İslam Hukukunda Devletin Şer‘î Gelirleri ve Devletin Vergi Koyma Yetkisinin Hukuk Felsefesi Açısından Tahlili

Yıl 2025, Sayı: 59, 1557 - 1583, 31.12.2025

Salih Şahin

https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1674584

Öz

Amaç: Klasik dönem İslam hukukçuları nasslar ışığında devletin gelirlerini ve bu gelirlerin harcama alanlarını tespit etmişlerdir. Ancak her asırda farklı gelişmeler ile karşılaşan ve gün geçtikçe de zorunlu harcamaları artan modern devletin ihtiyaçlarının klasik dönem İslam hukukçularının ortaya koyduğu gelir kaynaklarıyla karşılanmayacağı da aşikârdır. Bu nedenle klasik literatürde belirlenen gelir kaynaklarının günümüz şartlarında yeniden ele alınması ve devletin yeni vergiler ihdas etme konusunda şer‘î açıdan yetki sahibi olup olmadığının tespiti önemli hale gelmiştir. Bu araştırmada, klasik dönem fakihlerinin ortaya koydukları devletin gelirleri ve bu gelirlerin harcama yerleri tahlil edilerek zamanla ortaya çıkan ve kamu maslahatı için önem arz eden ancak şer‘î gelirlerin yetmediği alanlardaki kamu hizmetlerinin yürütülebilmesi için devletin vergi koyma yetkisinin meşruiyetinin İslam hukuku açısından incelenmesi amaçlanmıştır.
Yöntem: Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiştir. Bu bağlamda İslam hukukunda vergi olgusuyla ilgili literatür taranmış; klasik ve çağdaş kaynaklara ulaşılmıştır. Elde edilen veriler güncel kavramlar ışığında analiz edilmiştir. İslam hukukunda devletin klasik gelirleri dışındaki bir verginin meşruiyetini savunanlarla karşı çıkanların görüşleri ve dayandıkları deliller karşılaştırmalı olarak tahlil edilmiş ve böylece bir sonuca ulaşılması hedeflenmiştir.
Bulgular: İslam hukuku literatüründe vergi konusu bireysel mülkiyetin dokunulmazlığı ile devletin bekası arasında bir denge bağlamında ele alınmıştır. İslam hukuku literatüründe devletin nasslarla ortaya konmuş gelirlerinin zekât, ganimet, haraç, cizye ve gümrük vergileri olduğu ifade edilmektedir. Devletin bunların dışında bir vergi ihdas etmesi ise tartışmalıdır. Zira vergi, dokunulmaz haklardan biri olan bireysel mülkiyete müdahaledir ve bu da ancak şer‘î bir yetkiyle mümkündür. Bu nedenle bazı İslam hukukçuları sadece olağanüstü dönemlerde ilave vergilerin konabileceğini savunmuştur. Hukukçuların önemli bir kısmı ise İslam hukukunun genel ilkeleri ışığında toplumun genel maslahatını ve gelişen yeni şartları dikkate alarak yeni vergilerin meşruiyetini ifade etmiştir.
Sonuç: İslam hukukunda tıpkı fertler gibi devletin kararlarının ve icraatlarının da şer‘î hüküm kaynaklarına dayanması gerekmektedir. Devletin en önemli yetkilerinden biri olan vergi toplama konusunda da durum böyledir. Klasik dönem İslam hukukçularının nasslar ışığında ortaya koydukları gelir kaynakları günümüzde devletin zorunlu hale gelen hizmetlerini karşılamaktan uzaktır. Günümüzde ortaya çıkan yeni ihtiyaçlar ve şartlar dikkate alınarak devletin, adalet, hakkaniyet ve kamu maslahatı temeline dayanan ve İslam hukukunun temel ilkeleriyle çatışmayacak şekilde yeni vergiler koyma yetkisinin olduğunu ifade etmek mümkündür. İslam toplumunun bekası için zorunluluk arz eden bu tür bir verginin İslam hukukunun özenle koruduğu bireysel mülkiyetin dokunulmazlığının ihlali manasına gelmeyeceği anlaşılmıştır. Dolayısıyla belirtilen şartlara bağlı olarak bir vergi düzenlemesi yapmak devlet için bir hak ve görev olduğu gibi mükellefler için de hukuki açıdan bağlayıcı bir tasarruftur.

Anahtar Kelimeler

İslam hukuku , Vergi , Zekât , Fey , Haraç , Cizye

The Shar'i Revenues of the State in Islamic Law and Analysing the Legitimacy of the State's Authority to Impose Taxes from the Perspective of Philosophy of Law

Öz

Purpose: Classical Islamic jurists identified the state’s revenues and their areas of expenditure in light of the texts. However, it is also evident that the financial requirements of the modern state which encounter diverse developments in every century and whose mandatory expenditures increase day by day, cannot be fulfilled by with the sources of income proposed by classical Islamic jurists. Consequently, there is a necessity to re-evaluate the sources of income identified in classical literature within the context of today's conditions and to determine whether the state has the authority, from a religious perspective, to impose new taxes. The objective of this study is to examine, from the perspective of Islamic law, the legitimacy of the state's authority to impose taxes beyond the classical Shar‘i revenues, by analyzing the revenues and their expenditure areas outlined by classical jurists in light of the scriptural texts (nass), and by addressing the public services that have emerged over time and become necessary for public welfare but cannot be covered by Shar‘i revenues.
Method: The present study employs a qualitative research method. In this context, the literature on taxation in Islamic law was reviewed, and both classical and contemporary sources were analyzed. The data obtained were evaluated in light of current concepts. The views of those who defend and those who reject the legitimacy of taxes outside the classical Shar‘i revenues -together with their evidences- were comparatively analyzed with the aim of reaching a conclusion.
Findings: In Islamic legal literature, taxation is addressed within the framework of balancing the inviolability of individual property with the continuity of the state. The state's scripturally established revenues include “zakat, “spoils of war, “kharāj, “jizya, and “customs duties. The imposition of additional taxes beyond these revenues is disputed, since taxation constitutes an intervention into individual property -an inviolable right- which is permissible only through Shar‘i authority. Consequently, certain jurists have asserted that the imposition of such taxes should be reserved for exceptional circumstances. However, many jurists have affirmed the legitimacy of new taxes by considering the general welfare (maṣlaḥa) of society and the evolving conditions in light of the general principles of Islamic law.
Conclusion: In Islamic law, the decisions and actions of the state, as well as those of individuals, are required to be grounded in Shar‘i sources. The same applies to taxation, one of the state’s most significant authorities. The classical Shar‘i revenue sources identified by early jurists are insufficient to meet the essential public services required today. Considering contemporary needs and circumstances, it can be stated that the state possesses the authority to impose new taxes provided that such taxes are based on justice, fairness, and public welfare and do not conflict with the fundamental principles of Islamic law. It is understood that a tax necessary for the preservation of the Islamic community does not constitute a violation of the inviolability of individual property safeguarded by Islamic law. Consequently, within the aforementioned parameters, the establishment of such a tax regulation constitutes both an entitlement a right and a responsibility of the state, as well as a legally binding obligation for taxpayers.

Anahtar Kelimeler

IslamicLaw , Tax , Zekaat , Fay , Kharaj , Jizya

Kaynakça

• Ak, Ahmet. “Tevhidi Düşünce Açısından Modern-Pozitivist Maliye / Vergi Sisteminin Eleştirisi”. Tevhidi Düşünce Temelli Konuşmalar – 3. ed. Osman Şimşek. 159-175. Ankara: İLMAR Yayınları, 2022.
• Ak, Ayhan. İslam Hukuk Felsefesi (Köken ve Uyum Odaklı Analiz). İstanbul: Ensar Neşriyat, 2014.
• Akbay, Muvaffak. “Devletin Menşeini İctimâî Mukâveleye İstinat Ettiren Nazariyeler”. Ankara Hukuk Fakültesi Dergisi 2/4 (Mayıs 1945), 86-109. https://doi.org/10.1501/Hukfak _ 0000000067
• Akdoğan, Abdurrahman. Kamu Maliyesi. Ankara: Gazi Büro Kitabevi, 1993.
• Âmidî, Seyfeddin. el-İhkâm. thk. Seyyid el-Cemîlî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1404.
• Apaydın, H. Yunus. “Karâfî, Şehâbeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/394-401. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Aristoteles. Politika. çev. Mete Tünçay. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.
• Aslan, Nasi. “Gâî Yorum/Makâsıd Açısından Hz. Ömer’in Sevad Arazisi İle İlgili Uygulamasına Yönelik Bir Değerlendirme”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2018), 691-717. https://doi.org/10.30627/cuilah.504958
• Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed. el-İnâye Şerhu’l Hidâye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Bağdadî, Ahmet Mübarek. “Mâverdî’nin Siyasî Düşüncesinde İnsan ve Toplum”. çev. Mustafa Sarıbıyık. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2003), 76-99. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1089214
• Beyâtî, Münîr Hamît. en-Nizâmü’s-siyâsî el-İslâmî mukârinen bi’d-devleti’l-kânûniyye. Ammân: Dâru’n-Nefâis, 2013.
• Beyhakî, Ahmed b. Hüseyn . es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkâdir Ata. Mekketü’l-Mükerreme: Mektebet-ü Dâri’l-Bâz, 1994.
• Bilgin, Vejdi. Fıkıh ve Toplum Osmanlı’da Sosyal Yapı ve Fıkıh. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuku İslâmiyye ve Istılâhatı Fıkhiyye Kâmusu. İstanbul: Dilmen Yayınları, ts.
• Boynukalın, Ertuğrul. “Makâsıdü’ş-Şerîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/423-427. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Buhârî. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. Beyrut: Dâru İbn-i Kesîr, 1987.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. el-Gıyâsî/İslam’da Başkanlık Sistemi. çev. Abdullah Ünalan. İstanbul: Mevsimler Kitabevi, 2016.
• Çuhadar, Cengiz. “Bazı Filozofların Düşüncesinde Devlet Kavramı”, İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2007), 111-129.
• Derînî, Fethî. el-Hak ve medâ sültatü’d-devle fî takyîdihâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
• Derînî, Fethî. Hasâisu’t-teşrîi’l-İslâmî fî’s-siyâseti ve’l-hükm. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2013
• Duman, Soner. “Zekât Ahkâmının Teşrî‘ Süreci”. Tarihte Ve Günümüzde Zekât Uygulamaları. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017, 21-34.
• Ebû Dâvûd. es-Sünen. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, ts.
• Ebû Yûsuf, Yakub b. İbrahim. Kitâbü’l harâc. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1979.
• Ebussuud, Muhammed. İslami İktisadın Esasları. çev. Ali Özek. İstanbul: Hisar Yayınevi, 1983.
• Ebû Ubeyd, el-Kâsım b. Sellâm. thk. Muhammed Ammâre. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1989.
• Ekinci, Ekrem Buğra. İslam Hukuku (Umûmî ve Husûsî Hükümler). İstanbul: Arı Yayınları, 2016.
• Ekinci, Ekrem Buğra. İslam Hukuku Tarihi. İstanbul: Arı Sanat Yayınları, 2015.
• Erkal Mehmet. İslam’ın Erken Döneminde Vergi Hukuku Uygulamaları. İstanbul: İSAM Yayınları, 2009.
• Erkal, Mehmet. “Cizye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/42. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Erkal, Mehmet. “Zekât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/ 197-207. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Erkal, Mehmet. “Öşür”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/ 97-100. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Eskicioğlu, Osman. “Modern Vergi Anlayışı ve Zekât”. D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (1989), 225-250. http://hdl.handle.net/20.500.12397/4072
• Fârâbî . el-Medînetü’l-Fâzıla. çev. Nafiz Danışman. İstanbul: MEB Yayınları, 1990.
• Fayda, Mustafa. “Cizye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/428-434. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Fayda, Mustafa. “Hz. Ömer ve Ticaret Malları Vergisi veya Uşür”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (1981), 169-168.
• Ferrâ, Ebû Ya‘lâ. el-Ahkâmü’s-sultâniyye. thk. Muhammed Hamid el-Fakî. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2000.
• Gazzâlî. el-Müstasfâ. thk. Muhammed Abdüsselâm Abdüşşâfî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413.
• Gözübüyük, Şeref. Anayasa Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları, 1995.
• Gözübüyük, Şeref. Yönetsel Yargı. Ankara: Turhan Kitabevi, 1996.
• Güner, Osman. “Bir Muafiyet Vergisi Olarak Cizye: Tarihsel ve Kavramsal Bir Okuma”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2006), 60-74. https://doi.org/10.17120/omuifd.65435
• Haddâd, Ebû Bekir. el-Cevheretü’n-neyyire. İstanbul: Mahmut Bey Matbaası, 1301
• Hamidullah, Muhammed. İslam Peygamberi. çev. Mehmet Yazgan. İstanbul: Beyan Yayınları, 2014.
• Hamidullah, Muhammed. İslam’da Devlet İdaresi. çev. Hamdi Aktaş. İstanbul: Beyan Yayınları, 1998.
• Hamidullah, Muhammed. İslam Anayasa Hukuku. çev. Vecdi Akyüz. İstanbul: Beyan Yayınları, 1995.
• Hamîdullah, Muhammed. “Serahsî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 36/544. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Hallâf, Abdülvehhâb. İlmü usûli’l-fıkıh. thk. Muhammed Ebû’l-Hayr es-Seyyid. Dımaşk: Müessesetü’r-Risâle, 2012.
• İbn Âbidin, Muhammed Emin. Hâşiye-i Raddü’l-muhtâr ale’d-Dürri’l-muhtâr şerh-i Tenvîri’l-ebsâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• İbn Kayyım, el- Cevziyye. İ‘lâmü’l-muvaḳḳıʿîn. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan Âli Selman. Riyâd: Dâru İbni’l- Cevzîye, 1423.
• İbn Kayyım, el- Cevziyye. Ahkâmü ehli’z-zimme. thk. Yûsuf Ahmed el-Bekrî, Şâkir Tevfîk el-Ârî. Beyrut: Ramâdî-Dâru İbn Hazm, 1997.
• İbn Kayyım, el- Cevziyye. et-Turuku’l-hikemiyye fi’s-siyâseti’ş-şer‘iyye. thk. Nayif b. Ahmed el-Ahmed. Mekke: Dâru Âlemi’l-Fevâid, 1428.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-dekâik. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İmiyye, 1980.
• İbn Şâs, Ebû Muhammed. Akdü’l-cevâhiri’s-semîne fî mezhebi’âlimi’l-Medîne. thk. Hamîd b. Muhammed Lehmer. Fas: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, ts.
• İbn Zencûye. Kitâbü’l-Emvâl. thk. Şâkir Zîb Feyyâz. Riyad: Merkzi Melik Faysal, 1986.
• İbn Mâce. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• İbn Haldûn. Mukaddime. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1988.
• İbn Hazm. el-Muhallâ bi’l-âsâr. thk. Abdulgaffâr Süleyman el-Bendârî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn. Fethü’l-Kadîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• İnalcık, Halil. “İslam Arazi ve Vergi Sisteminin Teşekkülü ve Osmanlı Devrindeki Şekillerle Mukayesesi”. İslami İlimler Enstitüsü Dergisi 1 (1959), 29-46. https://doi.org/10.1501/Ilhfak1_0000000005
• İnalcık, Halil. “Kanun”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/382. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
• Kallek, Cengiz. “Harac”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/71-87. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Kallek, Cengiz. “Nevâib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/33-34. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Karadâvî, Yûsuf. Fıkhü’z-zekât. Beyrut: Müessestü’r-Risâle, 1973.
• Karadâvî, Yusuf. İslam’da Devlet Mefhumu. çev. Hüsameddin Cemal. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2016.
• Karâfî, Şehâbeddin. el-Furûk. thk. Halil Mansûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Karaman, Hayrettin. vd. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsiri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2003.
• Kâsânî. Bedâiu‘s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1982.
• Kaya, Ali. “İslam Hukukuna Göre Vatandaşlığın Temel Esasları”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/7 (1998), 339-351.
• Kazıcı, Ziya. “Osmanlılarda Örfi Vergiler Ve Bu Vergilerin Kaynağı Olan Örfi Hukuk”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1986), 286-310. https://doi.org/10.15370/muifd.49025
• Kenanoğlu, M. Macit. “Vergi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/52-58. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Kettânî, Muhammed Abdüllhay. Nizâmu’l-hükûmeti’n-nebeviyye el-müsemmâ et-Terâtîbü’l-idâriyye. thk. Abdullah el-Hâlidî. Beyrut: Dâru’l-Erkâm, ts.
• Kudâme b. Ca‘fer, Ebü’l-Ferec. Kitâbü’l-Harâc ve sınâʿati’l-kitâbe. thk. Muhammed Hüseyin ez-Zebîdî. Irak: Dâru’r-Reşîd, 1981.
• Kudûrî. Muhtasar-i Kudûrî. thk. eş-Şeyh Muhammed Muhammed Avîda. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
• Mâverdî . el-Ahkâmü’s-sultâniyye. thk. Ahmed Câd. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2006.
• Mâverdî. el-Hâvî’l-kebîr fî fıkhi mezhebi’l-İmâmi’ş- Şâfiî. thk. Ahmet Abdullah. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, 1994.
• Mergînânî, . Bidayetü’l-Mübtedî. Kahire: Mektebetü Muhammed Ali Subhi, ts.
• Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr litalîli’l-Muhtâr. thk. Abdullatîf Muhammed Abdurrahman. Beyrut: Dâru’l-Kütüb’l-İlmiyye, 2005.
• Müslim. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdu’l-bâkî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
• Platon. Devlet. çev. Sebahattin Eyüboğlu, M. Ali Cimco. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1995.
• Ra’fet Osman, Muhammed. Riyâsetü’d-devle fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-Câmi‘î, 1975.
• Rıza, Reşid. el-Hilâfe. Kahire: ez-Zehrâ li’l- İlâmi’l-Arabî ts.
• Schacht, Joseph. İslam Hukukuna Giriş. (An Introduction to Islamic Law). çev. Mehmet Dağ, Abdulkadir Şener. Ankara: Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 1977.
• Semerkandî, Alâüddîn. Tuhfetü’l-Fukahâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1984.
• Serahsî, Şemsüleimme. el-Mebsût. thk. Halîl Muhyiddin el-Meyyis. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• Serahsî, Şemsül-eimme. Usûl-ü Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2015.
• Suiçmez, Yusuf. “Hz. Muhammed Dönemi Vergi Nitelikli Mali Uygulamalarının Vergi Hukukunun Genel İlkeleri Açısından Değerlendirmesi”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 10/1 (Haziran 2024), 285-321.
• Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. el-Ümm. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1393.
• Şâtıbî, Ebû İshâk. el-Muvâfakât. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan Âl Selman. Kahire: Dâru İbni Affân, 1997.
• Şeybânî, Muhammed b. Hasen. el-Asl. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. Keratişî: İdâretü’l-Kur’ân ve Ulûmi’l-İslâmiyye, ts.
• Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. Kahire: Müessese Kurtuba ts.
• Şürünbülâlî, . Nûrü’l-îzâh ve necâtü’l-ervâh. Dımaşk: Dâru’l-Hikme, 1985.
• Tabakoğlu, Ahmet. “İslam Ziraî İktisat Ve Vergileme Nizamının Hukuki Esasları”. Toplu Makaleler II İslam İktisadı 200-234. İstanbul: Kitabevi, 2005
• Tuğ, Salih. İslam Vergi Hukukunun Ortaya Çıkışı. İstanbul: MÜİV Yayınları, 1984.
• Tuğ, Salih. “İslam’da Vergi Hukukunun Tekevvünü”. İslam Medeniyeti Mecmuası 1 (16 Ağustos 1967) 25-30.
• Yaman, Ahmet. Siyaset ve Fıkıh. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
• Yahyâ b. Âdem, Ebû Zekeriyyâ. Kitâbü’l-Harâc . thk. eş-Şeyh Muhammed Şâkir. Kahire: el-Matbatü’s-Selefiyye, 1387.
• Yeniçeri, Celâl. İslam İktisadının Esasları. İstanbul: Şamil Yayınevi, 1980.
• Yıldız, İbrahim. Kur’ân’da Sebîlüllah Kavramı. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Zebîdî, Muhammed Mürtazâ. Tâcü’l- urûs min cevheri’l- kamus. thk. Heyet. Mısır: Dâru’l-Hidâye, ts.
• Zerkâ, Mustafa Ahmed. el-Medhalü ilâ nazariyyeti iltizâmi’l-âmme fi’lfıkhi’l-İslâmiyyi. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1999.
• Zeydân, Abdulkerîm. Ahkâmu’z-zimmiyyin ve’l-muste’minîne fi dâri'l-İslâm. Beyrut: Mektebetü’l-Kudus, 1982.
• Zeydân, Abdulkerîm. el-Medhalü li-dirâseti’ş-şerîati’l-İslâmiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2002.
• Zeylaî, Fahreddîn Osmân b. Ali. Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dekâik. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1313.
• Ziyrek, Ali. Osmanlı Türk Anayasalarında Egemenlik Anlayışı (1876-1961). İstanbul: Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
• Zühaylî, Vehb. el-Fıkhü’l-İslâmiyyü ve edilletühü. Dimeşk: Dâru’l-Fikr, 1975.