörülüp öngörülemeyeceği, sonuçlarının önlenebilir olup olmadığı ve idarenin bu süreçlerin ortaya çıkmasındaki veya etkilerinin ağırlaşmasındaki rolü incelenmektedir. Bu amaçla yargı kararları, öğretideki görüşler ve uygulamadaki örnekler birlikte değerlendirilmiştir. Ayrıca ekonomik değişimlerin sıklığı, yoğunluğu ve etkileri dikkate alınarak bunların hangi koşullarda mücbir sebep teşkil edebileceği tartışılmıştır. Sonuç olarak çalışma, büyük ölçekli ekonomik değişimlerin mücbir sebep sayılıp sayılamayacağının somut olayın özellikleri ve idare hukukunun temel ilkeleri ışığında belirlenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Büyük Ekonomik Değişimler
• Mücbir Sebep
• Dışsallık
• Önlenemezlik
• Öngörülemezlik

The Characterization of Major Economic Changes as Force Majeure under Turkish Administrative Law

Öz

This study examines whether major economic changes, including economic crises, may be regarded as force majeure within the framework of administrative law. Force majeure consists of the elements of externality, unforeseeability, and inevitability, and the study evaluates whether major economic changes satisfy these elements in light of the principles of administrative law. In this context, the effects of economic crises, high inflation, devaluation, exchange rate fluctuations, and large-scale economic disruptions on administrative acts, administrative actions, and administrative contracts are analyzed. The study further examines whether such economic developments can be foreseen by the administration, whether their consequences can be prevented, and what role the administration plays in these processes. For this purpose, judicial decisions, doctrinal opinions, and practical examples are assessed together. In addition, taking into account the frequency, intensity, and effects of economic changes, the study discusses the conditions under which such developments may constitute force majeure. The study concludes that the classification of major economic changes as force majeure must be determined in light of the specific circumstances of each case and the fundamental principles of administrative law.

Anahtar Kelimeler

• Major Economic Changes
• Force Majeure
• Externality
• Inevitability
• Unforeseeability

Kaynakça

1. Acemoğlu, Daron, David Laibson ve John A. List. Makroekonomi. Çev. Merve Ertok, Çiğdem Börke Tunalı, Aziz Dayanır, Kadir Tuna, Volkan Hacıoğlu ve Sefer Şener. Ed. Sefer Şener. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 2016.
2. Akyılmaz, Bahtiyar, Murat Sezginer ve Cemil Kaya. Açıklamalı-İçtihatlı Türk İdari Yargılama Hukuku. Genişletilmiş ve güncellenmiş 17. bs. Ankara: Seçkin Yayınları, 2024.
3. Anayasa Mahkemesi, “Kararlar Bilgi Bankası”, (Erişim Tarihi 20.08.2026), kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr.
4. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, “HUDOC İçtihat Veri Tabanı”, (Erişim Tarihi 23.08.2026), hudoc.echr.coe.int.
5. Ayaydın, Cem. İdare Hukuku’na Giriş (II) Ders Notları. İstanbul: Yenilik Basımevi, 2008.
6. Baker, Scott R., Nicholas Bloom ve Steven J. Davis. “Measuring Economic Policy Uncertainty”. The Quarterly Journal of Economics. 131/4 (2016): 1593-1636.
7. Berkin, Necmeddin M. “Senetle İspata İmkân Bırakmayan Mücbir Sebep ve Fevkalade Haller”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. 35/1-4 (1970): 211-230.
8. Bucak, Vahap. İdare Hukukunda Enpreviziyon Nazariyesi. Ankara: Ulusal Matbaa, 1940.

9. Cashin-Ritaine, Eleanor. “Emprevizyon, Hardship ve İşlem Temelinin Çökmesi: Pacta Sunt Servanda ve Alman-Fransız Hukuki İlişkilerinde Sözleşmelerin Uyarlanmasına Giden Yollar”. Çev. Başak Baysal. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. 63/1-2 (2005): 321-342.
10. Çağlayan, Ramazan. İdare Hukuku Dersleri. Güncellenmiş 12. bs. Ankara: Adalet Yayınevi, 2022.
11. Çağlayan, Ramazan. Tarihsel, Teorik ve Pratik Yönleriyle İdarenin Kusursuz Sorumluluğu. Ankara: Asil Yayınevi, 2007.
12. Danıştay Başkanlığı, “Karar Arama”, (Erişim Tarihi 10.03.2026), https://karararama.danistay.gov.tr/
13. Doru, Seyit Rasim. “COVID-19 (Koronavirüs) Salgını Sürecinde Yapılan İdari Muamelelerin Hukuka Uygunluğu ve İdarenin Sorumluluğu Meselesi”. İstanbul Hukuk Mecmuası. 78/2 (2020): 769-807.
14. Duran, Lütfi. “Danıştay’ın 1979 Yılı Kararları Üzerine Kısa Mülâhazalar”. Amme İdaresi Dergisi. 13/3 (1980): 3-23.
15. Duran, Lütfi. İdare Hukuku Ders Notları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1982.
16. Duran, Lütfi. Türkiye İdaresinin Sorumluluğu: Sorumluluğun Temeli ve Sebepleri, Sorumluluğa Yol Açan Olgular. Ankara: TODAİE Yayınları, Sevinç Matbaası, 1974.
17. Ekmekci, Esra vd.. “Vergi Hukukunda Mücbir Sebep ve Hukuksal Sonuçları Üzerine Eleştirisel Bir Yaklaşım ve Öneriler”. İstanbul Hukuk Mecmuası. 78/2 (2020): 1069-1138.
18. Esin, Yüksel. Danıştay’da Açılacak Tazminat Davaları, İkinci Kitap: Esas: “İdarenin Hukuki Sorumluluğu”. Ankara: Güven Matbaası, 1976.
19. Evren, Çınar Can. “İdarenin Sorumluluğunu Etkileyen Neden Olarak Mücbir Sebep”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 14/1 (2010): 263-297.
20. Feyzioğlu, Turhan. İdare Hukukunda Emprevizyon Nazariyesi-Beklenmeyen Haller Meselesi. Ankara: Millî Eğitim Basımevi, 1947.
21. Gordon, Robert J. Macroeconomics. 5. bs. London: Scott, Foresman/Little, Brown Higher Education, 1990. Gorton, Gary B. Finansal Krizleri Yanlış Anlamak: Krizlerin Gelişini Neden Göremiyoruz? Çev. Mehmet Doğan. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2018.
22. Gözler, Kemal. İdare Hukuku. C. 2. Güncellenmiş 3. bs. Bursa: Ekin Yayınevi, 2019.
23. Gözübüyük, Pulat. Hukuki Mesuliyet Bakımından Mücbir Sebepler ve Beklenmeyen Haller. Genişletilmiş 3. bs. Ankara: Kazancı Yayınları, 1977.
24. Günday, Metin. İdare Hukuku. 11. bs. Ankara: İmaj Yayınevi, 2017.
25. Gürsoy, Kemal Tahir. Hususi Hukukta Clausula Rebus Sic Stantibus (Emprevizyon Nazariyesi). Ankara: Güney Matbaacılık, 1950.
26. Hatemi, Hüseyin. Medeni Hukuka Giriş. Gözden geçirilmiş 11. bs. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2025.
27. İmre, Zahit. Doktrinde ve Türk Hukukunda Kusursuz Mesuliyet Halleri. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1949. Jurado, Kyle, Sydney C. Ludvigson ve Serena Ng. “Measuring Uncertainty”. American Economic Review. 105/3 (2015): 1177-1216.
28. Kılıç, İlhan ve Ballı, Faruk. “Measuring Economic Country-Specific Uncertainty in Türkiye”. Empirical Economics. 67/4 (2024): 1649-1689.
29. Kırayak, Fatma. “Türkiye’de Bireysel Banka Kredileri, Ekonomik Belirsizlik ve Enflasyon İlişkisi”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Okan Üniversitesi, 2022.
30. Knight, Frank H. Risk, Uncertainty, and Profit. Boston ve New York: Houghton Mifflin Company, 1921. Onar, Sıddık Sami. İdare Hukukunun Umumî Esasları. C. 1 ve 3. İstanbul: Hak Kitabevi, İsmail Akgün Matbaası, 1966.
31. Oytan, Muammer. Hizmet Kusuru Nedeniyle İdarenin Sorumluluğu ve Mücbir Sebep Anlayışındaki Gelişmeler. Ankara: Adalet Bakanlığı Bilgi Serisi No. 4, 1999.
32. Özdemir, Necdet. Hizmet Kusuru Teorisi ve İdarenin Sorumluluğu. Ankara: Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları, Yeni Desen Matbaası, 1963.
33. Özkan, Oğuz. “İdari Yargı Uygulamasında Doğal Afetler”. İçinde Deprem ve Hukuk, 123-172. İstanbul: İstanbul Barosu Yayınları, 2000.
34. Pástor, Ľuboš ve Pietro Veronesi. “Uncertainty about Government Policy and Stock Prices”. The Journal of Finance. 67/4 (2012): 1219-1264.
35. Sarıca, Ragıp. “Hizmet Kusuru ve Karakterleri”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. 15/4 (1949): 858-895.
36. Seliçi, Özer. “Özel Hukukta Mücbir Sebep Kavramı ve Uygulanış Tarzı”. İçinde İdare Hukuku Alanında Sorumluluk: Sorumluluk Hukukunda Yeni Gelişmeler III. Sempozyumu, 61-69. İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1980.
37. Sertkaya, Burak ve Baş, Seher. “COVID-19 Salgınının Türkiye Ekonomisi Üzerine Etkileri: Riskler ve Olası Senaryolar”. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 11/21 (2021): 147-167.
38. Soysal, Musa. “Covid-19 Tedbirleri Nedeniyle İdarenin Sorumluluğu ve Salgın Koşullarının Mücbir Sebep Kapsamında Değerlendirilmesi”. Kırıkkale Hukuk Mecmuası. 3/1 (2023): 79-107.
39. Stiglitz, Joseph E. Stiglitz Raporu Küresel Kriz: Parasal ve Mali Reform Önerileri. Çev. Eda Aksan. Ankara: Akılçelen Kitaplar, 2017.
40. Tan, Turgut. Ekonomik Kamu Hukuku. Ankara: Sevinç Matbaası, 1984.
41. Türk Dil Kurumu, “Güncel Türkçe Sözlük”, (Erişim Tarihi 10.04.2026), https://sozluk.gov.tr/.
42. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, “Yıllık Faaliyet Raporu 2022”, (Erişim Tarihi 20.08.2026), https://www3.tcmb.gov.tr/yillikrapor/2022/files/tr-full.pdf.
43. World Bank. Global Economic Prospects: January 2024. Washington, DC: World Bank, 2024.
44. Yasin, Melikşah. “Sigortacının Kanuni Halefiyeti Müessesinin İdarenin Sorumluluğu Alanında Uygulanması”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. 71/1 (2013): 1229-1242.
45. Yayla, Yıldızhan. “İdarenin Sorumluluğu ve Mücbir Sebep”. İçinde İdare Hukuku Alanında Sorumluluk: Sorumluluk Hukukunda Yeni Gelişmeler III. Sempozyumu, 45-59. İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1980.
46. Yayla, Yıldızhan. İdare Hukuku. C. 2. 2. bs. İstanbul: Beta Yayınları, 2010.
47. Yıldırım, Ahmet Cemil. “Sözleşme Ekonomisinin Bozulmasıyla İlgili Kuramların Türk Hukuku’ndaki Uygulamaları ve Yeni Türk Borçlar Kanunu’nda Aşırı İfa Güçlüğü”. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 7/1-2 (2012): 65-92.
48. Yıldırım, Turan. “Danıştay Kararlarında Mücbir Sebep Kavramı”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Prof. Dr. Ferit Hakan Baykal Armağanı. 25/2 (2019): 1520-1538.