Karanlık Üçlü Kişilik Özellikleri, Tüketici Sinizmi ve Kompulsif Satın Alma Davranışı Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 21 Sayı: 1, 239 - 254, 30.06.2025

Abdulaziz Sezer , Mehmet Emin Yaşar , Serhat Ata

Öz

Bu çalışma, karanlık üçlü kişilik özelliklerinin (makyavelizm, narsisizm, psikopati) tüketici sinizmi ve kompulsif satın alma davranışı üzerindeki etkilerini araştırmaktadır. Araştırmada kullanılan karanlık üçlü kişilik özellikleri ölçeğine yönelik yapılan açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri, ölçeğin katılımcılar tarafından üç boyutlu bir yapı olarak algılandığını ortaya koymuştur. Tüketici sinizmi ve kompulsif satın alma davranışı ölçeklerine yönelik analizler ise, her iki değişkenin de tek faktörlü bir yapı sergilediğini ve sırasıyla toplam varyansın %59'unu ve %57'sini açıkladığını göstermiştir. Araştırma modeli çerçevesinde geliştirilen hipotezlerin test edilmesi amacıyla yapısal eşitlik modellemesi kullanılarak yapılan yol analizi sonuçları, karanlık üçlü kişilik özelliklerinin tüketici sinizmi üzerinde anlamlı pozitif yönde bir etkiye sahip olduğunu göstermiştir. Fakat tüketici sinizminin kompulsif satın alma davranışına yönelik negatif etkisinin olduğuna dair geliştirilen araştırma hipotezi, belirtilen ilişki yönünün pozitif çıkması nedeniyle reddedilmiştir.

Anahtar Kelimeler

karanlık üçlü , Tüketici Sinizmi , Kompulsif satın alma

Examining the Relationship Between Dark Triad Personality Traits, Consumer Cynicism and Compulsive Buying Behavior

Öz

This study investigates the effects of dark triad personality traits (Machiavellianism, narcissism, psychopathy) on consumer cynicism and compulsive buying behavior. Exploratory and confirmatory factor analyses conducted on the dark triad personality traits scale used in the study revealed that the scale was perceived by the participants as a three-dimensional structure. Analyses conducted on the consumer cynicism and compulsive buying behavior scales showed that both variables exhibited a single-factor structure and explained 59% and 57% of the total variance, respectively. The results of the path analysis conducted using structural equation modeling to test the hypotheses developed within the framework of the research model revealed that the dark triad personality traits have a significant and positive effect on consumer cynicism. However, the research hypothesis that consumer cynicism negatively affects compulsive buying behavior was rejected because the stated relationship was positive.

Anahtar Kelimeler

Dark Triad , Consumer Cynicism , Compulsive Buying

Kaynakça

• Aktan, C. C. (2022). Makyavelizm, Herestetik ve Politik Manipülasyon Sanatı: Kamu Tercihi Perspektifinden “İyiliksever Despot” Ve İktidar Hırsı. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 14(2), 122-145.
• Babiak, P., & Hare, R. D. (2006). Snakes in suits: When psychopaths go to work. HarperCollins.
• Blair, J. R., Gala, P., & Lunde, M. (2022). Dark Triad-Consumer Behavior Relationship: The Mediating Role Of Consumer Self-Confidence And Aggressive İnterpersonal Orientation. Journal of Consumer Marketing, 39(2), 145-165.
• Bíba, J., ve Franěk, J. (2023). Machiavelli and contemporary politics. Theoria, 70(174), 1-7. Boyraz, B. (2020). Machiavelli’nin İnsan Doğası Düşüncesinin Siyaset Kuramına Etkisi. Akdeniz İİBF Dergisi, 20(1), 90-110.
• Bozoklu, Ç. P., ve Ermeç, A. (2020). Tüketici Sinisizmi Ölçeği’nin Türkçe’ye Uyarlanması: Güvenilirlik ve Geçerlilik Araştırması. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(2), 440-459.
• Buckels, E. E., Trapnell, P. D., ve Paulhus, D. L. (2014). Trolls Just Want To Have Fun. Personality and Individual Differences, 67, 97-102.
• Büyüköztürk, Ş. (2007). Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı: İstatistik, Araştırma Deseni, SPSS Uygulamaları ve Yorum. 7. Baskı, Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Chu, A., ve Chylinski, M. (2006). A Model Of Consumer Cynicism–Antecedents And Consequences. Proceedings of the Australian and New Zealand Marketing Academy, 1(9), 1-8.
• Çelik, Z., ve Gümüş, C. (2023). Tüketici Sinizmine Yönelik Kavramsal Bir Model Önerisi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(49), 171-183.
• Ding, Z., Tu, M., ve Guo, Z. (2023). Exploring The İnhibitory Effect Of Maximising Mindset On İmpulse Buying. Journal of Consumer Behaviour, 22(3), 676-687.
• Dittmar, H., Long, K., ve Bond, R. (2007). When A Better Self İs Only A Button Click Away: Associations Between Materialistic Values, Emotional And İdentity–Related Buying Motives, And Compulsive Buying Tendency Online. Journal of social and clinical psychology, 26(3), 334-361.
• Dobscha, S., ve Ozanne, J. L. (2001). An Ecofeminist Analysis Of Environmentally Sensitive Women Using Qualitative Methodology: The Emancipatory Potential Of An Ecological Life. Journal of Public Policy ve Marketing, 20(2), 201-214.
• Faber, R. J., ve O'Guinn, T. C. (1992). A Clinical Screener For Compulsive Buying. Journal of Consumer Research, 19(3), 459-469.
• Fornell, C. ve Larcker, D. F. (1981). Evaluating Structural Equation Models With Unobservable Variables And Measurement Error. Journal of marketing research, 18(1), 39-50.
• Furnham, A., Richards, S. C., ve Paulhus, D. L. (2013). The Dark Triad Of Personality: A 10-Year Review. Social and Personality Psychology Compass, 7(3), 199-216.
• Güven, M., ve Aslan, M. (2020). Bilgi Teknolojilerinin Çalışanların Performansına ve Motivasyonuna Etkisi: TRB1 Bölgesindeki KOBİ’lerde Bir Uygulama. Bingöl Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(1), 35-54. https://doi.org/10.33399/biibfad.631608
• Helm, A. E., Moulard, J. G., ve Richins, M. (2015). Consumer Cynicism: Developing A Scale To Measure Underlying Attitudes İnfluencing Marketplace Shaping And Withdrawal Behaviours. International Journal of Consumer Studies, 39(5), 515-524.
• Hooper, D., Coughlan, J. ve Mullen, M. (2008). Structural Equation Modelling: Guidelines For Determining Model Fit. Electronic Journal of Business Research, 6(1), 53–60.
• Horne, D. R., Norberg, P. A., ve Ekin, A. C. (2007). Exploring Consumer Lying İn İnformation-Based Exchanges. Journal of Consumer Marketing. 24(2), 90-99.
• James, S., Kavanagh, P. S., Jonason, P. K., Chonody, J. M., ve Scrutton, H. E. (2014). The Dark Triad, Schadenfreude, And Sensational İnterests: Dark Personalities, Dark Emotions, And Dark Behaviors. Personality and Individual Differences, 68, 211-216.
• Jonason, P. K., ve Webster, G. D. (2010). The Dirty Dozen: A Concise Measure Of The Dark Triad. Psychological Assessment, 22(2), 420-432.
• Karabıyık, H. Ç., ve Algöz, S. B. (2020). A Psycho-Marketing Study: Using The Dark Triad Personality Test To Profile The Consumers And Predict The Consumer Behavior. Pazarlama İçgörüsü Üzerine Çalışmalar, 4(2), 66-73.
• Kaya, M. (2010). İslam’da kanaat kültürü. In R. Şentürk (Ed.), Tüketim ve değerler (pp. 45-62). İstanbul Ticaret Odası.
• Kline, R. B. (2011). Principles And Practice Of Structural Equation Modeling. New York, NY: The Guilford Press.
• Kowalski, C. M., Kwiatkowska, K., Kwiatkowska, M. M., Ponikiewska, K., Rogoza, R., ve Schermer, J. A. (2018). The Dark Triad Traits and İntelligence: Machiavellians Are Bright, And Narcissists And Psychopaths Are Ordinary. Personality and Individual Differences, 135, 1-6.
• Krejcie, R. V. ve Morgan, D. W. (1970). Determining Sample Size For Research Activities. Educational and Psychological Measurement, 30(3), 607-610.
• Lord, F. M. (1980). Practical Applications of Item Response Theory. Hillsdale, NJ.
• Marsh, H. W. (2012). Application Of Confirmatory Factor Analysis ve Structural Equation Modeling İn Sport ve Exercise Psychology. In G. Tenenbaum ve R. C. Eklund (Eds.), Handbook of sport psychology, (pp. 737–799). New Jersey, NJ: John Wiley & Sons.
• Mathieu, C., Neumann, C. S., Hare, R. D., ve Babiak, P. (2014). A Dark Side Of Leadership: Corporate Psychopathy ve İts İnfluence On Employee Well-Being And Job Satisfaction. Personality and Individual Differences, 59, 83-88.
• Miller, J. D., ve Lynam, D. R. (2012). An Examination Of The Psychopathic Personality Inventory's Nomological Network: A Meta-Analytic Review. Personality Disorders: Theory, Research, and Treatment, 3(3), 305-317.
• Mollaer, F. (2024). Machiavelli’nin Makyavelizm’i Sorunu: Machiavelli Düşüncesinde Yöntem, İnsan Doğası ve Şiddet. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 25(3), 400-416.
• Muris, P., Merckelbach, H., Otgaar, H., ve Meijer, E. (2017). The Malevolent Side Of Human Nature: A Meta-Analysis and Critical Review Of The Literature On The Dark Triad (Narcissism, Machiavellianism, and Psychopathy). Perspectives on Psychological Science, 12(2), 183-204.
• Ningtias, A. R., Daryanti, S., ve Putri, I. S. (2019). Antecedent Factors Of Self-Gifting Behavior And İts İnfluence Toward Post-Purchase Regret Of The Millennial Generation. Advances in Economics, Business and Management Research, 72, 129-134.
• Odou, P., ve De Pechpeyrou, P. (2011). Consumer Cynicism: From Resistance To Anti‐Consumption İn A Disenchanted World?. European Journal of Marketing, 45(11/12), 1799-1808.
• Özdamar, K. (1999). Paket Programlar İle İstatistiksel Veri Analizi 1. Kaan Kitabevi, Eskişehir.
• Özsoy, E., Rauthmann, J. F., Jonason, P. K., ve Ardıç, K. (2017). Reliability And Validity Of The Turkish Versions Of Dark Triad Dirty Dozen (DTDD-T), Short Dark Triad (SD3-T), And Single İtem Narcissism Scale (SINS-T). Personality and Individual Differences, 117, 11-14.
• Rose, P. (2007). Mediators Of The Association Between Narcissism And Compulsive Buying: The Roles Of Materialism And İmpulse Control. Psychology of Addictive Behaviors, 21(4), 576-581.
• Ruiz-Palomino, P., ve Bañón-Gomis, A. (2016). The Negative İmpact Of Chameleon-İnducing Personalities On Employees’ Ethical Work İntentions: The Mediating Role Of Machiavellianism. European Management Journal. 35(1), 102-115.
• Sedikides, C., Gregg, A. P., Cisek, S., ve Hart, C. M. (2007). The I That Buys: Narcissists As Consumers. Journal of Consumer Psychology, 17(4), 254-257.
• Semiz, B. B. (2017). A Ve B Tipi Kişilik Özelliklerine Göre Tüketicilerin Plansız, Kompülsif ve Hedonik Satın Alma Davranışlarının Araştırılması. Pazarlama İçgörüsü Üzerine Çalışmalar, 1(1-2), 13-22.
• Simon D., Kriston L., Loh A., Spies C., Scheibler F., Wills C., ve Harter M. (2010). Confirmatory Factor Analysis And Recommendations For İmprovement Of The Autonomy-Preference-Index (API). Health Expectations, 13, 234–243.
• Tabachnick, B. G. ve Fidell, L. S. (2013). Using Multivariate Statistics. (6th ed.), Pearson, Boston. Terzi, O. (2023). Satış Promosyonlarının Kompulsif Satın Alma Davranışı Üzerindeki Etkilerinin İncelenmesi. Pazarlama ve Pazarlama Araştırmaları Dergisi, 16(3), 607-636.
• Thompson, C. J., ve Arsel, Z. (2004). The Starbucks Brandscape And Consumers'(Anticorporate) Experiences Of Glocalization. Journal Of Consumer Research, 31(3), 631-642.
• Twenge, J. M., ve Campbell, W. K. (2009). The narcissism epidemic: Living in the age of entitlement. Simon ve Schuster.
• Valence, G., d'Astous, A., ve Fortier, L. (1988). Compulsive buying: Concept and measurement. Journal Of Consumer Policy, 11(4), 419-433.
• Velov, B., Gojković, V., ve Đurić, V. (2014). Materialism, Narcissism And The Attitude Towards Conspicuous Consumption. Psihologija, 47(1), 113-129.
• Yaşar, M. E., & Gönül, F. (2024). Duygusal Zekânın İş Stresi Üzerindeki Etkisinde Psikolojik İyi Oluşun Aracı Rolü: Üniversite Çalışanları Üzerinde Bir Araştırma. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 1111-1132.
• Yüce, A., ve Kerse, Y. (2018). Kişiliğin Kompulsif Satın Alma Davranışı Üzerindeki Etkisi: Ampirik Bir Çalışma. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 32(1), 143-156.
• Wilson, D. S., Near, D., ve Miller, R. R. (1996). Machiavellianism: A Synthesis Of The Evolutionary and Psychological Literatures. Psychological Bulletin, 119(2), 285-299