Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Taşrada Bir Sanat Köprüsü: Sakarya-Akyazı Çengeller Köyü Camii Boyalı Nakışları Ve Halk Sanatı Geleneğinin Sürekliliği

Öz

Bu makale Sakarya/ Akyazı İlçesi Çengeller Köyü’nde yıkılmak üzere bulunan köy camisinin boyalı nakışlarını, dönemin diğer camileriyle karşılaştırmalı olarak inceler. Sakarya ve çevresindeki köy camileri, Osmanlı Batılılaşma döneminin taşra düzeyindeki etkilerini incelemek açısından önemli bir saha sunmaktadır. Bu camilerdeki bezeme anlayışı, İstanbul’daki merkezî estetik eğilimlerin yerel mimari ve zanaatkârlıkla sentezlendiği, özgün bir sanat dilini ortaya koyar. Sakarya taşrasındaki cami bezemeleri, hem İslam sanatının geleneksel sınırlarını koruyan hem de Batılılaşma etkisini yerel estetikle harmanlayan görsel belgeler olarak değerlendirilmelidir. Bunlardan biri olan Akyazı Dokurcun Çengeller Köyü Camii, hem bezeme programıyla hem de yapılış tarihinin Cumhuriyet Dönemi olmasıyla geleneksel kültür ve sanatın izlerinin geleceğe taşınması adına önemli bir örnek olmuştur. İki yüz yıl boyunca Anadolu’nun en ücra köşelerinde bile sıklıkla beğenilerek uygulanan duvar- tavan bezeme geleneği, Cumhuriyetin ilanından sonra farklı bir anlayışla devam ettirilmiş, mirasa sahip çıkma, geleneğin sürekliliği ya da ataya saygı olarak adlandırılabilecek bir anlayışa evrilmiştir. Geleneksel İslam sanatının soyutlama prensibi, bu gezici ressamlar tarafından tasavvuf öğretisiyle kaynaştırılarak benzersiz bir didaktik sanat akımı oluşturulmuştur. Bu sanatçıların birincil gayesi, saray nakkaşhânelerinin estetik ve hamisine yönelik amaçlarından ayrışarak, tarikatların ahlaki öç.ve itikadi ilkelerini görselleştirmektir. Söz konusu sanat, okuma yazma bilmeyen kitleler ve dervişler için güçlü bir görsel öğretim (didaktik) ve manevi terbiye aracı işlevi görmüştür. Bu bezemelerde sıklıkla rastlanan, tarikat kültüründe karşılığı olan semboller, sanatçının manevi ve kültürel bağlantısının bir göstergesi olarak kabul edilir. Özellikle köy camilerinde, bu işin ustası olan kişileri büyük şehirlerden bulup getirme yoluyla ya da gezici halk sanatçıları tarafından rastlantısal olarak sürdürülen bu kültürel miras, 1950’lere kadar severek uygulanmıştır. İşte bu geleneğin bir parçası olan ve ivedilikle koruma altına alınması gereken Çengeller Köyü Camii, geleneksel İslamî estetiğin, yöresel inançların ve modernleşme etkilerinin birleştiği, eşsiz bir “halk sanatı” belgesi olarak hem sanat tarihi hem de sosyo-kültürel tarih çalışmaları için önemli bir kaynak sunar.

Anahtar Kelimeler

• Sakarya
• Çengeller Köyü Camii
• Kalemişi Bezeme
• Kültürel miras
• Halk sanatı

From the Ottoman Empire to the Republic: a Provincial Bridge of art – the Hand-Drawn Decorations of the Çengeller Village Mosque in Akyazi, Sakarya, and the Continuity of Folk Art Traditions

Öz

This article examines the hand-drawn decorations of the village mosque in Çengeller, Akyazı (Sakarya), which is now on the verge of collapse, in comparison with other contemporary mosques of the period. The village mosques of Sakarya and its surroundings provide an important field for studying the effects of Ottoman Westernization at the provincial level. The ornamental approach seen in these mosques reveals a hybrid and distinctive artistic language, synthesizing the central aesthetic tendencies of Istanbul with local architecture and craftsmanship. The decorative programs of mosques in the Sakarya countryside should therefore be considered as visual documents that both preserve the traditional boundaries of Islamic art and blend the influence of Westernization with local aesthetics. Among them, the Çengeller Village Mosque in Akyazı-Dokurcun stands out as a significant example of how traces of traditional culture and art were carried into the future, both through its decoration program and its construction during the Republican period. For two centuries, the tradition of wall and ceiling decoration—widely admired and practiced even in the most remote corners of Anatolia—continued after the proclamation of the Republic, yet with a transformed understanding. It evolved into an approach that may be described as safeguarding heritage, preserving continuity of tradition, or honouring ancestral legacy. The abstraction principle of traditional Islamic art was fused by these itinerant painters with the teachings of Sufism, giving rise to a unique didactic art movement. Diverging from the aesthetic or courtly priorities of the palace nakkaşhâne ateliers, the primary aim of these artists was to visualize the ethical and doctrinal principles of Sufi orders. This art functioned as a powerful visual pedagogical (didactic) and spiritual disciplinary tool for illiterate communities and dervishes alike. The symbols frequently encountered in these decorations—each corresponding to concepts embedded in the culture of the Sufi orders—are understood as indicators of the artist’s spiritual and cultural affiliations. This cultural heritage, sustained either by inviting skilled masters from major cities or through the fortuitous visits of itinerant folk artists, was practiced with great appreciation in village mosques until the 1950s. The Çengeller Village Mosque, which forms part of this tradition and urgently requires protection, stands as a unique document of “folk art,” where traditional Islamic aesthetics intersect with local belief systems and the pressures of modernization. It offers a significant source for both art history research and socio-cultural history studies.

Anahtar Kelimeler

• Sakarya
• Çengeller Village Mosque
• Hand-drawn decorations
• Cultural Heritage
• Folk Art

Kaynakça

1. Aksel, M. (2015). Türklerde dinî resimler. İstanbul: Kapı Yayınları.
2. Aktaş, A. (2008). Kültürel Renkleriyle Sakarya. Sakarya: Adapazarı Merkez Belediyesi Kültür Yayınları.
3. Arık, R. (1988). Batılılaşma dönemi Anadolu Tasvir Sanatı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
4. Bağcı, S. (2004). Osmanlı mimarisinde Boyalı nakışlar. Osmanlı Uygarlığı 2, (s.739-741), (Ed.:G. Renda-H. İnalcık), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı)
5. Beksaç, E. (2019). Sakarya’nın Arkeolojisi ve Sakarya Müzesi. Meriç Uluslararası Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, Cilt 3, Sayı 6, 2019, 1- 15.
6. Bilgin, B. (2019). Muhammed İkbâl’in Tasavvuf Anlayışında Zaman Kavramı. Akademik Bakış Dergisi, (72), 194–211.
7. Blair, S. S. & Bloom, J. M. (1994). The art and architecture of Islam 1250–1800. New Haven: Yale University Press.
8. Burckhardt, T. (1976). Art of Islam: Language and meaning. World of Islam Festival Publishing Company.

9. Çakmak, Ş. (1994). Belenardıç (Torapan) Köyü Camii (Güney/Denizli)”, Sanat Tarihi Dergisi, Sayı: VII, 19-26.
10. Çakmak, Ş. (2017). Uluslararası XVIII. Ortaçağ Ve Türk Dönemı̇ Kazıları Ve Sanat Tarı̇hı̇ Araştırmaları Sempozyumu (22-25 Ekı̇m 2014), (s. 169-178), (Ed.: H.S. Ünalan Özdemir- M. Kürüm- N. Akbulut). Aydın: Efeler Belediyesi Kültür Yayınları.
11. Cömertler A. E. & Pektaş K. (2016). Geç Dönem Kalem İşi Süslemeli Bir Eser: Aydın Kuyucak Kayran Köyü Camii, Medeniyet Sanat, İMÜ Sanat, Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt:2, S.2, 9-25
12. Çetin, Y. (1999). Sakarya ve Çevresinde Osmanlı Dönemi Dini Mimari Eserler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi.
13. Çoruhlu, T & Alkan, M. (2017). Sakarya İli Geleneksel Türk Mimarisinde Duvar Resimleri ve Boyalı Nakışlar, XX. Uluslararası Ortaçağ ve Türk dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, (2-5 Kasım 2016), C. II, (s. 877-912), Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları.
14. Değirmenci, T. (2020). Geleneğin icadı: bulanıklaşan sınırlarda bir köy camisinin tasvirleri. Millî Folklor 126 , 119-135.
15. Doğan, B. (2024). Semboller: Antik Devirden İslamiyet’e Sanat ve Tasavvufta Semboller. Kapı Yayınları.
16. Doğanay, A. (2015). Mimari ve Tezyini Unsurlarıyla Cami, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
17. Doğan, B. (2022). İslam öncesi dönemden İslam Sanatına terazi motifi ve anlamları. Erdem Aralık Sayı 83, 31-72.
18. Duran, R. (1992). Seki-Tekke Camii ve Tekke Sanatı ile İlgisi Üzerine. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VII, 323-49.
19. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025-a, 05 25). Hadislerle İslam. Allah Güzelliği Sever. URL: https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr/sayfa.php?CILT=7&SAYFA=533
20. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025-b, 03 26). Kur’an-ı Kerim. Kalem Suresi. URL: https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Kalem-suresi/5272/1-7-ayet-tefsiri
21. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025-c, 03 26). Kur’an-ı Kerim. Âl-i İmrân Suresi. URL: https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Âl-i%20İmrân-suresi/330/37-ayet-tefsiri
22. Fığlalı, E. R. (1998). Hüseyin. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 18, 518–521). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/huseyin
23. Fığlalı, E. R. (2005). Sünnî Tarih ve İlahiyat Geleneğinde Hz. Ali. Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali, (103-136), (H. Ahmet Yaşar Ocak), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları,
24. Grabar, O. (1998). İslam Sanatının Oluşumu. İstanbul: YKY Yayınları.
25. Güdekli, H. N. (2024). Sırat. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 37, 118-119). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/sirat
26. Gürsoy, E. (2015). Uşak’ta Perde Motifli Mihraplar. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl 3 S. 10 Mart, 146-157.
27. Hacı Bektaş Velî. (1996). Makâlât (E. Coşan, Haz.; H. Özbay, Sad.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
28. Hillenbrand, R. (2005). İslam Sanatı ve Mimarlığı. İstanbul: Homer Kitabevi,
29. Karaaslan, M. (2025). Ankara/ Gölbaşı Yağlıpınar Köyü Eski Camii’ndeki duvar resimleri ve kalem işleri. Akademik Sanat Tasarım ve Bilim Dergisi, S.24, 109- 122.
30. Karaaslan, M. (2021). Gelenek, Aidiyet ve Yok Oluş: Çaykaya Köyü Eski Cami. Turkish Studies, 16 (7), Aralık, 221-236.
31. Karaaslan, M. (2021). Ankara’da Korunması Gerekli Bir Köy Camisi: Karahoca Köyü Camisi. Ankara Araştırmaları Dergisi, Haziran 2021, 171-185.
32. Konukçu, E. (2018). XVI. Yüzyıla Kadar Akyazı ve Çevresi. Geçmişten Günümüze Sakarya: Tarih/Kültür/Toplum, Uluslararası Sakarya Sempozyumu, (Ed.; M. Y. Ertaş, M. B. Aydın ve A. Bilgin), Adapazarı: Sakarya Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
33. Neciboğlu, G. (1995). The Topkapi Scroll—Geometry and Ornament in Islamic Architecture, Getty Center: Santa Monica
34. Nemlioğlu, C. (1989). 15-16-17.Yüzyıl Osmanlı Mimarisinde Kalem İşleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, yayınlanmamış Doktora Tezi.
35. Özsoy, Ö. D. & Ersoy, İ. K. (2024). Osmanlı Duvar resimlerinde perde motifi. Sanat Tarihi Dergisi 33/1, Nisan, 471-503.
36. Renda, G. (1977). Batılılaşma Döneminde Türk Resim Sanatı (1700-1850). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
37. Schimmel, A. (1975). Mystical Dimensions of Islam. University of North Carolina Press.
38. Şener, D. (2011). XVIII. ve XIX. Yüz yıllarda Anadolu Duvar Resimleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi.
39. Tabbaa, Y. (2001). The transformation of Islamic art during the Sunni revival. University of Washington Press.
40. Tezcan Kaya, G. (2022). Batılılaşma Dönemi Osmanlı Mimarisinde Kalem İşi Bezemeli Bir Yapı: Bilecik Kâsımlar Köyü Camisi. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 9(23), 95–123.
41. Tezcan Kaya, G., & Durmuş, E. (2024). Sakarya’da Batılılaşma Dönemi’nden Saklı Kalmış Bir Hazine: Taraklı Yunus Paşa Camii Kalem İşi Bezemeleri. Sanat Tarihi Yıllığı/Journal of Art History, (33), 261–302.
42. T.C. Sakarya Valiliği. (2025, 05 15). Akyazı. URL: http://www.sakarya.gov.tr/akyazi
43. Uludağ, S. (2015). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul, Türkiye: Kabalcı Yayınevi.
44. Uzun, T. (2017). ‘‘19. Yüzyıl Osmanlı Duvar Resimlerinde Yeniliğin ve Değişimin Sembolü Tasvirler’’, XX. Uluslararası Orta çağ Ve Türk Dönemi Kazıları Ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu bildirileri (02-05 Kasım 2016, (s. 854-864), (Ed.: E. Taş- R. Yayla- M. Alkan). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları.
45. Vikipedi. (2025, 05 10). Dokurcun, Akyazı. URL: https://tr.wikipedia.org/wiki/Dokurcun,_Akyaz%C4%B1
46. Yaşa, R. (2018). Sakarya’nın Tarihi Coğrafyası. Sakarya’nın Fiziki Beşerî ve İktisadi Coğrafya Özellikleri (s. 1-18), (Ed.; C. İkiel), Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları.
47. Yavuz, S. (2003). Livâ’ül- Hamd. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 27, 200). Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/livaul-hamd
48. Yıldırım, F. (2010). 333’ten 1933’e Seyahatnamelerde Sakarya. Sakarya: Sakarya kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.