Sessizlik Pedagojisi: İslam Sufizmi ve Japon Zen Budizminde Manevî Arınma ve Ahlak Eğitimi

Yıl 2025, Sayı: 60/Special Issue of Japan-Islam, 149 - 170, 31.12.2025

Muhammet Mustafa Bayraktar

https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1790734

https://izlik.org/JA23YY24HS

Öz

Bu makalede, İslam Sufizmi ile Japon Budizmi’nin (özellikle Zen ekolü) manevî arınma ve ahlak eğitimi anlayışları karşılaştırmalı bir perspektiften incelenmiştir. Çalışmada öncelikle şu soruya yanıt aranmıştır: Farklı kültürel ve metafizik zeminlerden beslenen bu iki gelenek, eğitimin yöntem ve amaçları bakımından nasıl benzerlikler ve farklılıklar ortaya koymaktadır? Bu sorudan hareketle araştırmanın amacı, sessizlik, teemmül, deneyim temelli öğrenme, disiplin ve süreklilik, öğretmen–öğrenci ilişkisi ve holistik eğitim gibi temel temalar üzerinden pedagojik ilkeleri görünür kılmak ve modern eğitim tartışmalarına katkı sağlayabilecek evrensel sonuçlar ortaya koymaktır. Çalışmanın gerekçesi, manevî geleneklerin çoğunlukla teolojik ya da mistik düzeyde ele alınmasına karşın, pedagojik işlevlerinin sistematik biçimde karşılaştırılmamış olmasıdır. Bu nedenle araştırma, Sufizm ve Zen’in eğitim anlayışlarını karşılaştırarak, çağdaş değer eğitimi ve karakter pedagojisi için kuramsal bir zemin geliştirmeyi hedeflemiştir. Yöntem olarak hermenötik ve karşılaştırmalı analiz benimsenmiştir. Her iki geleneğe ait birincil kaynaklar ile akademik literatür incelenmiş, kavramlar kendi bağlamlarında değerlendirilerek eğitim bilimleri açısından yorumlanmıştır. Bu süreçte özellikle sessizlik ve teemmülün zihinsel dinginlik sağlama; deneyim temelli uygulamaların erdemlerin içselleştirilmesine aracılık etme; disiplin ve sürekliliğin ahlakî kazanımları kalıcılaştırma; öğretmen–öğrenci ilişkisinin modelleme yoluyla karakter inşasını destekleme; holistik eğitimin ise zihinsel, duygusal ve ruhsal boyutları bütünleştirme işlevleri öne çıkmıştır. Elde edilen bulgular, yöntemlerde benzerlik bulunmasına karşın nihai amaçlarda farklılık olduğunu göstermiştir. Sufizm’de arınma, Allah’a yakınlık ve ilahî hakikatin idrakiyle; Zen’de ise zihinsel berraklık ve śūnyatā idrakiyle anlam kazanmıştır. Sonuç olarak çalışma, iki geleneğin eğitimsel deneyimlerinden hareketle çağdaş pedagojide uygulanabilecek evrensel ilkeler önermekte; sessizlik, deneyim, disiplin ve rehberliğin modern değerler eğitimiyle bütünleşebileceğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Din Eğitimi , Kültürlerarası Din Eğitimi , Karşılaştırmalı Pedagoji , Sufizm , Japon Zen Budizmi

The Pedagogy of Silence: Spiritual Purification and Moral Education in Islamic Sufism and Japanese Zen Buddhism

https://izlik.org/JA23YY24HS

Öz

This article examines the conceptions of spiritual purification and moral education in Islamic Sufism and Japanese Buddhism (particularly the Zen school) from a comparative perspective. The central research question addressed is: How do these two traditions, rooted in distinct cultural and metaphysical foundations, converge and diverge in terms of their pedagogical methods and aims? Accordingly, the study aims to illuminate the pedagogical principles of silence, contemplation, experiential learning, discipline and continuity, the teacher–student relationship, and holistic education, while drawing universal conclusions that may contribute to contemporary debates in educational theory. The rationale of the study lies in the fact that, although spiritual traditions are often approached from theological or mystical perspectives, their pedagogical functions have not been systematically compared. Thus, this research seeks to develop a theoretical framework for contemporary moral and character education by juxtaposing the educational philosophies of Sufism and Zen. Hermeneutical and comparative analysis were employed as the methodological approaches. Primary sources from both traditions as well as the academic literature were examined, and key concepts were interpreted within their respective contexts through the lens of educational sciences. The analysis highlights the pedagogical significance of silence and contemplation in cultivating mental tranquility; experiential practices in fostering the internalization of virtues; discipline and continuity in ensuring the permanence of moral attainments; the teacher–student relationship in modeling character formation; and holistic education in integrating the intellectual, emotional, and spiritual dimensions of human development. The findings indicate that while methodological similarities exist, the ultimate goals differ: purification in Sufism is grounded in nearness to God and the realization of divine truth, whereas in Zen it is oriented toward mental clarity and the realization of śūnyatā. In conclusion, the study proposes universal principles applicable to contemporary pedagogy by drawing on the educational experiences of these two traditions, demonstrating how silence, experience, discipline, and guidance can be integrated into modern approaches to moral and values education.

Anahtar Kelimeler

Religious Education , Cross-Cultural Religious Education , Comparative Pedagogy , Sufism , Japanese Zen Buddhism

Kaynakça

• Abdollahifard, Pouneh – Türkben Aydın, Funda. “Mevlânâ’nın Şiirinde Bir İletişim Yöntemi Olarak Sessizlik”. Uluslararası Dil Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi 3/2 (Aralık 2020), 119-132. https://doi.org/10.37999/udekad.742862
• Altan, Kader. Tasavvuf Düşüncesinde Murâkabe Kavramı ve Psikososyal Etkisi. Karabük: Karabük Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Altuntop, Sünbül. 21. Yüzyılda Türkiye'de Tasavvufa Yönelik Eleştiriler ve Cevaplar. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Bilgin, Caner. Tasavvufî Tarîkatlarda Seyr-ü Sülûk Âdabı ve Tasavvufî Bir Kavram Olarak Nefs. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Bilgin, Nuri. Sosyal Bilimlerde İçerik Analizi: Teknikler ve Örnek Çalışmalar. 3. Baskı. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2014.
• Bulan, Jolaman. Budizm'de ve İslâm Tasavvufunda Zühd. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Can, Nazlı Selcen. Budizm'in Pozitif Psikolojiye Etkisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Çardaklı, Nisa Nur. Kelâm ve Tasavvufta Bilgi Anlayışının Karşılaştırmalı Analizi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
• Çitil Canbay, Funda – Yaşar, Emine. “Effects of Basic Yoga and Meditation Techniques on Anxiety and Perceived Stress Levels of Midwifery Students: A Randomized Controlled Trial”. Journal of University Research 8/1 (March 2025), 113-122. https://doi.org/10.32329/uad.1596496
• Derin, Serkan. Tasavvuf ve Budizm Klasiklerinin Kavramlar Üzerinden Karşılaştırılması. Ardahan: Ardahan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Frager, Robert. Kalp, Nefs ve Ruh. çev. İbrahim Kapaklıkaya. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2003.
• Göktaş, Vahit. “Tasavvufî Terbiyenin Günümüz Din Eğitim-Öğretimine Sunabileceği İmkânlar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/2 (Ağustos 2011), 137-155. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001083
• Gözütok, Şakir. Bir Din Eğitimi Disiplini Olarak Tasavvuf. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1992.
• Gözütok, Şakir. “Tasavvufî Eğitimde Bilginin Elde Edilmesi”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 2/6 (2001), 91-110.
• Güngören, İlhan. Meditasyon ve Zazen. İstanbul: Yol Yayınları, 2. Baskı, 1995.
• Güreli, Berivan. Budizm'den Çağdaş Felsefeye: Ontolojik ve Etik Bir Değerlendirme. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
• Jackson, Robert. Din Eğitimi: Yorumlayıcı Bir Yaklaşım. çev. Üzeyir Ok – Ali Özkan. İstanbul: Dem Yayınları, 2005.
• Kara, Mustafa. Din Hayat Sanat Açısından Tekkeler ve Zaviyeler. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1999.
• Karaahmetoğlu, Neslihan Ayhan. Japon Sumi-e Sanatında Zen Budizm Etkileri ve Minimalist Yaklaşımlar. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Karataş, Hüsamettin. “Erken Dönem Japon Budizmi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2013), 53-67.
• Kıral, Bilgen. “Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15 (Mayıs 2020), 170-189.
• Kök, Ali Rauf. Budizm'de Mezhepleşme Süreci: Mahayana ve Theravada Mezheplerinin Oluşumu ve Karşılaştırılması. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Polat, Iraz. İmam Hatip Lisesi Öğrencilerinde Merhamet Değerinin Tasavvufî Açıdan Değerlendirilmesi (Sivas İli Örneği). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Öngören, Reşat. “Tasavvuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/119-126. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Özden, Muhammet – Saban, Ahmet. “Nitel Araştırmalarda Paradigma ve Teorik Temeller”. Eğitimde Nitel Araştırma Desenleri. ed. Ahmet Saban – Ali Ersoy. 1-30. Ankara: Anı Yayıncılık, 2. Baskı, 2017.
• Sancaklı, Saffet. “Hz. Peygamber’in Erdemli İnsan Yetiştirme Bağlamında Îsar (Diğergamlık) Kavramına Verdiği Önem”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 17 (2006), 29-56.
• Stephenson, Barry. “The Kōan as Ritual Performance”. Journal of the American Academy of Religion 73/2 (2005), 475-496.
• Susuz Aygül, Merve. “Japon Zen Budizminde Aydınlanma (Satori): Aşkın Bir Deneyimin Somut ve Dünyevî Yansımaları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 64/2 (Kasım 2023), 743-776. https://doi.org/10.33227/auifd.1183290
• Susuz Aygül, Merve. “Japonya’da Kamakura Dönemi (1185-1333) Budist Okulları ve Manastır Kurumu”. Din ve Felsefe Araştırmaları 3/6 (Aralık 2020), 209-231.
• Susuz Aygül, Merve. Orta Çağ Sōtō Zen Budizminde Manastır Hayatı ve Dindarlık. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Susuz Aygül, Merve. “Zen ve Kelimeler: Zen Geleneğinde Kutsal Metin”. Darulfunun İlahiyat 35/1 (Haziran 2024), 211-245. https://doi.org/10.26650/di.2024.35.1.1341913
• Suzuki, Shunryu. Zen Mind, Beginner’s Mind. Tokyo: Weatherhill, 1970.
• Şahin, Hayrettin. Japon Budizmi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1990.
• Şenavcu, Halil İbrahim. Dünden Bugüne Japon Budizmi: İnanç ve Uygulamaları. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
• Uzgur, Mustafa. Tasavvufta İletişim: Anlam, Metot ve Uygulamalar Üzerine Nitel Bir Araştırma. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Yavuz, Ahmet Ömer. Tasavvufun Teşekkül Döneminde Kıllet-i Kelâm. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
• Yerlikaya, Servet. Erken Dönem Tasavvufunda Bir Mücâhede Yöntemi Olarak Sükût. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Yıldırım, Ahmet. Tasavvufun Temel Öğretilerinin Hadislerdeki Dayanakları. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1996.
• Yılmaz, H. Kâmil. Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.
• Yılmaz, Hızır Hilmi. Kur’an Kaynaklı Tasavvufî Kavramlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.