İslam'da ve Japon Dini Hareketi Tenrikyo'da Tanrı Tipolojisi: Fenomenolojik Bir Karşılaştırma

Yıl 2025, Sayı: 60/Special Issue of Japan-Islam, 217 - 246, 31.12.2025

Yetkin Karaoğlu

https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1790732

https://izlik.org/JA79DZ88CD

Öz

Bu çalışma, İslam ve Japon dini hareketi Tenrikyo'daki Tanrı tipolojisinin karşılaştırmalı bir analizini içermektedir. İslam'daki tektanrıcı/tevhidci Tanrı anlayışı, Japon dini hareketi Tenrikyo'daki tektanrıcı Tanrı anlayışıyla tipolojik-fenomenolojik bir benzerlik taşımaktadır. Bu makalenin temel amacı, erken dönem tanrı tipolojisi sınıflandırmalarının poli-mono dikotom yapısının bir eleştirisini sunmaktır. Yazar, bu kavramların temel yapıcı yönünün kutsal ve profan arasındaki dikotomik ilişki olduğu iddiasına daha fazla vurgu yapmaktadır. Kapsamlı bir inceleme, merkezi bir kutsallık anlayışı açısından çarpıcı bir fenomenolojik benzerlik ortaya koymaktadır; zira monoteist/tevhid ve monolatrik Tanrı anlayışları, birden fazla merkezi tanrıyı tek bir merkezi kutsallıkta temellendiren bir yapıya dayanmaktadır. Bu benzerlik, her iki dini sistemdeki yüce varlığın ilkel tek-çok eksenli tanımının ötesine uzanmakta; Tanrı'yı kavramsallaştırma biçimlerinin tektanrıcı/tevhidci ve tektanrıcı anlayışlarını etkilediği anlaşılmaktadır. Çalışmanın özellikle odaklandığı nokta, İslam ve Tenrikyo'daki ortak tipolojilerin tektanrıcı/tevhidci-monolatrik düzeyde karşılaştırılmasıdır. Bu tipolojiler ebeveyn, merhametli, cezalandıran, affeden, müdahale eden, yaratıcı ve kurtarıcı olarak Tanrı anlayışlarının mercekleri aracılığıyla analiz edilmiştir. Bu karşılaştırmanın amacı, İslam ve Tenrikyo'daki merkezi kutsallık kavramının fenomenolojik ortaklıkları ve farklılıkları paylaşan yönlerini tespit etmektir. Çalışmada veri tasnifi ve analizi gibi bilimsel araştırma tekniklerinin yanı sıra dinler tarihi biliminin fenomenolojik karşılaştırma yöntemleri de kullanılmıştır. Çalışma yedi ana başlık altında düzenlenmiştir: Ebeveyn tipolojisi, merhametli Tanrı tipolojisi, cezalandırıcı tipoloji, bağışlayıcı tipoloji, müdahaleci tipoloji, yaratıcı tipoloji ve kurtarıcı tipoloji. Bu çalışma, İslam ve Tenrikyo'daki Tanrı anlayışlarını, bu iki dini geleneğin karşılaştırmalı bir analizi yoluyla inceleyecektir.

Anahtar Kelimeler

Dinler Tarihi , İslam , Tenrikyo , Japonya , Tanrı , Tipoloji

Etik Beyan

Bu makalenin yazarı aynı zamanda bu özel sayının da editörlerinden biridir. Makalesinin hakem süreçleri, bu makaleye erişimi kapatılarak diğer editör tarafından yürütülmüştür.

God Typology in Islam and the Japanese Religious Movement Tenrikyo: A Phenomenological Comparison

https://izlik.org/JA79DZ88CD

Öz

This study involves a comparative analysis of the typology of God in Islam and the Japanese religious movement Tenrikyo. The monotheistic/tawhid conception of God in Islam bears a typological-phenomenological resemblance to the monolatric conception of God in the Japanese religious movement Tenrikyo. The primary objective of the present article is to offer a critique of the poly-mono dichotomous structure of early classifications of god typologies. The author places greater emphasis on the assertion that the fundamental constructive aspect of these concepts is the dichotomous relationship between the sacred and the profane. A thorough examination reveals a striking phenomenological similarity in terms of a central sacredness understanding, as their monotheistic/tawhid and monolatric conceptions of God are based on a structure that grounds multiple central deities in a single central sacredness. This similarity extends beyond the rudimentary single-multiple axis definition of the supreme being in both religious systems; it is understood that the manner in which they conceptualize God influences their monotheistic/tawhid and monolatric conceptions. A particular focus of the study was the comparison of common typologies in Islam and Tenrikyo at the monotheistic/tawhid-monolatric level. These typologies were analyzed through the lenses of conceptions of God as parent, merciful, punishing, forgiving, intervening, creative, and savior. The objective of this comparison is to identify the aspects of the concept of central sacredness in Islam and Tenrikyo that share phenomenological commonalities and differences. The study employs scientific research techniques, including data classification and analysis, as well as phenomenological comparison methods from the science of religious history. The study is organized under seven main headings: The following typologies are delineated: parental typology, merciful God typology, punitive typology, forgiving typology, interventionist typology, creative typology, and savior typology. The present study will examine the conceptions of God in Islam and Tenrikyo by means of a comparative analysis of these two religious traditions.

Anahtar Kelimeler

History of Religions , Islam , Tenrikyo , Japanese New Religious Movements , God , Typology

Etik Beyan

The author of this article is also one of the editors of this special issue. The peer review process for this manuscript was managed by the other editor, and the author’s access to the review process was restricted.

Kaynakça

• Akyüz, Vecdi. “Ana Baba (Ebeveyn).” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/101–103. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Alıcı, Mustafa. “Dinler Tarihi’nde Kadim Dini Geleneklere ve Analojik Metoda Vurgu: Ugo Bianchi (1922- 1995).” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2006), 175–192.
• Ambros, Barbara Rossetti - Smith, Timothy. “Tenrikyō.” Handbook of East Asian New Religious Movements. 33–51. Brill, 2018. https://doi.org/10.1163/9789004362970_004
• Arpaguş, Hati̇ce. “Allah-İnsan İlişkisinde Rahmet ve Gazab.” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (January 29, 2014), 41–62. https://doi.org/10.15370/muifd.33780
• Assmann, Jan. “Monotheism and Polytheism.” Religions of the Ancient World. A Guide. ed. Sarah Iles Johnston. 17–31. Cambridge: Cambridge Mass., 2004.
• Ateş, Hasan Can. “Kur’ân-ı Kerîm’de İnsanın Yaratılışı.” The Journal of Turk-Islam World Social Studies 45/45 (2025), 199–228. https://doi.org/10.29228/TIDSAD.81342
• Atılgan, Yusuf Kenan. “Kelam’ın Terimleştirdiği Bir Kur’an Kavramı Şefaat.” Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10/3 (December 30, 2022), 1259–1280. https://doi.org/10.18506/anemon.1196429
• Aydın, Mehmet Zeki. “Müslüman Ailede Çocuk ve Çocuk Eğitiminde Sorumluluklar.” Çocuk ve Medeniyet 6/12 (December 15, 2021), 47–78.
• Ayğan, Fadıl. “Geleceğe Dönük Kurtarıcı Beklentisinin Apokaliptik Temelleri: Mesih/Mehdi Tasavvuruna İlişkin Bir Analiz.” Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (December 30, 2019), 225–259.
• Becker, Carl B. “Concepts and Roles of God in Tenrikyõ.” Tenri Journal of Religion 13 (1979), 1–28.
• Bostan, Enes. Modern Bir Japon Dini Akımı: Tenrikyo. Bolu: Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Çağrıcı, Mustafa. “Yaratma.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/324–329. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Chandler, Kegan A. Monotheism in the New Religious Movements of Japan. Routledge, 2025.
• Chandler, Kegan A. Monotheism in the New Religious Movements of Japan: Historical and Taxonomical Challenges in Western Studies. Abingdon, Oxon New York, NY: Routledge, 2025. https://doi.org/10.4324/9781003592228
• Chandler, Kegan A. “Rehabilitating ‘Monotheism.’” Monotheism in the New Religious Movements of Japan. Routledge, 2025.
• Deka, Barnali. “Concept of God in the Rgvedic Religion – A Note.” Veda-Vidyā 25 (2015), 185–191.
• Demirci, Kürşat. “Yaratma (Dinler Tarihi).” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/331–332. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Erkan, Fatma Somuncuoğlu. “Monizm Bağlamında Panteizmin Kötülük Problemine Yaklaşımı.” Eskiyeni 57 (June 30, 2025), 537–544. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1474434
• Galbraith, Elizabeth Cameron - College, Coe. “Oyasama, God the Parent and the Role of Women in Tenrikyô.” Japan Studies Review, 47–60.
• Gündoğar, Hamdi. “Kur’an’da Allah’ın Mutlak İradesi Ve İlmi Karşısında İnsanın İrade Özgürlüğü.” Marife Dini Araştırmalar Dergisi 10/3 (December 31, 2010), 115–134.
• Hedges, Paul. “Multi-Devotionalism and Mono-Devotionalism: Beyond the Problems of Polytheism and Monotheism.” Journal of the American Academy of Religion 92/2 (January 28, 2025), 221–236. https://doi.org/10.1093/jaarel/lfae078
• Heiser, Michael S. “Monotheism, Polytheism, Monolatry, or Henotheism? Toward an Assessment of Divine Plurality in the Hebrew Bible.” Bulletin for Biblical Research 18/1 (January 1, 2008), 1–30. https://doi.org/10.2307/26423726
• Herbener, Jens-André P. “On the Term ‘Monotheism.’” Numen 60/5–6 (January 1, 2013), 616–648. https://doi.org/10.1163/15685276-12341296
• Hideo, Nakajima. “Some Problems on the Idea of God in Tenrikyõ.” Tenri Journal of Religion 9 (1968), 1–8.
• Huang, Yueh-po. “The Methods of Propagation of a Japanese New Religion in the UK—Tenrikyo.” ed. Albert Sabater. Cogent Social Sciences 3/1 (January 1, 2017), 1283731. https://doi.org/10.1080/23311886.2017.1283731
• İpek, Muammer. “Kur’an’a Göre İnsanın Yaratılış Hikmeti ve Sorumluluğu.” EKEV Akademi Dergisi XVII/57 (2013), 435–448.
• Juri, Kaneko. “Can Tenrikyō Transcend the Modern Family? From a Humanistic Understanding of Hinagata and Narratives of Foster Care Activities.” Japanese Journal of Religious Studies 30/3/4 (2003), 243–258.
• Karaoğlu, Yetkin - Acar, Hatice. “Japon Yeni Dinlerinde Tanrı Tasavvurları.” Antakiyat 7/1 (June 23, 2024), 81–95.
• Kato, Masato. “From Shinto Sect to Religion: The De-Shintoization of Tenrikyo.” Japanese Journal of Religious Studies 50/2 (2023), 205–220.
• Kisala, Robert. “Contemporary Karma: Interpretations of Karma in Tenrikyō and Risshō Kōseikai.” Japanese Journal of Religious Studies 21/1 (1994), 73–91.
• Kisala, Robert. “Images of God in Japanese New Religions.” Nanzan Bulletin 25 (2001), 19–32.
• Korkmazgöz, Rıza. “Tevhidi Bozan Bir Olgu Olarak Şirk: Kur’an’da Şirkin Kavramsal Anlam Alanı.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20/1 (March 31, 2020), 55–94. https://doi.org/10.33415/daad.669084
• Kuşcu, Emir. “Kutsal Kavramını Yeniden Düşünmek: Mana Modelinden Düzen Nosyonuna Doğru.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 11/1 (February 1, 2011), 165–186.
• MacDonald, Nathan. Deuteronomy and the Meaning of “Monotheism.” Mohr Siebeck, 2003.
• McGrath, James. “Monotheism.” Vocabulary for the Study of Religion, 1–5.
• Nagaoka, Takashi. “Marginalized Myths and Modern Japan.” Japanese Journal of Religious Studies 50/2 (2023), 127–152.
• Olgun, Hakan. “İslam’ın ‘Tevhid’ Kavramının Din Bilimlerindeki ‘Monoteizm’ Kavramıyla İlişkisi.” Milel ve Nihal 21/2 (December 31, 2024), 161–182. https://doi.org/10.17131/milel.1576209
• Oruç, Muhammed Cihat. “Dinlerde Kurtarıcı Düşüncesini İfade Eden Kavramlar Üzerine Bir İnceleme.” Trabzon İlahiyat Dergisi 9/2 (December 31, 2022), 127–155. https://doi.org/10.33718/tid.1145173
• Öz, Ahmet. “Kur’an’da İslam Ümmeti.” Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/11 (December 30, 2019), 545–564.
• Özarslan, Selim. “Kur’anda Tevbe Kavramına Kelâm Açısından Bir Yaklaşım = An Approach of Islamic Theology to the Concept of the Repentance in the Holy Qur’an.” Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi XII/1 (2002), 353–382.
• Özcan, Şevket. “Geçmişten Günümüze Dinler Tasnifinde Morfolojik Yaklaşım.” Bilimname 2019/38 (October 31, 2019), 355–388. https://doi.org/10.28949/bilimname.520260
• Özcan, Zeynep. “Bireylerin Kendilerine ve ‘Öteki’lere Karşı Merhamet Düzeylerinin Dinî Yönelimleri Açısından İncelenmesi.” Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (June 15, 2022), 47–66. https://doi.org/10.52637/kiid.1092126
• Özler, Mevlüt. “Tevhid.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/18–20. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Öztürk, Resul. “İslam Öncesi Arap Toplumunun Tanrı Tasavvuru Ve Bu Tasavvurun İslam’ın Tanrı Tasavvuruna Etkisi Sorunu.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 7/4 (August 1, 2007), 133–158.
• Öztürk, Resul. “İslam Öncesi Arap Toplumunun Tanrı Tasavvuru Ve Bu Tasavvurun İslam’ın Tanrı Tasavvuruna Etkisi Sorunu.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 7/4 (August 1, 2007), 133–158.
• Porcu, Elisabetta. “Tenrikyō’s Divine Model through the Manga Oyasama Monogatari.” Journal of Asian Humanities at Kyushu University 2 (March 2017), 85–93. https://doi.org/10.5109/1806140
• Şahi̇n, Nadide. “Hıristiyanlık’ta ve İslam’de Kurtuluş Anlayışı.” The Journal of Social Sciences 29/29 (August 29, 2024), 477–498. https://doi.org/10.16990/SOBIDER.4505
• Shimazono, Susumu. “The Commercialization of the Sacred: The Structural Evolution of Religious Communities in Japan.” Social Science Japan Journal 1/2 (1998), 181–198.
• Steffen, Franziska. “From Faith-Healing Group to New Religion: The Discursive Formulation of Tenrikyo in Meiji.” Japanese Journal of Religious Studies 50/2 (2023), 175–204.
• Susumu, Shimazono - Karaoğlu, Yetkin. “Kurtuluştan Ma’neviyyâta: Doğu Asya’dan Bakışla Dinlerin Güncel Dönüşümü.” trans. Yetkin Karaoğlu. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/2 (December 30, 2020), 1185–1209. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.772843
• Tenrikyo Church Headquarters. The Doctrine of Tenrikyo. Tenri: Tenrikyo Church Headquarters, 1991.
• Teyfurov, Mansur. “Kur’an-ı Kerim’de Aile Yapısı.” Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (May 1, 2014), 183–200.
• The Ofudesaki. The Sacred Scripture of Tenrikyo. Tenri, Japonya: Tenrikyo Church Headquarters, 6th Ed., 1993.
• Toprak, Süleyman. “Mîzan.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/211–212. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
• Üstek, Merve. “Japon Yeni Dini Hareketlerindeki Kadın Liderlerin Rolü ve Etkisi: Tenrikyō Örneği.” Universal Journal of Theology 10/1 (June 30, 2025), 22–50. https://doi.org/10.56108/ujte.1709387
• Varol, Mehmet Bahaüddin. “Islamic Family As A Concept And Institution And Its Historical Epistemology.” İSTEM 36 (December 31, 2020), 215–228. https://doi.org/10.31591/istem.849558
• Yıldırım, Münir. “Mircea Eliade’de ‘Kutsal ve Kutsal Zaman’ Kavrami.” Dini Araştırmalar 10/28 (June 1, 2007), 59–82.
• Yüce, Mustafa. “Allah-Âlem-İnsan İlişkisi Bağlamında Nübüvvet Meselesi.” Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XIII/1 (2011), 35–60.
• Yueh-po, Huang. “Pilgrimage, Modernity, Tourism, and Nostalgia: Tenrikyo’s ‘Ojibagaeri’ in Post-Colonial Taiwan.” Japanese Journal of Religious Studies 44/2 (2017), 281–307.