TÜRK KADINLAR BİRLİĞİ’NİN KURULUŞU, FAALİYETLERİ VE KAPANIŞI(1924-1935)

Öz

Bu çalışma, 1924–1935 yılları arasında faaliyet gösteren Türk Kadınlar Birliği’nin (TKB) kuruluş süreci, faaliyetleri, uluslararası ilişkileri ve kapatılma dinamikleri üzerinden Türkiye’de kadın hareketinin kurumsallaşma serüvenini ele almaktadır. Cumhuriyet Türkiye’sinde kadınların siyasal ve toplumsal haklara erişimi genellikle devlet merkezli modernleşme söylemleri çerçevesinde değerlendirilse de bu yaklaşım kadınların özne olarak yürüttükleri mücadele deneyimlerini gölgede bırakmaktadır. TKB, kadınların yalnızca reformların edilgen alıcısı olmadığını, aynı zamanda hak taleplerini örgütlü biçimde dile getirdiklerini gösteren öncü bir yapıdır. Çalışma, TKB’nin Osmanlı kadın hareketlerinden devraldığı birikimi Cumhuriyet Dönemi’ne nasıl taşıdığını, özellikle kurucu başkan Nezihe Muhiddin ve Latife Bekir gibi figürler üzerinden örgütün söylemsel ve pratik evrimini analiz etmektedir. TKB’nin ulusal düzeyde kadın haklarının savunulmasında ve uluslararası kadın hareketiyle kurduğu bağlarda oynadığı rol ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Ayrıca Birliğin kapatılma süreci, devlet-feminist örgüt ilişkileri bağlamında değerlendirilmiş ve kadın hareketinin siyasal iktidarla kurduğu ilişki biçimleri sorgulanmıştır. Nihayetinde bu çalışma, kadınların Türkiye’de eşit yurttaşlık taleplerinin tarihsel sürekliliğini ve TKB’nin bu süreçteki temsil gücünü vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Kadınlar Birliği (TKB)
• Uluslararası Kadın Kongresi
• Kadın örgütlenmesi

Foundatıon, Actıvıtıes And Closure Of The Turkısh Women's Unıon (1924-1935)

Öz

This study examines the institutionalization process of the women's movement in Turkey through the foundation, activities, international relations, and dissolution dynamics of the Turkish Women’s Union (Türk Kadınlar Birliği, TKB), which operated between 1924 and 1935. Although women's access to political and social rights in Republican Turkey is often evaluated within the framework of state-led modernization, this approach tends to overshadow the agency and organized efforts of women themselves. TKB stands as a pioneering example that demonstrates women were not merely passive recipients of reforms, but active agents of change who voiced their demands through collective struggle. The study analyzes how TKB inherited and transformed the legacy of the Ottoman women's movement, focusing particularly on key figures such as Nezihe Muhiddin and Latife Bekir. It also explores TKB’s role in advocating for women’s rights on a national level and establishing connections with the international women’s movement. The process of the Union’s dissolution is interpreted within the context of the relationship between feminist organizations and political power. Ultimately, this research highlights the historical continuity of Turkish women's demands for equal citizenship and the representative significance of TKB in the broader trajectory of the women’s movement in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Women’s Union (TKB)
• International Women’s Congress
• Women’s organization

Kaynakça

1. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Dosya No: 30-18-1-1, Yer No: 14-42-6, Belge Tarihi: 28.06.1925.
2. BCA, Dosya No: 30-18-0-0, Yer No: 229-541-5, Belge Tarihi: 30.05.1929
3. BCA, Dosya No: 30-18-1-2 Yer No: 49-79-14, Belge Tarihi: 22.11.1934.
4. BCA, Dosya No: 30-18-1-2 Yer No: 49-79-14, Belge Tarihi: 22.11.1934.
5. BCA, Dosya No: 490-1-0-0, Yer No: 594-51-3, Belge Tarihi: 20.01.1935.
6. BCA, Dosya No: 490-1-0-0, Yer No: 594-51-3, Belge Tarihi: 20.01.1935.
7. BCA, Dosya No: 30-18-1-0, Yer No: 120-54-10, Belge Tarihi: 13.06.1949.
8. 2.Resmi Yayınlar

9. Düstur, 3. Tertip, Cilt:16.
10. Resmî Gazete, 23/3/1935, Sayı: 2958.
11. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMM ZC), D.3, C.18, İ.3, (3.4.1930).
12. TBMM ZC., D.4, C.17, İ. 2, (26.10.1933).
13. TBMM ZC., D.4, C.25, İ.4, (5.12.1934).
14. 3.Gazeteler
15. Vakit, 16 Haziran 1923.
16. Cumhuriyet, 3 Nisan 1930.
17. Cumhuriyet, 4 Nisan 1930.
18. Akşam, 27 Eylül 1933.
19. Cumhuriyet, 6 Aralık 1934.
20. Cumhuriyet, 18 Nisan 1935.
21. Kurun, 18 Nisan 1935.
22. Cumhuriyet, 19 Nisan 1935.
23. Ulus, 25 Nisan 1935.
24. Kurun, 26 Nisan 1935.
25. Kurun, 27 Nisan 1935.
26. Cumhuriyet, 11 Mayıs 1935.
27. 4.Araştırma ve İnceleme Eserleri
28. AŞA, E. (1989). 1928’e Kadar Türk Kadın Mecmuaları, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
29. BALCI, M. & TUZAK, M. (2017). “Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Nezihe Muhiddin Özelinde Türk Kadınlarının Siyasi Hakları İçin Mücadelesi”, Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 43-51.
30. BERKTAY, F. (2004), Kadınların İnsan Haklarının Gelişimi ve Türkiye Sivil Toplum ve Demokrasi Konferans Yazıları No.7, İstanbul Bilgi Üniversitesi Sivil Toplum Kuruluşları Eğitim ve Araştırma Birimi Yay., İstanbul.
31. BOZKIR, G. (Haziran, 2000). “Türk Kadın Birliği”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(10), 99-115
32. ÇAKIR, S. (2016). Osmanlı Kadın Hareketi (5.Baskı), Metis Yay., İstanbul.
33. DAVAZ, A. (2014). Eşitsiz Kız Kardeşlik, İş Bankası Kültür Yay., İstanbul.
34. DEMİREL, Ö. (2020). “Osmanlı Basınında Kadın Temsili: Hanımlara Mahsus Gazete Üzerinden Bir Değerlendirme”, KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 6(2), 241-264.
35. DİŞBUDAK, M. (2008). Türk Kadınlar Birliği, Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İzmir.
36. DOĞRAMACI, E. (1982). Türkiye’de Kadın Hakları, Üniversal Kitabevi, Ankara.
37. FELEK, B. (1974). Yaşadığımız Günler, Milliyet Gazetesi Yay., İstanbul.
38. GÜLCÜ, E. & Tunç, S. (2012). “Osmanlı Basın Hayatında Kadınlar Dünyası Dergisi”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(2), 155-176.
39. GÜMÜŞ, G. (2020). Latife Bekir Çeyrekbaşı’nın Hayatı ve Faaliyetleri, Yüksek Lisans Tezi, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
40. GÜRTUNCA, E. Ş. (2020). “Süfrajist Harekette Bir Cumhuriyet Kadını: Latife Bekir Çeyrekbaşı Tarihin Peşinde”, Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (24), 55-84.
41. IMBERT, P. (1981). Osmanlı İmparatorluğunda Yenileşme Hareketleri, (Türkiye’nin Meseleleri),(çev. Adnan Cemgil), Havass Yay., İstanbul.
42. İHSAN, A. (1931). Matbuat Hatıralarım, 1888-1923, Cilt:1, İhsan Matbaası, İstanbul.
43. İNAN, A. (2022). Atatürk ve Türk Kadın Haklarının Kazanılması Tarih Boyunca Türk Kadının Hak ve Görevleri, TTK Yay., Ankara.
44. İŞAT, C. (2006). Türk Kadınlar Birliği`nde devlet ve sınıf ilişkileri, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara
45. KAÇAR, A. (2020). Kadınlar Halk Fırkasından Türk Kadınlar Birliğine Kadın Hareketi ve Basına Yansıması (1923-1935), Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
46. KAPLAN, L (1998). Cemiyetlerde ve Siyasi Teşkilatlarda Türk Kadını (1908-1960), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara.
47. KARTAL, C. (2011). II. Meşrutiyet’in Cumhuriyet’e Mirası: "Makbul Kadınlar". İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi (38), 215-238.
48. KILAVUZ, N. (2022), Türk Siyasi Hayatında 1965 Seçimleri, Berikan Yayınevi, Ankara.
49. KILAVUZ, N. (2025). 12. Uluslararası Kadınlar Birliği Kongresinin Türk Basınına Yansıması, 5th Internatıonal Palestra Scıentıfıc Research Congress, Skopje, Makedonya, 633-639.
50. METİNTAŞ, M. Y. (2018). “Nezihe Muhittin Ve Türk Kadınının Siyasi Haklar Mücadelesi”, Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi, 2(3), 74-97.
51. Nezihe Muhiddin, (1931). Türk Kadını, Numune Matbaası, İstanbul.
52. Nezihe Muhiddin, (2006). Nezihe Muhiddin - Bütün Eserleri, (haz. Yaprak Zihnioğlu), Kitap Yayınevi, İstanbul.
53. OĞUZHAN, M. (2023). “Erken Cumhuriyet Döneminde Kadınların Siyasal Katılımı: Türk Kadın Birliği”, Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 9(2-1), 406-424.
54. ORUÇ, S. G. (2010). Türk Kadınlar Birliği (1924-1935), Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
55. ÖKTEN, N. (2002). “1935 İstanbul Uluslararası Kadınlar Birliği Kongresi Otuz Yurdun Kadınları”, Toplum ve Tarih, 37(219), 183-219.
56. ÖZER, S. (2013). “Kadına Seçme ve Seçilme Hakkı Verilmesinin Türk Kamuoyundaki Yankıları” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 29(85), 131-68.
57. ÖZKAY, N. (2017), Nezihe Muhiddin Ve Türk Kadın Yolu Dergisi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
58. ÖZKAY, N. (2017). Nezihe Muhiddin ve Türk Kadın Yolu Dergisi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
59. SALMAN, B. B. (2014). “1930 Kadınlara İntihap (Seçme- Seçilme) Hakkı. Verilmesine Yönelik Tutumlar”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10(19), 27-50.
60. ŞAHİN, A.E. (2015), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Kadar Eğitim Sistemi, Yönetimi ve Denetimi, Yüksek Lisans Tezi, Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
61. TOPRAK Z. (1998), “Halk Fırkası’ndan Önce Kurulan Parti Kadınlar Halk Fırkası”, Tarih ve Toplum, No:51, Mart 1998.
62. TOPRAK, Z. (1994). “Türkiye’de Siyaset ve Kadın: Kadınlar Halk Fırkası’ndan Arsıulusal Kadınlar Birliği Kongresi‟ne (1923-1935)”. İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, Sayı 2.
63. Yeni Harflerle Kadın Yolu/ Türk Kadın Yolu (1925-1927), 2009, (haz. Nevin Yurdsever Ateş), Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı, İstanbul.
64. YETKİN, Ç.(1984). Türkiye’de Tek Parti Yönetimi,(1930-1945), Altın Yay., İstanbul.
65. YİĞİTLER, Ş. Ş. (2023). “Şükûfe Nihal Başar’ın Bir Coğrafyacı ve Romancı Olarak Bingöl ve Çevresini Keşfi”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Cumhuriyet Özel Sayısı), 28-43.
66. ZİHNİOĞLU, Y. (2003). Kadınsız İnkılap Nezihe Muhiddin, Kadınlar Halk Fırkası, Kadın Birliği, Metis Yay., İstanbul.
67. ZİHNİOĞLU, Y. (2011). “Osmanlı Türk Kadın Hareketi”, İstanbul – Amargi Feminizm Tartışmaları, Amargi Yay., İstanbul.