Âsım Kırâatindeki Yeri ve Tefsir Rivayetleri Bağlamında Zir b. Hubeyş

Amaç: Erken dönem tefsir ve kırâat literatürünün rivayet temelli yapısı Kur’ân’ın anlaşılmasında ve tefsirinde belirleyici bir yere sahiptir. Doğru bir Kur’ân tasavvuru ve te’vîli için bu rivayetlerin göz ardı edilmemesi gerekmektedir. Bu çalışma, söz konusu rivayet literatürünün erken dönem Kûfe ilim merkezinin önde gelen simalarından biri olan muhadram Zir b. Hubeyş’in (öl. 82/701) Âsım b. Behdele (öl. 127/745) kıraatinin teşekkülündeki kurucu rolünü ve tefsir ilmindeki konumunu incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, Zirr’in hayatı, entelektüel çevresi, Âsım kıraatinin temel kaynağı olarak konumu ve tefsirdeki rolü, ilgili rivayetler bağlamında değerlendirilmiştir.

Yöntem: Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden metin analizi kullanılmıştır. Bu yöntemle Zirr’in tefsir ve kırâat rivayetleri, özellikle de Âsım kanalıyla nakledilen İbn Mes‘ûd’dan (öl. 32/652) aldığı kıraati incelenmiş, Muavvizeteyn’in İbn Mesʿûd mushafında yer almadığıyla ilgili rivayetleri ve nesih olgusu gibi Kur’ân tarihinin ihtilaflı meselelerine dair aktardığı haberler metin analizine tabi tutulmuştur. Kırâat rivayetleri, okuyuş vecihlerinin âyetlerin anlamına etkileri açısından değerlendirilmiş, tefsir rivayetleri ise lügavî ve fıkhî açıklamalar ile Kur’ân ilimleri çerçevesinde tasnif edilerek incelenmiştir.

Bulgular: Rivayet kaynakları tetkik edildiğinde Zirr’in en çok, hocası İbn Mes‘ûd’dan aktardığı görülmektedir. Onun rivayetlerinin büyük kısmı merfû haber ve sahâbe kavillerinden oluşurken bir kısmında sened kendisinde sona ermektedir. Öğrencisi Âsım ise Zirr’den en fazla nakilde bulunan isimdir. Âsım’ın Zirr’den aktardığı rivayetler, konuları bakımından yalnızca kıraatle ilgili olmayıp tefsir ve Kur’ân ilimlerine ilişkin bilgiler de ihtiva etmektedir. Kırâat rivayetleri arasında Âsım’ın Şu‘be rivayeti ile nakledilenlerin yanı sıra yedili tasnif dışında kalan okuyuşları da vardır. Zirr’in tefsire dair nakilleri, doğrudan âyetlerin anlamına taalluk eden rivayetlerin yanı sıra nesih, sebeb-i nüzûl, fezâilü’l-Kur’ân ve Kur’ân tarihi gibi konuları da kapsamaktadır.

Sonuç: Araştırma sonucunda, Zirr’in Âsım kıraatinin teşekkülünde önemli bir yere sahip olduğu ve erken dönem Kûfe tefsir mirasının aktarılmasında dikkat çekici bir rol üstlendiği tespit edilmiştir. Bu durum, Zirr’in Kûfe ilim havzasında sadece bir nakilci olmadığını, aksine çok yönlü Kur’ân bilgisiyle kıraat ve tefsir alanlarında da temayüz ettiğini göstermektedir. Ayrıca çalışma, Zirr’in rivayetleri üzerinden erken dönem âlimlerine ilişkin araştırmaların salt kronolojik veya biyografik incelemelerden ibaret olmadığını, bu rivayetlerin kıraat ve tefsir geleneğinin oluşum sürecini anlamada önemli veriler sunduğunu ortaya koymaktadır.

Purpose: The narration-based structure of early tafsīr and qirāat literature occupies is of paramount importance in the understanding and interpretation of the Qur’ān. For a comprehensive understanding and accurate interpretation of the Qur’ān, these narrations should not be overlooked. The present study aims to examine the formative role of Zir b. Ḥubaysh (d. 82/701), a muḫadram tābiʿī and one of the leading figures of the early Kūfan scholarly milieu, within the formation of the qirāat of Āṣim b. Bahdala (d. 127/745), as well as his position in the field of tafsīr. This study evaluates Zirr’s life, his intellectual milieu, his position as a primary source for the Qur’anic recitation of Āṣim, and his role in tafsīr are examined in light of the relevant narrations.

Method: In this research, text analysis, a qualitative research method, has been employed. The present method entailed an examination of Zirr’s tafsīr and qirāat narrations, with particular attention to the recitation that he received from Ibn Masʿūd (d. 32/652) and that was transmitted through Āṣim (d. 127/745). Narrations concerning disputed issues in Qur’ānic history, such as the absence of the absence of the Muʿawwidhatayn from Ibn Masʿūd’s musḥaf and the abrogation, have been subjected to textual analysis. The qirāat narrations have been evaluated in terms of the impact of variant readings on the meaning of the verses, while the tafsīr narrations have been classified and analyzed within the frameworks of  linguistic and legal explanations, and ʿulūm al-Qur’ān.

Findings: An examination of the transmission sources reveals that Zir most frequently transmitted narrations from his teacher Ibn Masʿūd. While the majority of his narrations consist of marfūʿ narrations or statements of ṣaḥābah there are also narrations in which the chain of isnād terminates with him. Āṣim, one of Zirr’s student, is the one who transmitted most extensively from Zir. The narrations transmitted by Āṣim from Zir are not limited to qirāat in terms of subject matter, but also include information related to tafsīr and the ulūm al-Qur’ān. Among the qirāat narrations, in addition to those transmitted through Āṣim’s Shuʿba riwāya, readings that fall outside the canonical seven have also been identified. Zirr’s narrations encompass not only reports directly related to the meaning of Qur’ānic verses but also topics such as naskh, asbāb al-nuzūl, faḍāil al-Qur’ān, and the history of the Qur’ān.

Conclusion: The findings demonstrate that Zir held a significant place in the formation of  Āṣim’s qirāat and played a notable role in the transmission of the early Kūfan tafsīr tradition. This demonstrates that Zirr was not merely a transmitter within the Kūfan scholarly milieu but rather a distinguished himself in the fields of qirāat and tafsīr, through his multifaceted knowledge of the Qur’ān. Furthermore, by examining Zirr’s transmitted reports, the study demonstrates that research on early scholars extends beyond purely chronological or biographical investigations, as these reports provide significant evidence for understanding the formative processes of the qirāat and tafsīr traditions.