Emir bi’l-Ma‘rûf İlkesinin Neo-Selefî Yorumu ve Tekfirci Söylemle İlişkisi

Purpose: In the historical context of Islamic thought, Salafism has emerged as a mindset that takes the religious understanding of the Prophet Muhammad and the first three generations of Muslims as its foundational principles. This approach regards the Qur’an and the Sunnah as the sole legitimate sources of knowledge, while often associating rational reasoning, analogy (qiyās), and interpretation (ta’wīl) with innovation (bid‘ah) and deviation. From the second century of the Hijra onward, as theological and juridical pluralism developed, Salafi tendencies adopted a stricter and more literalist line under the claim of preserving the purity of religion. In the modern period, particularly through the influence of Wahhabism centered in Saudi Arabia, the Salafi approach gained a political and ideological character, and in the twentieth century, it took on a new form within global Islamic movements known as Neo-Salafism. One of the most striking features of Neo-Salafi discourse is its transformation of the Qur’anic principle of al-amr bi al-ma‘rūf wa al-nahy 'an al-munkar (commanding right and forbidding wrong) -one of the foundational ethical tenets of Islam- into a key argument for takfīr (excommunication) and violent activism. This present study examines the manner in which Neo-Salafi thought has reinterpreted the principle of amr bi al-ma‘rūf wa nahy ‘ani al-munkar and how this reinterpretation provides a theological basis for contemporary extremist and takfiri narratives. The primary objective of the research is to reveal how this principle, originally regarded as an ethical responsibility in classical Islamic theology, has been transformed into an ideological and political instrument in modern Salafi movements. Accordingly, the study explores the historical foundations of Salafi literalism, the institutionalizing effect of Wahhabism, and the relationship between Neo-Salafi ideology, takfīr, violence, and the imposition of a monolithic religiosity.

Method: Methodologically, the study adopts a text-based historical–theological analysis. The present study will examine classical sources such as the Qur’an, Hadith, and kalām literature, alongside modern Salafi writings. The aim of this comparative analysis is to trace the semantic, ethical, and political dimensions of amr bi al-ma‘rūf throughout history.

Findings: The findings indicate that Neo-Salafism has detached this principle from its moral essence, using it as a religious justification for political authority and militant jihad. In contrast to the balanced and mercy-centered approach of classical theology, Neo-Salafi discourse has promoted an exclusionary and takfiri religious language. This transformation has the effect of weakening the fundamental values of justice, mercy, and wisdom, that are intrinsic to Islam, and produces a discourse built upon formal obedience and ideological uniformity.

Conclusion: Consequently, the reinterpretation of al-amr bi al-ma‘rūf wa al-nahy 'an al-munkar is a theological necessity for contemporary Islamic thought. The study argues that the principle should be reexamined not as a theory of authority, but as a moral theory of conscience. The act of commanding good is not synonymous with the imposition of power; rather, it is the act of fostering human freedom, dignity, and responsibility. In this sense, the research proposes a theological reconstruction centred on mercy and wisdom, as a counterpoint to Neo-Salafism's instrumentalisation of ethics.

Amaç: İslâm düşünce tarihinde Selefîlik, Hz. Peygamber ve ilk üç kuşak Müslümanların dinî anlayışını esas alan bir zihniyet olarak ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşım, Kur’an ve Sünnet’i tek meşru bilgi kaynağı kabul ederken, aklî çıkarım, kıyas ve te’vil yöntemlerini çoğu zaman bid‘at ve sapkınlıkla ilişkilendirmiştir. Hicrî 2. yüzyıldan itibaren kelâmî ve fıkhî çoğulculuğun gelişmesiyle Selefî yönelimler, dinî saflığı koruma iddiasıyla daha katı ve literalist bir çizgiye kaymıştır. Modern dönemde ise özellikle Suudi Arabistan merkezli Vehhâbîlik üzerinden Selefî anlayış, siyasi ve ideolojik bir kimliğe bürünmüş, 20. yüzyılda küresel İslâmcılık hareketlerinin içinde Neo-Selefîlik adıyla yeni bir form kazanmıştır. Neo-Selefîliğin en dikkat çekici yönlerinden biri, İslâm’ın temel ilkelerinden sayılan emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker prensibini tekfir ve şiddet söyleminin temel argümanı haline getirmesidir. Bu çalışma, Neo-Selefî düşüncenin emir bi’l-ma‘rûf ve nehiy ani’l-münker ilkesini nasıl yeniden yorumladığını ve bu dönüşümün çağdaş tekfirci söylemlere nasıl teolojik dayanak sağladığını incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, klasik İslâm düşüncesinde ahlâkî bir sorumluluk olarak kabul edilen bu ilkenin, modern Selefî hareketlerde nasıl ideolojik ve siyasî bir araç hâline geldiğini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda çalışma, Selefî literalizmin tarihsel temellerinden başlayarak, Vehhâbîliğin kurumsallaştırıcı etkisini ve Neo-Selefîliğin tekfir, şiddet ve tek tip dindarlık söylemleriyle ilişkisini çözümlemektedir.

Yöntem: Çalışmada metin merkezli tarihsel–teolojik bir analiz yöntemi benimsenmiştir. Kur’an, hadis ve klasik kelâm literatürünün yanı sıra, modern Selefî yazarların metinleri karşılaştırmalı biçimde incelenmiş; emir bi’l-ma‘rûf ilkesinin semantik, ahlâkî ve siyasî boyutları tarihsel süreklilik içinde değerlendirilmiştir. Böylece ilkenin anlam değişimi, hem epistemolojik hem de sosyolojik düzlemlerde izlenmiştir.

Bulgular: Neo-Selefîliğin bu ilkeyi ahlâkî bir rehber olmaktan çıkarıp, dinî meşruiyet iddiasıyla siyasal iktidar ve cihad çağrılarına dayanak kıldığını göstermektedir. Klasik kelâmın dengeleyici ve rahmet merkezli yaklaşımı yerine, dışlayıcı ve tekfirci bir din dili öne çıkmıştır. Bu dönüşüm, İslâm’ın adalet, merhamet ve hikmet ilkelerini zayıflatarak dinin özünü biçimsel itaat ve ideolojik homojenlik üzerine inşa eden bir söylem üretmiştir.

Sonuç: Sonuç olarak, emir bi’l-ma‘rûf ve nehiy ani’l-münker ilkesinin yeniden yorumlanması, çağdaş İslâm düşüncesi için teolojik bir zorunluluk hâline gelmiştir. Çalışma, bu ilkenin otorite teorisi değil, ahlâk merkezli bir vicdan teorisi olarak ele alınması gerektiğini vurgulamaktadır. İyiliği emretmek, baskı kurmak değil; insanın özgürlüğünü, sorumluluğunu ve onurunu bilinçlendirmektir. Bu yönüyle araştırma, Neo-Selefîliğin ahlâkı araçsallaştıran söylemine karşı, rahmet ve hikmet temelli bir kelâmî inşa önerisi sunmaktadır.