A Long-Standing Riddle: “Harb-i Mukaddes” – An Anonymous Poem Attributed to Tevfik Fikret

Öz

Literary works possess a subjective ontology as they formalize the emotional and intellectual realms of their creators through a unique style, whereas literary history relies on documents, thereby holding an objective epistemology. When a posthumously discovered text emerges, determining its authorship solely by its thematic message is methodologically insufficient. According to literary research methodologies, such “orphan texts” must be evaluated through literary discourse, temporal and spatial context, and historical testimony to establish proper attribution. This article investigates the authorship problem of the poem “Harb-i Mukaddes” (Holy War), which surfaced thirty years after Tevfik Fikret’s death and has often been attributed to him based merely on its ideological message. The literary community first encountered forty-five couplets of this poem in Sabiha Zekeriya Sertel’s 1946 monograph, Tevfik Fikret - İdeolojisi ve Felsefesi, accompanied only by a vague statement asserting it was presumably his last work. Subsequently, Mehmet Bayrak’s 1973 study published a version containing seventy-five couplets and one line, again without citing a reliable manuscript source. Despite being a mere pastiche of Fikret’s iconic poem “Sis”, “Harb-i Mukaddes” was incorporated into most Complete Poems editions relying strictly on Sertel and Bayrak. By critically examining Fikret’s literary discourse along with contextual, documentary, and testimonial evidence, this study argues that “Harb-i Mukaddes” does not belong to Tevfik Fikret.

Anahtar Kelimeler

• Harb-i Mukaddes
• Tevfik Fikret
• pastiche
• history of literature
• literary discourse

Etik Beyan

I declare that:  I obtained the data, information, and documents presented in this thesis within the framework of academic and ethical rules,  I presented all information, documents, evaluations, and results in accordance with scientific ethics and moral rules,  I cited all the works I referenced as sources,  I did not make any changes to the data used,  The work I presented in this thesis is original, and I accept all potential loss of rights that may arise against me in case of any contrary situation.

Kuyuya Atılan Taş: “Harb-i Mukaddes” - Tevfik Fikret’e Atfedilen Faili Meçhul Şiir

Öz

Edebiyat eseri, sanatkârların duygu veya fikir dünyalarını şekillendiren olguların özgün bir üslup ile biçimselleştirilmesi ile var olduğundan öznel bir ontolojiye sahiptir. Edebiyat tarihi ise belgelerle yazıldığından nesnel bir epistemolojiye sahiptir. Bir edebî eser, yaratıcısı olarak atfedildiği sanatkârın ölümünden sonra ortaya çıkar/ çıkarılırsa; eserin aidiyetini belirlemek için yalnız eserin bildirisini temel almak yeterli olmaz. Edebiyat araştırmalarının metodolojisi gereği; bu tür “yetim/öksüz metinler”; yazınsal söylem, zamansal ve uzamsal bağlam, tanıklıklar kriterlerinden geçirilerek bir aidiyet temeline oturtulur. Bu makalede, Tevfik Fikret’’in ölümünden otuz yıl sonra ortaya çıkan/çıkarılan; birçoklarınca yalnız bildirisi temel alınarak Fikret’e ait olduğu iddia ve kabul edilen “Harb-i Mukaddes” şiiri, “aidiyet” sorunsalı temelinde ele alınmaktadır. “Harb-i Mukaddes” şiirine ilk defa, Sabiha Zekeriya Sertel’in 1946 yılında yayımladığı Tevfik Fikret- İdeolojisi ve Felsefesi monografisinde kırk beş beyit ile tesadüf edilir. Sertel, şiirin kaynağını belirtmez. Şiire dair: “tahminlere göre bu Fikret’in son şiiridir” açıklamasını yapmakla yetinir. Şiir, ikinci defa Mehmet Bayrak’ın 1973 yılında yayımladığı Ölümünün 58. Yıldönümünde Tevfik Fikret adlı çalışmada, yetmiş beş beyit ve bir mısra ile kamuoyuna sunulur. Bayrak da şiirin kaynağına dâir net bilgi vermez. “Sis” şiirinin basit bir pastişi olan “Harb-i Mukaddes” şiiri; yazınsal söyleminin özellikleri, zamansal ve uzamsal bağlamı, tanıklık gibi kriterlere tâbi tutulmadan Tevfik Fikret – Bütün Şiirleri çalışmalarının çoğuna dâhil edilmiştir. Şiirin yer aldığı tüm çalışmalarda kaynak olarak yalnız Sertel ve Bayrak’ın eserleri gösterilmiştir. Bu makalede, “Harb-i Mukaddes” şiiri; Tevfik Fikret’in yazınsal söylemi, şiirin uzamsal ve zamansal bağlamı, belgeler ve tanıklıklar ışığında eleştirel bir süzgeçten geçirilmiş olup, sonuç itibarıyla “Harb-i Mukaddes” şiirin Tevfik Fikret’e ait olmadığı tezi ileri sürülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Harb-i Mukaddes
• Tevfik Fikret,
• pastiş
• edebiyat tarihi
• yazınsal söylem

Etik Beyan

 Tez içinde sunduğum verileri, bilgileri ve dokümanları akademik ve etik kurallar çerçevesinde elde ettiğimi,  Tüm bilgi, belge, değerlendirme ve sonuçları bilimsel etik ve ahlak kurallarına uygun olarak sunduğumu,  Atıfta bulunduğum eserlerin tümünü kaynak olarak gösterdiğimi,  Kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı,  Bu tezde sunduğum çalışmanın özgün olduğunu, bildirir, aksi bir durumda aleyhime doğabilecek tüm hak kayıplarını kabullendiğimi beyan ederim.

Kaynakça

1. Ahmet Râsim. (1335/1919, Mart 26). Son Hovardalığım. Yeni Gün Gazetesi (202), 1.
2. Akay, H., A., Uçman, A., (haz.). (2005). Rübâb-ı Şikeste, Târih-i Kadîm, Târih-i Kadime Zeyl, Rübâbın Cevâbı, Doksan Beşe Doğru, Revzen-i Mahlû, İstanbul: Çağrı Yayınları.
3. Akyüz, K. (1947). Tevfik Fikret, Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları, Sakarya Basımevi.
4. Andı, M. F., Taşçıoğlu, Y., Yorulmaz, H., (haz.). Kartpostallarla Tevfik Fikret ve Çevresi, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı.
5. Andı, M. F., Taşçıoğlu, Y., Yorulmaz, H., (haz.). (1999). Mektuplarla Tevfik Fikret ve Çevresi, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı.
6. Artam, N. (1942, Mayıs 22). Mustafa Kemal Şair. Ulus Gazetesi, 2.
7. Artam, N. (1942, Mayıs 26). Mustafa Kemal’in Şiiri Dolayısiyle. Ulus Gazetesi, 2.
8. Artam, N. (1942, Mayıs 28). Gene O Şiir! Ulus Gazetesi, 2.

9. Aydemir, Ş. S. (1966). Makedonya’dan Orta Asya’ya Enver Paşa, 1914-1922 C.3. İstanbul: Remzi Kitabevi.
10. Ayvazoğlu, B. (2020). Fikret – Kendi Cevvim Kendi Eflâkimde Kendim Tâirim, İstanbul: Everest Yayınları.
11. Ayvazoğlu, B. “Rahip Brunson, Reverend Frew ve Halûk”, Karar, https://www.karar.com/yazarlar/besir-ayvazoglu/rahip-brunson-reverend-frew-ve-Halûk-7669., [E.T.:13.09.2021]
12. Ayvazoğlu, B. 2019, Eylül 7), “Sarıkamış’ta neler düşündüm?”, Karar, https://www.karar.com/yazarlar/besir-ayvazoglu/sarikamista-neler-dusundum-11244, [E.T.:14.09.2021]
13. Bardakçı, M. (haz.). (2014). Hafız Hakkı Paşa’nın Sarıkamış Günlüğü, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Bayrak, M. (1973). Ölümünün 58. Yıldönümünde Tevfik Fikret, Hayatı-Sanatı-Eserleri ve Devrimciliği Üzerine Bir İnceleme, İstanbul: Tel Yayınları.
15. Beyatlı, Y. K. (1984). Edebiyata Dâir, İstanbul: Fetih Cemiyeti Yayınları.
16. Bezirci, A. (haz.). (1984). Haluk’un Defteri – Şermin- Son Şiirler, Bütün Şiirleri C.3, İstanbul: Cem Yayınları.
17. Biçici, M. (2014), Hatıralarla Osmanlı Devleti’nin 1.Dünya Savaşına Girişi, Gaziantep University Journal of Social Sciences, 13 (3), 693-722.
18. Borak, S. Atatürk’e Ait Sanılan Şiirler, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1003488, s.2-3. [E.T.: 19.02.2026]
19. Bölükbaşı, R.T. (2005). Tevfik Fikret, haz. Abdullah Uçman, İstanbul: Kitabevi.
20. Bölükbaşı, R.T. (2022). Türk Dili ve Edebiyatı Üzerine Makaleler, haz. Abdullah Uçman, İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
21. Bölükbaşı, R. T. (1944, Şubat 28). Tevfik Fikret 3. Yeni Sabah Gazetesi, (2072), 6.
22. Cemâl Süreya. (2011). Şapkam Dolu Çiçekle, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
23. Demir, K. (İlkteşrin 1939). Şair Tevfik Fikret’in Eserlerini Yakmalı. Yeni Sabah Gazetesi, (515), 3.
24. Demiryürek, M. (2014), Tevfik Fikret’in Bilinmeyen Bir Şiiri, FSM İlmî Araştırmalar, İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 15, (2014), 167-172.
25. Durbaş, R. (2007). Hayatı ve Toplu Şiirleri – Tevfik Fikret, İstanbul: Kırmızı Yayınları.
26. Düşünce Dergisi. (1918). Tevfik Fikret Nüsha-i Mahsûsası. (1).
27. Ersoy, M. A. (1330 Kanûn-ı Sânî, 1915 Ocak 13). Yâdında Değil. Sebilürreşad Dergisi, 13, (322), 73.
28. Ertaylan, İ. H. (1963). Tevfik Fikret, Hayatı – Şahsiyeti ve Eserleri, İstanbul: Türkiye Emekli Öğretmenler Cemiyeti.
29. Ertaylan, İ. H. (1965). Tevfik Fikret Malûmat’da, İstanbul:Tan Gazetesi Matbaası.
30. Ertaylan, İ. H. (1965). Tevfik Fikret Mirsad’da, İstanbul:Tan Gazetesi Matbaası.
31. Es, H. F. (1939 Teşrin-i Evvel 31 / 1939 Kasım 12). Âşiyan’da Nâzıma Hanımla Mülakat. Yedigün Dergisi, 14, (347), 338-341.
32. Göçgün. Ö. “Atatürk ve Edebiyat”, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/693576, [E.T.: 19.02.2026], s.563-607.
33. Haber7, 2021. Yıllarca Neden Gizlendi? Çarpıcı Sarıkamış Gerçeği., Kanal 7 Özel Haber, (06.01.2021), URL: https://www.haber7.com/guncel/haber/3052564-sarikamis-harekati-uzun-yillar-boyunca-neden-gizlendi, [E.T.: 21.02.2026]
34. Hüseyin C. (2005). Eserleri, C.III, haz. Abdullah Kemâl, Turan Cavid, Bakü: Lider Neşriyat.
35. İlden, Ş. (Köprülülü). (1922). Harb-i Umûmî Bidâyetinde Üçüncü Ordu, Sarıkamış İhâta Manevrası ve Meydan Muharebesi, İstanbul: Necm-i İstikbal Matbaası.
36. İnal, İ. M. K. (2013). Son Asır Türk Şairleri, C.5., haz. Ayşegül Celepoğlu, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
37. Kabacalı, A. (haz.). (2016). Talat Paşa’nın Anıları, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
38. Kaplan, M. (1995). Tevfik Fikret, Devir-Şahsiyet-Eser, İstanbul: Dergâh Yayınları.
39. Kılıç, S. (2016), Oltu’nun İşgali, Kurtuluşu ve Anavatan’a Katılımı, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi (ASAM), 32, (94), 29-48.
40. Kocahanoğlu, O. S. (2017). İttihat-Terakki’nin Yüce Divan Sorgulaması- Meclis-i Mebusan Beşinci Şube Tahkikatı 1918, İstanbul: Temel Yayınları.
41. Kolcu, H. (2021). Tezatların Şairi Tevfik Fikret, Aankara:Platanus Publishing.
42. Kop, K. K. (1942 Mayıs 30). Mustafa Kemal, Şair. Vakit Gazetesi, 2.
43. Kuntay, M. C. (1947 Haziran 5). Fikret’in Basılmamış Bir Kasidesi. Son Posta Gazetesi, (5637), 5.
44. Milliyet Sanat Dergisi. (1975 Ağustos 15). (145).
45. Muallim Dergisi. (1333 Eylül 1 /1917 Eylül 13). Tevfik Fikret Nüsha-i Mahsûsası. II (2).
46. Müderrisoğlu, A. (1997). Sarıkamış Dramı, C.2, İstanbul: Kastaş Yayınları.
47. Nigâr, S.K. (1943). İnkılab Şairi Tevfik Fikret’in Ayak İzleri, İstanbul: Kenan Matbaası.
48. Olcay, T. (13-17 Ekim 2015), Bulgaristan’da Türk Edebiyatından Gerçekleştirilen İlk Çeviri Etkinlikleri İstanbul: Balkanlarda İslam Medeniyeti, Dördüncü Milletlerarası Kongre Tebliğleri, IRCICA - Research Centre for lslamic History, Art and Culture, 591-598.
49. Oskay, H.B. (2022). Türk Romanında İktidar Mücadelesi, İstanbul: Mavi Gök Yayınları.
50. Öğün, T. (2017), Sarıkamış’ta Soğuk Sansür, Yedikıta- Aylık Tarih ve Kültür Dergisi, 112, 20-31.
51. Özgü, M. “Atatürk’ün Edebiyat ve Sanat Anlayışı”, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1888851, [E.T.: 19.02.2026]
52. Özkırımlı, A. (1987). Tevfik Fikret, İstanbul: Cem Yayınevi.
53. Özlük, N. (ed.). (2008). Türk Basınında Tevfik Fikret 1924-1940, İstanbul: 3F Yayınları.
54. Öztürk, F. (haz.). (2020). Rübâb-ı Şikeste/Eleştirel Basım, İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları.
55. Parlatır, İ. (2004). Tevfik Fikret, Ankara: Ankara: Akçağ Yayınları.
56. Parlatır, İ. (haz.). (1993). Tevfik Fikret, Dil ve Edebiyat Yazıları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
57. Parlatır, İ., & Çetin, N., (haz.). (2004). Bütün Şiirleri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
58. Polat, N. H. (haz.). (2021). Tevfik Fikret - Bütün Eserleri – Eleştirel Basım, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
59. Recep Kâni. (1939 İlkteşrin 5 / 17 Ekim 1939). Büyük Şair Tevfik Fikret’in Heykelini Ne Vakit Dikeceğiz? Yeni Sabah Gazetesi, (514), 3.
60. Safa, P. (1939, Ekim 10). Bayan Fikret’ten Dileğimiz. Cumhuriyet Gazetesi, 3.
61. Sağlam, N. (2012), Servet-i Fünûn’a Kadar Tevfik Fikret’in Bilinmeyen Şiirleri, İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 30, 403-444.
62. Sayzek, H. (2020). Roman Terimleri Sözlüğü – Roman Sanatından Yüz Terim, Ankara: Hece Yayınları.
63. Sertel, S. Z. (1946). Tevfik Fikret ve İdeolojisi, İstanbul: Yurt ve Dünya Yayınları.
64. Sertel, S.Z. (2006). İlericilik – Gericilik Kavgasında Tevfik Fikret, İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
65. Sevük, İ.H. (1340/1920). Türk Teceddüd Edebiyatı Tarihi, İstanbul: Matbaa-i Âmire.
66. Sevük, İ.H. (1940). Yeni Edebî Yeniliğimiz, İstanbul: Devlet Matbaası.
67. Solok, C.K. (1968). Tevfik Fikret – Son Şiirler, İstanbul: Varlık Yayınları, Ekin Basımevi.
68. Sönmez, B., Reyhan Yıldız. (2009). Ateşe Dönen Dünya: Sarıkamış, İstanbul: Omnia Yayınları.
69. Tanpınar, A.H. (1937). Tevfik Fikret, Hayatı – Şahsiyeti – Şiirleri ve Eserlerinden Parçalar, İstanbul: Sühulet Kitabevi.
70. Tanpınar, A.H. (1988). XIX. Asır Türk Edebiyat Tarihi, İstanbul: Çağlayan Yayınevi.
71. Tanyu, H. (1972). Tevfik Fikret ve Din, İstanbul: İrfan Yayınevi.
72. Tavukçu, O.K. (2022). Yûnus Emre ve Dîvânı, İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
73. Tonga, N. (2023), Haşim Nezihi Okay. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, (C.8, 300-301). Ankara: TDV Basımevi.
74. Tüzer, İ., Atay, S., (haz.). (2016). Rübâb-ı Şikeste, Bütün Eserleri, Ankara: Akçağ Yayınları.
75. Us, H. T. (1942, Mayıs 24). Şair Mustafa Kemal, Bir Yanlışlık Olmasın? Vakit Gazetesi, 2.
76. Uzun, F. (haz.). (1962). Rübâb-ı Şikeste – Halûk’un Defteri ve Tevfik Fikret’in Diğer Eserleri, İstanbul: İnkılab ve Aka Kitabevleri Koll.Şti.
77. Ünaydın, R. E. (1919). Tevfik Fikret – Hayatına Dâir Hatıralar, İstanbul: Hilâl Matbaası.
78. Wikipedia (2024). URL: https://tr.wikipedia.org/wiki/1899_Aydın-Denizli_depremi#:~:text=1899%20Aydın%2DDenizli%20 de premi% 2C%2020,IX%20(Çok%20yıkıcı)%20idi. [E.T.: 13.11.2024]
79. Yağcı, Ö. (2018). Tevfik Fikret, Aydınlanmanın Öncüsü, Büyük İnsan, Büyük Şâir, Ankara: Telgrafhane Yayınları.