One of the Spiritual Architects of Adana: The Khālidī Sheikh Hasan ʽIlmī Kozanī (Hajī Khattāt Afandī)

Öz

This study comprehensively examines the life, scholarly and mystical identity, family, works, and regional influence of Hasan ʽIlmī al-Kozanī, a Khālidī sheikh who represented science, guidance, and calligraphy in the 19th-century Ottoman provinces and was known as “Hajī Khattāt Afandī” in the Kozan region of Adana province. The research aims to reveal how al-Kozanī, one of the leading successors (caliphs) of Mawlānā Khālid al-Baghdādī in Anatolia, established a scholarly, spiritual, and cultural tradition in his environment. The fact that al-Kozanī, educated in prominent scientific centers of the period such as Kayseri, Istanbul, Damascus, and Cairo, raised not only his sons but also his daughters as hāfiz (Qur’an memorizers) and khattāt (calligraphers) is noteworthy as a rare example of the importance given to women in religious education in Ottoman society. This situation provides a unique perspective on the role of women and religious education practices; it also offers opportunities to reevaluate the religious and cultural roles of women in provincial regions. In the study, the historical-biographical method has been adopted; written sources, manuscripts, archival documents, and oral narratives from the local people have been evaluated with a holistic approach. These sources have been used to follow the traces of individual and collective memory; legends, family narratives, field researches, and local sources are among the main supports. The research aims to analyze how provincial Sufism was formed during the Ottoman Empire's “Decline” and “Disintegration” periods and the social impact of a sheikh within the Madrasa-lodge integrity. In this context, it has been determined that al-Kozanī was not only a Sufi sheikh but also an effective opinion leader in scholarly, familial, social, and cultural fields. His role in shaping the region's religious and social structure provides an important case for understanding the impact of the Khālidī tradition in provincial societies; it particularly illuminates the Islamization and spiritual development processes of local communities like the Varsak Turkmens. Hasan ʽIlmī al-Kozanī’s direct relationship with Mawlānā Khālid al-Baghdādī is confirmed by the thirty-fifth letter dedicated to him in Maktūbāt. Additionally, his penning of hundreds of tariqa ijāzahs personally demonstrates his mastery in calligraphy and artistic heritage. This proficiency exanted to his family and surroundings; the education of daughters in religious sciences and calligraphy stands out as an unusual practice in Ottoman society. Al-Kozanī’s guidance activities in Kozan, Feke, Saimbeyli, and surrounding villages have profoundly influenced the region's religious, cultural, and social structure. Through his children, grandchildren, and caliphs, he expanded this influence; he left a lasting legacy in the region's religious education, moral values, and social solidarity practices. This heritage also reflects the roles of family and tariqa (Sufi order) members in defending the homeland during national struggle periods, such as the War of Independence. This study highlights Hasan ʽIlmī al-Kozanī’s scholarly and artistic contributions through his works, particularly Sirāc al-Ṭarīqa wa Nūr al-Ḥaḳīqa, Mawlīd al-Sharīf, Dīvān, al-Durra al-Munīra and Peyamber-nāme. This research examines the works and activities of al-Kozanī in a multidimensional manner by employing a combination of historical-critical text analysis, biographical method, archival and manuscript review, and a comparative history of Sufism approach. These works reflect his proficiency in both Sūfi and literary fields; their contents, which strengthen Ahl al-Sunnah principles, thereby contributinge to the religious discussions of the period. Additionally, the Khālidī tradition’s Ahl al-Sunnah sensitivities, loyalty to the Ottoman State, and innovative approaches in provincial Sufism are analyzed through al-Kozanī’s activities. His educational approach maintaining Madrasa and lodge integrity has contributed to strengthening religious consciousness in provincial societies. The research treats al-Kozanī’s spiritual and cultural legacy at local and regional levels as a case study to understand the religious and social dynamics of Ottoman provincial society; it aims to contribute to discussions on women’s roles in religious education and the social impacts of provincial Sufism. In this context, the study hopes to form a foundation for future biographical and Sufi researches and to serve as an occasion for wider recognition of al-Kozanī’s heritage. Particularly, emphasizing the place of such provincial figures in Ottoman history will add new dimensions to academic literature.

Anahtar Kelimeler

• History of Islam
• Hasan ʽIlmī al-Kozanī
• Calligraphy
• Khālid al-Baghdādī
• Khālidī Order
• Khālidiyya Guidance in Adana

Adana’nın Manevî Mimarlarından Hâlidî Şeyhi Hasan İlmî Kozanî (Hacı Hattat Efendi)

Öz

Bu çalışma, XIX. yüzyıl Osmanlı taşrasında ilim, irşat ve hat sanatını bir arada temsil eden, Adana vilayeti Kozan yöresinde “Hacı Hattat Efendi” olarak tanınan Hâlidî şeyhi Hasan İlmî Kozanî’nin hayatını, ilmî ve tasavvufî kimliğini, ailesini, eserlerini ve bölgesel etkisini kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Araştırma, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin Anadolu’daki önde gelen halifelerinden biri olan Hasan İlmî Kozanî’nin, yaşadığı çevrede nasıl bir ilmî, manevî ve kültürel gelenek oluşturduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Kayseri, İstanbul, Şam ve Kahire gibi dönemin önemli ilim merkezlerinde eğitim alan Hasan İlmî’nin, yalnızca erkek çocuklarını değil, kız çocuklarını da hafız ve hattat olarak yetiştirmesi, Osmanlı toplumunda dinî eğitimde kadınlara verilen önemin nadir bir örneği olarak dikkat çekmektedir. Bu durum, dönemin toplumda kadınların yeri ve dinî eğitim pratikleri açısından özgün bir perspektif sunmakta; aynı zamanda taşra bölgelerinde kadınların dinî ve kültürel rollerini yeniden değerlendirmeye imkân tanımaktadır. Çalışmada tarihsel-biyografik yöntem esas alınmış; yazılı kaynaklar, el yazması eserler, arşiv belgeleri ve yöre halkının sözlü anlatıları bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Bu veri grupları, bireysel ve kolektif hafızanın izlerini sürmek için kullanılmış; menkıbeler, ailevi anlatılar, alan araştırmaları ve yerel kaynaklar temel dayanaklar arasında yer almıştır. Araştırma, Osmanlı’nın ‘Gerileme’ ve ‘Dağılma’ dönemlerinde taşra sûfîliğinin oluşum dinamiklerini ve medrese-tekke bütünlüğü içinde bir şeyhin toplumsal etkisini analiz etmeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda, Hasan İlmî Kozanî’nin yalnızca bir tasavvuf şeyhi değil, aynı zamanda ilmî, ailevî, sosyal ve kültürel alanlarda etkili bir kanaat önderi olduğu tespit edilmiştir. Onun, bölgedeki dinî ve sosyal yapıyı şekillendirmedeki rolü, Hâlidîlik geleneğinin taşra toplumlarındaki etkisini anlamak için önemli bir vaka sunmakta; özellikle Varsak Türkmenleri gibi yerel toplulukların İslamlaşma ve manevi gelişim süreçlerine ışık tutmaktadır. Hasan İlmî Kozanî’nin Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî ile doğrudan ilişkisi, Mektûbât’ta ona ithaf edilen 35. mektupla teyit edilmektedir. Ayrıca, yüzlerce tarikat icazetnâmesini bizzat kaleme alması, hat sanatındaki ustalığını ve sanatsal mirasını ortaya koymaktadır. Bu yetkinlik, ailesine ve çevresine de sirayet etmiş; özellikle kız çocuklarının dinî ilimlerde ve hat sanatında eğitilmesi, Osmanlı toplumunda alışılmadık bir uygulama olarak öne çıkmaktadır. Hasan İlmî’nin Kozan, Feke, Saimbeyli ve çevre köylerdeki irşat faaliyetleri, bölgenin dinî, kültürel ve sosyal yapısını derinden etkilemiştir. Çocukları, torunları ve halifeleri aracılığıyla bu etkiyi genişletmiş; bölgenin dinî eğitim, ahlaki değerler ve toplumsal dayanışma pratiklerinde kalıcı bir miras bırakmıştır. Bu miras, Kurtuluş Savaşı gibi milli mücadele dönemlerinde aile ve tarikat mensuplarının vatan savunmasındaki rollerini de yansıtmaktadır. Çalışmada, Hasan İlmî Kozanî’nin eserlerini, özellikle Sirâcü’t-Tarîka ve Nûru’l-Haḳîḳa, Mevlîd-i Şerîf, Dîvân, ed-Dürretü’l-Münîra ve Peyamber-nâme gibi eserleri üzerinden onun ilmî ve sanatsal katkılarına işaret edilmiştir. Bu araştırma, tarihî-kritik metin tahlili, biyografik yöntem, arşiv ve yazma eser taraması ile karşılaştırmalı tasavvuf tarihi yaklaşımını bir arada kullanarak, Kozanî’nin eserlerini ve faaliyetlerini çok boyutlu bir şekilde incelemektedir. Bu eserler, onun hem tasavvufî hem de edebî alandaki yetkinliğini yansıtmakta; Ehl-i Sünnet esaslarını güçlendiren içerikleriyle dönemin dinî tartışmalarına katkı sunmaktadır. Ayrıca, Hâlidîlik geleneğinin Ehl-i Sünnet hassasiyetleri, Osmanlı Devleti’ne bağlılık ve taşra sufîliğindeki yenilikçi yaklaşımları, Kozanî’nin faaliyetleri üzerinden analiz edilmiştir. Onun, medrese ve tekke bütünlüğünü sürdüren eğitim anlayışı, taşra toplumlarında dinî bilincin güçlenmesine katkı sağlamıştır. Araştırma, Kozanî’nin yerel ve bölgesel düzeyde oluşturduğu manevî ve kültürel mirası, Osmanlı taşra toplumunun dinî ve sosyal dinamiklerini anlamak için bir vaka çalışması olarak ele almakta; kadınların dinî eğitimdeki rollerine ve taşra sûfîliğinin toplumsal etkilerine dair tartışmalara katkı sağlamayı hedeflemektedir. Bu bağlamda, çalışma, gelecekteki biyografik ve tasavvufî araştırmalar için bir temel oluşturmayı ve Kozanî’nin mirasının daha geniş bir şekilde tanınmasına vesile olmayı ummaktadır. Özellikle, bu tür taşra manevi şahsiyetlerinin Osmanlı tarihi içindeki yerini vurgulamak, akademik literatüre yeni boyutlar katacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Hasan İlmî Kozanî
• Hat Sanatı
• Hâlid el-Bağdadî
• Hâlidîlik
• Adana’da Hâlidî İrşadı

Kaynakça

1. Ahmed Cevdet Paşa. Ma’ruzat. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1980.
2. Ahmed Cevdet Paşa. Tezâkir. Ankara: TTK Basımevi, 1991.
3. Akçura, Yusuf. Osmanlı Devleti’nin Dağılma Devri (XVIII. ve XIX. asırlarda). Ankara: AKDYK-TTK Basımevi, 2010.
4. Albayrak, Sadık. Son Devir Osmanlı Uleması. 1-2 Cilt. İstanbul: Medrese ve Mizan Yayıncılık, 2024.
5. Algar, Hamid. “Hâlid el-Bağdâdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/283-285. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
6. Alıcı, Lütfi - Alıcı, Gülcan. “Maraşlı Divan Şairi Nadiri’nin Hayatı Edebi Şahsiyeti ve Eserleri”. Maraş Araştırmaları II. ed. Samet Alıç - İbrahim Solak. 267-306. Konya: Palet Yayınları, 2021.
7. Alyasin, Yusuf. Nakşibendiyye Tarikatı Örneğinde Suriye’de Tasavvuf. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
8. Ateş, Fatma. Adana Halk Hekimliğinde Ocak Kültü. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.

9. Baytâr, Abdürrezzak b. Hasan b. İbrâhim el-Meydânî ed-Dımaşkî. Hilyetü’l-beşer fî târîhi’l-karni’s-sâlisi aşr. thk. Muhammed Behcet Baytâr. 1-3 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 1993.
10. Beydilli, Kemal. “Osmanlılar (Yakın Dönemler)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/496-502. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
11. Bursalı, Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. 1-2 Cilt. İstanbul: Meral Yayınevi, 1972.
12. Büyükkara, Mehmet Ali. “Vehhabîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/611-615. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
13. Demirbağ, Hüseyin. XVI. yüzyılda Anadolu’da Varsak Türkmenleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
14. Develioğlu, Abdullah. Büyük İnsanlar Üçbin Türk ve İslam Müellifi. İstanbul: Yaylacık Matbaası, 1973.
15. Efe, Adem. “Uluslararası Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî Sempozyumu Bildirileri”. Uluslararası Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî Sempozyumu. 437-441. 11-13 Haziran 2010. Ankara: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2012.
16. el-Hac Hasan Şükrü. Menâkıbü Şemsu’ş-şumûs der Hak Hazreti Mevlânâ el-Arûs. Dersaadet/İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1302.
17. Ener, Kasım. Çukurova’nın İşgali ve Kurtuluş Savaşı. İstanbul: Berksoy Matbaası, 1961.
18. Ergül, Hatice. 53 Nolu Adana Şeriyye Siciline Göre Adana’nın Sosyo-Ekonomik Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
19. Es’ad Sâhib, Muhammed. Kitâbu Buğyetü’l-vâcid fî Mektûbât-i Hazret-i Mevlânâ Hâlid. Diyarbakır: Mektebetü Seyda, 2012.
20. Esʽad Sâhib. Mektubât-ı Mevlânâ Hâlid. çev. Dilaver Selvi - Kemal Yıldız. İstanbul: Ümran Yayınları, 1993.
21. Fidan, Tarık. “Hasan İlmî Efendi’nin Mevlid-i Şerîfi”. Asya Studies 9/32 (2025), 231-260.
22. Gündüz, İrfan. “Gümüşhânevî, Ahmed Ziyâeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/276-277. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
23. Hani, Abdülmecid b. Muhammed b. Muhammed. el-Kevâkibü’d-dürriyye ʽale’l-ḥadâiḳi’l-verdiyye fî ecillâi’s-sâdeti’n-Naḳşîbendiyye. thk. Muhammed Hâlid Harse. Dimaşk: Dârü’l-Beyruti, 1997.
24. Hasan İlmî Kozanî. ed-Dürretü’l-Münîra. Yazma. Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesi: 4969/1-2, 20 varak.
25. Hasan İlmî Kozanî. el-Leâli’l-Hüsnâ fî Şerhi’d-Düreri’l-Esmâi’l-Hüsnâ Nuzumi’l-Esmâ fi’d-De’âvâti’l-Manzumâti bi’l-Esmâi’l-Hüsnâ. İstanbul: 7823, 66 varak.
26. Hasan İlmî Kozanî. Mevlid-i Nebî. İstanbul: Hacı Osman Zeki Matbaası, ts.
27. Hasan İlmî Kozanî. Muhtelif Yazmalar. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, 2503, 157.
28. Hasan İlmî Kozanî. Sirâcü’t-Tarîka ve Nûru’l-Ḥaḳîḳa. Mensur. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yazma Eserler Bölümü, Ayn. No: 46743-Kayıt No: 36571, 1b-14b.
29. Hocazâde Ahmed Hilmî. Hadîkatü’l-evliyâ silsile-i meşâyihi Nakşîbendiyye. İstanbul: Meârif Nezâreti, 1318.
30. İsmail Paşa, Babanzâde el-Bağdâdî . İzâhü’l-meknûn fî zeyli ala Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 1-2 Cilt. Vekâletü’l-Me’ârif, 1366.
31. Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarîkatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2003.
32. Karlıoğlu, Fatih. 19. Yüzyılın Başlarında Doğu Akdeniz’de Ticaret ve Diplomasi Beyrut Limanı ve Hinterlandında Fransız Ticaret Ağı (1798-1840). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
33. Kavak, Abdulcebbar. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî ve Hâlidîlik. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2016.
34. Kılıç, Atabey. “Göncüzâde Kâsım Efendi”. Kayseri Ansiklopedisi. ed. Fatih Gökdağ. 2/391-392. İstanbul: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2010.
35. Kılıç, Rüya. Osmanlıdan Cumhuriyete Sufi Geleneğin Taşıyıcıları. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2009.
36. Köprülü, Fuad. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu. Ankara: TTK Basımevi, 1991.
37. Kurt, Yılmaz. “Hasanpaşazâdeler”. TDV İslâm Ansiklopedisi. EK-1/539. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
38. Kürkçüoğlu, Kemal Edip. Tasavvuf Tarihi Ders Notları. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2014.
39. Memiş, Abdurrahman. Hâlid-i Bağdâdî ve Anadolu’da Halîdîlik. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
40. Narin, İsmail. “Hâlid el-Bağdâdî ve ‘Risâle-i Farz u Sünnet’i Üzerine”. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî ve Hâlidîliğin Bingöl ve Çevresi Üzerindeki Etkisi. ed. Orhan Başaran. 85-95. İstanbul: 2017 Bingöl Üniversitesi Rektörlüğü, 2017.
41. Ocak, Ahmet Yaşar. “Anadolu (Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslâmlaşması)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/110-116. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
42. Onar, Mustafa. Kuruluşundan Kurtuluşuna Bağlantıları ile Saimbeyli. İstanbul: Ulusoy Ofset Matbaacılık, 2009.
43. Özkaya, Yücel. “Mütesellim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/203-204. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
44. Savur, Suat. Adana İli Tufanbeyli İlçesi Halk Kültürü Araştırması. Adana: Çukurova Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
45. Sümer, Faruk. “Çukurova Tarihine Dair Araştırmalar (Fetihden XVI. yüzyılın ikinci yarısına kadar)”. DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi (TAD) 1/1 (1963), 1-113.
46. Şeyh Ahmed. Gülzâr-ı Sofiyye Der İzâhı Kasîde-i Tâiyye Şerhi. çev. Abdullah Develioğlu. İstanbul: Amedî Matbaası, 1343.
47. Tekdemir, Hatice Kübra. “Tanınmayan Bir Şair: Hasan (İlmî) Kozanî ve Bilinmeyen Manzumeleri: Peyember-nâme ve Münâcâtlar”. Dergiabant (AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi) 12/2 (2024), 530-547.
48. Topbaş, Osman Nuri. Osmanlı/Âbide Şahsiyetleri ve Müesseseleriyle. İstanbul: Erkam Yayınları, 1999.
49. Türkoğlu, Serkan. “Şem‘î’nin Manzum Kasîde-i Nûniyye Tercümesi”. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 32 (Aralık 2023), 59-78.
50. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devlet Teşkilatına Medhal. Ankara: TTK Basımevi, 3. Basım, 1984.
51. Yılmaz, Abdurrahman. Din Hizmetine Adanmış Ömürler. İstanbul: Kitaparası Yayınları, 2021.
52. Yinanç, Mükremin Halil. Türkiye Tarihi Selçuklular Devri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1944.
53. “Hasan Fevzi Kozani Levha”. Mustafa Uzel / İnternet, 03 Aralık 2015. https://hattatlarimiz.blogspot.com/2015/12/hasan-fevzi.html?spref=pi.
54. Hakâyıku’l-Vekâyı’. “Reklam İlanı (Hasan Kozanî’nin Mevlîd-i Nebî Eseri)” (07 Mayıs 1288), 4.