The Reflection of Child Loss on the Father: A Comparative Analysis of the Elegies of Abū Dhūʾayb al-Hudhalī, Ibn al-Rūmī, and Ibn Nubāta

Yıl 2026, Cilt: 13 Sayı: 1 , 360 - 383 , 15.03.2026

Hatice Derebaşı , Hasan Muhtar

https://doi.org/10.51702/esoguifd.1804541

https://izlik.org/JA82YD27PJ

Öz

This study examines the reflections of the loss of a child on the father through a comparative analysis of the elegies of Abū Dhuʾayb al Hudhalī, Ibn al Rūmī, and Ibn Nubāta al Miṣrī. Elegy, one of the oldest poetic genres in Arabic literature, expresses the shock, patience, and acceptance experienced in the face of death and reflects the deepest and most sincere emotions of the human soul. In this genre, the poet articulates with heartfelt language the loyalty felt toward the deceased and the value attributed to them, thereby making visible—through verse—the desire to preserve their memory. However, among elegies, poems written for the death of close family members appear to possess a far more intense and striking emotional depth. While the pain felt in response to the loss of a friend or a respected figure in society generally stems from social bonds or sincere affection, the death of a family member, especially that of a child, touches not only upon love but also upon a deeper, instinctive, and irreplaceable attachment shaped by blood ties. For this reason, the loss of a child challenges the existential limits of the human being and, unlike other forms of loss, becomes a disturbance within the inner world that is difficult to repair. Elegies written by fathers who have lost their children stand out in Arabic literature as texts in which this disturbance is reflected with particular clarity in terms of both emotional intensity and inner depth. In elegies composed for a child, the figure of the father emerges not merely as a grieving subject but as the representative of a human experience that seeks to make sense of pain, oscillating between patience and rebellion. Within the framework of this genre, the present study aims to reveal the emotional and faith-based ruptures experienced by the father in the face of the loss of a child, how death is perceived, and how the traces left by this loss upon the paternal figure are shaped through poetic language. The research is conducted through the child elegies of three poets, Abū Dhuʾayb al-Hudhalī, Ibn al-Rūmī, and Ibn Nubāta, who lived in different periods and historical contexts. The most significant element that brings these three poets together is that each of them lost more than one child at an early age during plague epidemics that occurred in their respective times. Thus, although they share a similar pain, they differ in the ways they express this pain, in the intensity of their emotions, and in their modes of understanding death. While some interpret their suffering through the concepts of patience and submission, others raise their voices in an inner rebellion against the inevitability of death; still others turn to faith and the idea of the afterlife as a means of accepting the loss. In this context, the study adopts a qualitative and comparative method and analyzes the poets’ elegies in terms of style, emotional intensity, symbolic expression, and theological references. The analysis reveals that Abū Dhuʾayb develops an indirect discourse centered on patience and consolation; Ibn al-Rūmī reflects his rebellion and helplessness in the face of his son’s death through an intense lyricism; and Ibn Nubāta adopts an accepting approach grounded in faith, patience, and belief in the afterlife. These three distinct modes of expression demonstrate how human responses to death are transformed within the language of poetry, while converging around common themes such as patience, fate, and the inevitability of death.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Elegy (Rithāʾ) , Child Loss , Abū Dhūʾayb al-Hudhalī , Ibn al-Rūmī , Ibn Nubāta

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval, as the data used were obtained from literature review/published sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited. Artificial intelligence-based tools were used to a limited extent in the preparation of this study. AI was employed only as a supportive tool for language editing, writing assistance, and formal structuring; the production of content, scientific evaluation, and interpretation of results remain the full responsibility and contribution of the authors. The study has been conducted in line with scientific research methods and academic ethical principles.

Destekleyen Kurum

The authors acknowledge that they received no external funding in support of this research.

Evlat Kaybının Babadaki Yansıması: Ebû Züeyb el-Hüzeli, İbnü’r-Rûmî ve İbn Nübâte Mersiyelerinin Karşılaştırmalı İncelemesi

https://izlik.org/JA82YD27PJ

Öz

Bu çalışma, Ebû Züeyb el-Hüzeli, İbnü’r-Rûmî ve İbn Nübâte el-Mısrî’nin mersiyeleri üzerinden evlat kaybının babadaki yansımalarını karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele almaktadır. Arap edebiyatının en eski şiir türlerinden biri olan mersiye, insan ruhunun en derin ve samimi duygularını yansıtan bir tür olarak, ölüm karşısında yaşanan sarsıntıyı, sabrı ve kabullenişi dile getirir. Bu türde şair, kaybettiği kişiye duyduğu vefa ve ona atfettiği değeri içten bir dille ifade eder; böylece hatırasını yaşatma arzusunu mısralar aracılığıyla görünür kılar. Ancak mersiyeler arasında, özellikle yakın aile bireylerinin ölümüne yazılan şiirlerin çok daha yoğun ve sarsıcı bir duygusal derinliğe sahip olduğu görülür. Zira bir dostun ya da toplumda saygı duyulan bir şahsiyetin kaybı karşısında hissedilen acı, çoğunlukla toplumsal bağlara veya samimi bir muhabbet duygusuna dayanırken; aile bireylerinden birinin, özellikle de bir evladın ölümü, yalnızca sevgiye değil, kan bağıyla şekillenen daha derin, içgüdüsel ve vazgeçilmez bir bağlılığa temas eder. Bu nedenle evlat kaybı, insanın varoluşsal sınırlarını zorlayan ve diğer kayıplardan farklı olarak iç dünyasında onarılması güç bir sarsıntıya dönüşür. Çocuğunu kaybeden bir babanın kaleme aldığı mersiyeler ise Arap edebiyatında bu sarsıntının hem duygusal yoğunluk hem de içsel derinlik bakımından belirgin biçimde yansıdığı metinler olarak öne çıkar. Evlat için yazılan mersiyelerde baba figürü, yas tutan bir özne ötesinde acıyı anlamlandırmaya çalışan, sabır ve isyan arasında gidip gelen bir insanî tecrübenin temsilcisidir. Bu çalışma, söz konusu bu tür kapsamında, evlat kaybı karşısında babanın yaşadığı duygusal ve inanç temelli kırılmaları; ölümün nasıl algılandığını ve bu kaybın baba figürü üzerinde bıraktığı izleri şiir dili aracılığıyla nasıl biçimlendiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, farklı dönem ve tarihî bağlamlarda yaşamış olan üç şairin -Ebû Züeyb el-Hüzeli, İbnü’r-Rûmî ve İbn Nübâte- evlat mersiyeleri üzerinden yürütülmüştür. Bu üç şairi ortak bir noktada buluşturan en önemli unsur, farklı zamanlarda yaşanan veba salgınları sırasında erken yaşta birden fazla çocuklarını kaybetmiş olmalarıdır. Dolayısıyla her biri, benzer bir acıyı paylaşmakla birlikte, bu acıyı ifade etme biçimlerinde, duygusal yoğunluklarında ve ölümü kavrayış tarzlarında farklılıklar göstermiştir. Kimisi acısını sabır ve teslimiyet kavramlarıyla anlamlandırırken, kimisi içsel bir isyanla ölümün kaçınılmazlığına karşı ses yükseltmiş; kimisi ise iman ve ahiret düşüncesine sığınarak kaybı kabullenme sürecine yönelmiştir. Bu bağlamda çalışma nitel ve karşılaştırmalı bir yöntemle yürütülmüş; şairlerin mersiyeleri üslup, duygu yoğunluğu, sembolik anlatım ve teolojik göndermeler açısından çözümlenmiştir. İnceleme sonucunda, Ebû Züeyb’in sabır ve teselli merkezli dolaylı bir söylem geliştirdiği; İbnü’r-Rûmî’nin oğlunun ölümü karşısındaki isyanı ve çaresizliği yoğun bir lirizmle yansıttığı; İbn Nübâte’nin ise iman, sabır ve ahiret inancı ekseninde kabullenici bir yaklaşım benimsediği görülmüştür. Bu üç farklı ifade biçimi, ölüm karşısındaki insanî tepkilerin şiir dilinde nasıl dönüştüğünü göstermekte; sabır, kader ve ölümün kaçınılmazlığı gibi ortak temalar etrafında birleşmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagatı , Mersiye , Evlat Kaybı , Ebû Züeyb el-Hüzeli , İbnü’r-Rûmî , İbn Nübâte

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zeka tabanlı araçlardan sınırlı ölçüde yararlanılmıştır. Yapay zeka, yalnızca dil kontrolü, yazım desteği ve biçimsel düzenlemelerde yardımcı bir araç olarak kullanılmış; içerik üretiminde, bilimsel değerlendirmelerde ve sonuçların yorumlanmasında yazarların akademik sorumluluğu ve katkısı esas alınmıştır. Çalışma, bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelere uygun şekilde yürütülmüştür.

Destekleyen Kurum

Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır.

Kaynakça

• Abdullah, Imâd Hamdî. “el-Hıvârü’s-serdî fî kasîdeti’r-risâi’l-Arabiyye: Ayniyyetü Ebî Züeyb unmûzecen”. Mecelletü Külliyyeti’l-Âdâb 14/1 (2022), 1888-1933.
• Akkâd, Abbâs Mahmûd. İbnü’r-Rûmî: Hayatühu min şi‘rihi. Mısır: Müessesetü Hindâvî, 2017. https://www.hindawi.org/
• Araz, Mehmet Ali Kılav. “Abbasi Şiirinde Mersiye: İbnu’r-Rûmî’nin Oğluna Yazdığı Mersiyesi (Analitik Bir İnceleme)”. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 19/48 (Haziran 2019), 227-262.
• Ayyıldız, Esat. “Abū Dhu’ʾayb al-Khudhalī and His Elegies: The Case of His Elegy to His Sons”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/2 (2023), 1407-1436.
• Bağdâdî, Abdulkadir b. Ömer. Hizânetü’l-edeb ve lubbü libâbi lisâni’l-Arab. 13 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 4. baskı., 1997.
• Bedr, Ramazân Îd Muhammed. “Risâiyyâtü İbni’r-Rûmî fî evlâdih: Dirâsetun fî anâsiri’t-teşkîli’l-fennî”. Mecelletü Külliyyeti’l-Âdâb 15/1 (2023), 1-72.
• Belâzurî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Cümel min ensâbi’l-eşrâf. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1996.
• Berîz, Abdülkâdir - Meskûnî, Hâmid Kemâlî. “Risâü’l-evlâd beyne İbn Nübâte el-Mısrî ve’l-Hâkânî eş-Şirvânî: Dirâse Mukârane”. İdâât Nakdiyye 26 (2017), 37-59.
• Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-Tebyîn. 3 Cilt. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 2002.
• Cumahî, Ebû Abdullah Muhammed bin Selâm. Tabakâtü fuhûli’ş-şuʿarâʾ. 2 Cilt. Cidde: Dâru’l-Medenî, 1980.
• Çuhadar, Mustafa - Durmuş, İsmail. “İbnü’r-Rûmî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2000. Erişim 08 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnur-rumi
• Deyyûb, Semer Corc. “Cedeliyyetü’l-fenâʾ ve’l-hulûd fî Ayniyyeti Ebî Züeyb el-Hüzelî”. Mecelletü Câmiati Dımaşk li’l-Âdâb ve’l-Ulûmi’l-İnsâniyye 27/34 (2011), 87-114.
• Dûhay, Muhammed b. İbrâhîm. “Risâʾü’l-ebnâi fî şiʿri İbn Nübâte el-Mısrî (ö. 768): Mukârene Uslûbiyye”. Mecelletü’l-Ulûmi’l-Arabiyye 52 (2019), 293-450.
• Ebû Diyâb, Halîl İbrâhîm. “Fikretü’l-Mevt ınde Ebî Züeyb”. Mecelletü Külliyyeti’ş-Şerîʿa ve’l-Lugati’l-Arabiyye 1/1 (1979), 507-536.
• eş-Şuʿarâü’l-Hüzeliyyûn. Dîvânü’l-Hüzeliyyîn. 3 Cilt. Kahire: ed-Dâru’l-Kavmiyye, 1965.
• Halîf, Abdülhâfız Abdülmunsıf. “Risâü’l-ibn beyne İbni’r-Rûmî ve Hasan Câd: Dirâse ve Tahlîl ve Muvâzene”. Mecelletü Külliyyeti’t-Terbiye - el-Kısmü’l-Edebî 18/1 (2012), 9-100.
• Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-Ayn. 8 Cilt. Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
• Hicâzî, Remzî es-Seyyid Seyyid Ahmed. “Risâü’l-ibn beyne İbni’r-Rûmî ve Ebi’l-Hasen et-Tihâmî”. Mecelletü Külliyyeti’l-Lugati’l-Arabiyye bi Îtâyi’l-Bârûd 25 (2012), 739-856.
• İbn Nübâte, Ebû Bekr Cemâlüddîn el-Fârikî el-Mısrî. Dîvânü İbn Nübâte el-Mısrî. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• İbn Reşîk el-Kayrevânî, Ebû Alî el-Hasen. el-Umde. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 5. Basım, 1981.
• İbnü’r-Rûmî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Abbâs b. Cüreyc. Dîvânü İbni’r-Rûmî. Kâhire: Dârü’l-Kütübi ve’l-Vesâʾiki’l-Kavmiyye, 3. Basım, 2003.
• Kudâme b. Ca’fer. Nakdü’ş-şiʿr. Kostantiniyye: Matbaatü’l-cevâib, 1. Basım, 1302.
• Muhammed, Mahmûd Sâlim. İbn Nübâte: Şâʿiru’l-Asri’l-Memlûkî. Dımaşk, Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 1. Basım, 1999.
• Sa‘dî, Abdülkerim Hıdır. “Risâü’l-ibn beyne Ebî Züeyb el-Hüzelî ve İbnü’r-Rûmî: Dirâsetün muvâzenetün fî sîmyâi’l-ehvâ’”. Mecelletü Câmiati Sumer li’l-Ulûmi’l-İnsâniyye 1/1 (2023), 45-70.
• Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. 29 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-turâs, 2000.
• Sâlih, Meysem Mehdi. “el-Binâʾü’l-kısasî fi’l-kasîdeti’l-Arabiyye: Dirâse Tahlîliyye fî Kasîdeti Ebî Züeyb el-Hüzelî”. Mecelletü Merkezi Dirâsâti’l-Kûfe 4 (2011), 287-309.
• Seîdî, Abdülkerîm Hudayr Alevî. “Risâü’l-ibn beyne Ebî Zü’eyb el-Hüzelî ve İbni’r-Rûmî: Dirâse Muvâzene fî sîmiyâi’l-ehvâ”. Mecelletü Câmiati Sûmer li’l-Ulûmi’l-İnsâniyye 1/1 (2023), 45-70.
• Şâvî, Abdülhâdî Abdürrahmân. “Sünâʾiyyatü’l-hayât ve’l-mevt beyne’l-sâʿir Ebî Züeyb el-Hüzelî (h. 27) ve’l-şâʿir Ebi’l-Alâ el-Maʿarrî (h. 449)”. el-Muʾtemerü’l-ilmî es-sâdis ve’l-ışrîn li’l-ulûmi’l-insâniyye ve’l-terbeviyye. 366-374. Bağdâd: Mecelletü’l-Müstensıriyye, 2023.
• Şemlân, Nevra. Ebû Züeyb el-Hüzelî: Hayâtühu ve Şiiruhu. Riyad: Imâdetü Şüûni’l-Mektebât, 1980.
• Şeyh, Fâtıma Îsâ es-Seyyid Alî. “Risâü’l-ibn beyne İbni’r-Rûmî ve Üsâme b. Munkız: Muvâzenetün Nakdiyyetün beyne kasîdeteyhimâ – ed-Dâliyye ve’r-Râʾiyye”. Havliyye Külliyyeti’l-Lugati’l-Arabiyye bi’l-Minûfiye 35 (2020).
• Tevelbeh, Alî Mahmûd - Benî Îsâ, Ahmed Hilâl Muhammed. “el-Muâdilü’l-mevdûʿî fî Ayniyyeti Ebî Züeyb el-Hüzelî”. Mecelletü’l-Mişkât li’l-Ulûmi’l-İnsâniyye ve’l-İctimâiyye 7/2 (2020), 454-474.
• Ziriklî, Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd. el-Aʿlâm. Dârü’l-ilmi li’l-melâyîn, 15. Basım, 2002.