Türkiye’de Okullarda İslam Dışındaki Dinlerin Öğretimi Üzerine Bir Meta-Sentez Çalışması

Öz

Din, toplumsal barış ve dayanışmanın işlevsel bir şekilde yürütülmesinde tarih boyunca önemli bir rol üstlenmiştir. Modern dönemde sekülerleşmenin etkisiyle bu rol kısmen itibar kaybı yaşamış olsa bile bugün halen özellikle küresel çatışmanın azaltılması ve barışın tesis edilmesinde dinin rolünden faydalanılmaya çalışılmakta, dinler birer referans ve kaynak olarak kullanılmaya devam etmektedir. Toplumsal anlamda barışın tesis edilmesinde ve çatışmaların ortadan kaldırılmasında dinin etkisinden ve gücünden yararlanılan alanlardan biri de din eğitimidir. Din eğitimi ile ilgili geliştirilen öğretim programlarında yaşayan dünya dinleri tarihsel süreç, ontolojik ve epistemolojik birikim, temel inanç öğretileri ve güncel durumlarıyla ele alınmakta; bu dinler inanca saygı, hoşgörü temelli ilkelerle belli süreçler göz önünde bulundurularak bireylere aktarılmaya çalışılmaktadır. Türkiye’deki Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersinin öğretim programında da İslâm’ın dışındaki diğer dinlerle ilgili üniteler yer almaktadır. Bu kapsamda güncel Ortaöğretim programına bakıldığında 11. sınıfın 5. ünitesinde Yahudilik ve Hristiyanlık, 12. sınıfın 5. ünitesinde de Hint ve Çin Dinlerine yer verildiği görülmektedir. Programda bu dinlerin nesnel, betimleyici, kendi kavramları, kaynakları ve kabulleriyle ele alınmasına özen gösterildiği ifade edilmiştir. Türkiye’deki din derslerinde İslâm dışındaki dinlerin yer alması, farklı açılardan bilimsel araştırmalara konu olmuş, bu alanda hatırı sayılır bir literatür ortaya çıkmıştır. Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye’deki zorunlu din derslerinde İslâm dışındaki dinler ile ilgili yapılan çalışmaların ele alınması ve bu çalışmaların bulguları ile sonuçlarının bir bütün halinde değerlendirilerek genel bir çerçevenin ortaya çıkarılmasıdır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan meta-sentez yöntemine uygun olarak hazırlanmıştır. Meta-sentez, araştırılmayı bekleyen bir problem veya konuyla ilgili nitel araştırmaların tespit edilmesine, bu araştırmaların bulgu ve sonuçlarından hareketle o konuyla ilgili genel bir çerçeve ve panoramik bir fotoğrafın ortaya konulmasına dayalı bir yöntemdir. Bu yönteme uygun olarak Türkiye’deki din derslerinde diğer dinleri konu alan nitel araştırmalar tespit edilmiş ve araştırma grubu oluşturulmuştur. Araştırma grubunda 1’i yüksek lisans tezi, 1’i doktora tezi ve 9’u makale olmak üzere toplam 11 çalışma yer almıştır. Bu çalışmaların bulguları ve sonuçları araştırmacı tarafından incelenerek kodlanmış, daha sonra ortak temalara ulaşılmıştır. Veri analizi sonucunda gereklilik, öğretmen, öğrenci, program, öğretme durumu ve ders kitapları olmak üzere altı tema elde edilmiştir. Bu temalar, bağlı bulunduğu alt tema ve kodlar etrafında ele alınıp yorumlanmış, tartışılmış ve sonuçlandırılmıştır. Araştırmada elde edilen sonuçlara göre Türkiye’deki din derslerinde İslâm dışındaki dinlerin öğretimi dinlerin kendi kaynakları, yaklaşımları, toplumsal barış ve saygı, ötekini bilme ve tanıma açısından Cumhuriyet tarihi boyunca olumlu yönde bir gelişim göstermiş ve bu konuda ilerleme kaydedilmiştir. Bununla beraber öğretim programı, öğretmen, öğretim durumu ve ders kitapları açısından aşılmayı bekleyen bazı yapısal ve pedagojik problemler bulunmaktadır. Elde edilen sonuçlar çerçevesinde Millî Eğitim Bakanlığı’nın din öğretimi program geliştirme süreçlerinin gelecek planlamaları ve konuya ilgi duyan araştırmacılar için öneriler sıralanmıştır. Çalışmanın bulgu, sonuç ve önerilerinin Türkiye’de İslâm dışındaki dinlerin öğretimine ilişkin bilimsel literatürün tanınmasında ve araştırılmayı bekleyen yeni konuların keşfedilmesinde kaynak değeri taşıyacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Örgün Din Eğitimi
• Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi
• Diğer Dinler
• Meta-sentez

A Meta-Synthesis Study on the Teaching of Religions Other Than Islam in Schools in Türkiye

Öz

Religion has historically played a significant role in the maintenance of social peace and solidarity. Although this role has been partially weakened by processes of secularization in the modern era, contemporary efforts continue to draw upon religion, particularly in the reduction of global conflicts and the promotion of peace. In this context, religions remain important reference points and resources. One of the key areas in which the influence of religion is utilized for fostering social peace and mitigating conflict is religious education. Religious education curricula address the historical development, ontological and epistemological foundations, core belief systems, and contemporary expressions of the world’s religions. These religions are presented to learners through approaches that emphasize respect for belief and tolerance. In Türkiye, the Religious Culture and Moral Knowledge (RCMK) curriculum includes units on religions other than Islam. An examination of the current secondary education curriculum reveals that Judaism and Christianity are taught in Unit 5 of the 11th grade, while Indian and Chinese religions are covered in Unit 5 of the 12th grade. The curriculum emphasizes an objective and descriptive approach, presenting these religions through their own concepts, sources, and fundamental principles. The inclusion of religions other than Islam in compulsory religious education in Türkiye has been the subject of scholarly inquiry from various perspectives, resulting in a substantial body of literature. The primary aim of this study is to examine research conducted on the teaching of religions other than Islam within compulsory religious education in Türkiye and to develop a general framework by synthesizing the findings and conclusions of these studies. This study was conducted using the meta-synthesis method, a qualitative research approach that involves identifying relevant qualitative studies on a given topic and constructing a comprehensive and integrative framework based on their findings. Accordingly, qualitative research focusing on the teaching of other religions in religious education in Türkiye was identified, forming a research corpus consisting of 11 studies: one master’s thesis, one doctoral dissertation, and nine journal articles. The findings and conclusions of these studies were systematically analyzed and coded by the researcher, leading to the identification of common themes. Data analysis yielded six main themes: necessity, teacher, student, curriculum, instructional setting, and textbooks. These themes were analyzed, interpreted, and discussed in relation to their respective sub-themes and codes. The findings indicate that the teaching of religions other than Islam in Türkiye has shown significant progress throughout the history of the Republic, particularly in terms of the use of authentic sources, pedagogical approaches, the promotion of social peace and respect, and fostering understanding of the religious “other.” However, the findings also reveal persistent structural and pedagogical challenges related to the curriculum, teacher competencies, instructional practices, and textbooks. Based on these results, the study offers recommendations for future curriculum development processes within the Ministry of National Education, as well as for researchers interested in this field. The findings, conclusions, and recommendations of this study are expected to serve as a valuable resource for understanding the existing literature on the teaching of religions other than Islam in Türkiye and for identifying new areas for future research.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Formal Religious Education
• Religious Culture and Moral Knowledge
• Other Religions
• Meta-synthesis

Kaynakça

1. Altaş, Nurullah. “Küreselleşme, Çokkültürcülük ve Din Eğitimi.” Din Eğitiminde Çağdaş Konular. ed. Mustafa Köylü. 17–46. İstanbul: Dem Yayınları, 2. Basım, 2014.
2. Altaş, Nurullah. “Liselerde Öğrencilerin Diğer Dinlere Karşı Tutumları (Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programlarında İslam Dini Dışındaki Dinlerin Öğretimi ve Uygulamaya Etkileri).” Türkiye’de Dinler Tarihi (Dünü, Bugünü ve Geleceği). 673–703, 2010.
3. Arıcı, İsmail. “Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programında Diğer Dinlerin Öğretimi.” International Journal of Social Sciences Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 7/31 (2023), 382–395.
4. Asri, Safinaz. “Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretiminde Öğretim Programı Ders Kitabı Uyumu”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 5 (2018), 9–50.
5. Baykara, Zeynep. Okullarda Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Derslerinde Diğer Dinlerin Öğretimi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
6. Bilgin, Beyza. “İslâm Din Pedagojisinde İslâm’dan Başka Dinlerin Anlatımı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XLIII/2 (2002), 19–40.
7. Bodur, Hüsnü Ezber. “Küreselleşme, Din ve Ulus Devlet”. Küreselleşme Ulus Devlet ve Din. ed. Şahin Gürsoy - İhsan Çapçıoğlu. 17–42. Ankara: Platin Yayınları, 2007.
8. Boran, Abdurrahman. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerinin Diğer Dinlere Ait İbadet, Çağrı Usulü ve Kitaplarının Satılması ile İlgili Düşünce ve Tutumları”. KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi 13/1 (2016), 199–218.

9. Boran, Abdurrahman. Lise Birinci Sınıflarda Okutulan Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersinin Öğrencilerin İslam Dini Dışındaki Dinler Hakkında Bilgi ve Düşüncelerine Etkisi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1996.
10. Boran, Abdurrahman. “Orta Öğretimde Din Derslerinin Diğer Dinlerle İlgili Tutumlarına Etkisi”. Akademik Araştırmalar Dergisi V/20 (2004), 99–120.
11. Bulut, Zübeyir. “Dinsel Çoğulculuk ve Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programında Diğer Dinlerin Öğretimi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 3/2 (2014), 359–381.
12. Bulut, Zübeyir. “Dinsel Çoğulculuk ve Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersinde Diğer Dinlerin Öğretimi”. Kelam Araştırmaları Dergisi [Kader] VIII/2 (2010), 65–90.
13. Büyüköztürk, Şener. Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi Kitabı. Ankara: Pegem Yayıncılık, 2002.
14. Campbell, R. et al. “Evaluating Meta-Ethnography Systematic Analysis And Synthesis Of Qualitative Research”. Health Technology Assesment 15/43 (2011), 1–180.
15. Creswell, John W. Araştırma Deseni: Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları. trans. Yüksel Dede. Ankara: Eğiten Kitap Yayınları, 3. Basım, 2017.
16. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri. trans. Mesut Bütün - Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 6. Basım, 2021.
17. Çalık, Muammer - Sözbilir, Mustafa. “Parameters Of Content Analysis”. Education And Science 39/174 (2014), 33–38.
18. Dawis, Andrew. “Defending Religious Pluralism for Religious Education”. Ethics and Education 5/3 (2010), 189–202. https://doi.org/10.1080/17449642.2010.519138
19. Dinçer, Serkan. “Content Analysis in for Educational Science Research: Meta Analysis, Meta- Synthesis, And Descriptive Content Analysis”. Bartın University Journal of Faculty of Education 7/1 (2018), 176–190.
20. Ecer, Münir. “Between Being and Not Being: An Analysis of Elective Religious Course Curricula in Republican-Era Türkiye”. Religious Education Journal 1/1 (2025), 33–42.
21. Ev, Halit. “Din Eğitiminin Diğer Din Mensuplarına Karşı Tutumların Oluşmasına Etkisi”. D.E.Ü İlahiyat Fakültesi Dergisi XVIII (2003), 253–273.
22. Gündüz, Hatice. İlköğretim Din Dersi Kitaplarında Diğer Dinlerin Öğretimi (Zorunlu Din Öğretimi Öncesi ve Sonrası Dönemlere Ait Ders Kitapları Üzerinde Karşılaştırmalı Bir Araştırma). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
23. Gürel, Ramazan. “2010 Yılı ve Sonrası DKAB Dersi Öğretim Programları ve Ders Kitaplarında Saygı ve Hoşgörü Değerleri Bağlamında Diğer Dinlerin Öğretimi”. Kilitbahir 15 (2019), 81–123.
24. Gürsoy, Şahin - Çapcıoğlu, İhsan. Küreselleşme Ulus Devlet ve Din. Ankara: Platin Yayınları, 2007.
25. Hendek, Abdurrahman et al. “Christianity in Compulsory Religious Education in Türkiye: Forty Years On”. Islam and Christian–Muslim Relations 35/3 (2024), 237–261. https://doi.org/10.1080/09596410.2024.2440281
26. Hick, John. “Teolojide Kopernik Devrimi”. trans. Yasin Meral. Çokkültürlülük, Eğitim, Kültür ve Din Eğitimi. ed. Recep Kaymakcan. 119–134. İstanbul: Dem Yayınları, 2. Basım, 2013.
27. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar-İlkeler-Teknikler. Ankara: Nobel Yayınları, 23. Basım., 2012.
28. Kaymakcan, Recep. “Christianity in Turkish Religious Education”. Islam and Christian-Muslim Relations 10/3 (1999), 279–293. https://doi.org/10.1080/09596419908721187
29. Kaymakcan, Recep. Öğretmenlerine Göre Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersleri Yeni Eğilimler: Çoğulculuk ve Yapılandırmacılık. İstanbul: Dem Yayınları, 2009.
30. Mayring, Philipp. Nitel Sosyal Araştırmaya Giriş. trans. Adnan Gümüş - M. Sezai Durgun. Adana: Baki Kitabevi, 2000.
31. MEB, Millî Eğitim Bakanlığı. Ortaöğretim DKAB Öğretim Programı (9, 10, 11 ve 12. Sınıf) Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 2024.
32. Noblit, George W. “Meta-Etnography: Adoptation And Return”. Cultural Constructions Of Identity. ed. Luis Urrieta - George W. Noblit. New York: Oxford University Press, 2018.
33. Nuryatno, M. Agus. “Islamic Education in a Pluralistic Society”. Al-Jami Ah Journal of Islamic Studies 49/2 (2011), 411. https://doi.org/10.14421/ajis.2011.492.411-431
34. Okumuş, Ejder. “Çatışma Gerçekliğinde İslam’ın Barışçıl Çözüm Yaklaşımının Parametreleri”. İnsan & Toplum 14/3 (2024), 1–28. https://doi.org/10.12658/M0736
35. Omer, Atalia. “Religion and the Study of Peace: Practice without Reflection”. Religions 12 (2021), 1069/1-18. https://doi.org/10.3390/%2520rel12121069
36. Polat, Seyat - Ay, Osman. “Meta-Sentez: Kavramsal Bir Çözümleme”. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi 4/1 (2016), 52–64.
37. Schliesser, Christine. “Religion and Peace—Anatomy of a Love–Hate Relationship”. Religions 11 (2020), 219/10-12. https://doi.org/10.3390/rel11050219
38. Tosun, Aybiçe. “Din Eğitiminde Ötekini Tanıma ve Dünya Görüşü Yaklaşımı: Bir Alan Araştırması”. Dini Araştırmalar 19/48 (2016), 53–76.
39. Tosun, Cemal. “Cumhuriyet Dönemi Din Dersi Öğretim Programlarında Diğer Dinler”. Türkiye’de Dinler Tarihi (Dünü, Bugünü ve Geleceği). 655–672. Türkiye Dinler Tarihi Derneği Yayınları, 2010.
40. Uzunpolat, Yakup - Ecer, Münir. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerine Göre İslam Dışındaki Dinlerin Öğretimi”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/2 (December 2023), 762–780. https://doi.org/10.14395/hid.1327553
41. Yemenici, Ahmet. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerinin Diğer Dinlere ve Din Mensuplarına İlişkin Yaklaşımları. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
42. Yemenici, Ahmet. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerinin Diğer Dinlere ve Mensuplarına İlişkin Yaklaşımları (Nitel Bir Çalışma)”. Toplum Bilimleri Dergisi VII/15 (2014), 153–176.
43. Yılmaz, Hüseyin. “AB’ye Giriş Sürecinde Ortaöğretimde Diğer Dinlerin Öğretimi ile İlgili Öğrencilerin Düşünceleri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VIII/2 (2004), 101–128.
44. Yürük, Tuğrul. “Cumhuriyet Dönemi Din Öğretimi Programlarında Farklı Din Anlayışlarına Ayrılan Yer”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/10 (2015), 55–75.
45. Yürük, Tuğrul. “Farklı Din Anlayışlarına Ayrılan Yer Açısından Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi Din Öğretimi Programları”. International Journal of Cultural and Social Studies 2/Special Issue 1 (2016), 305–320.
46. Zengin, Mahmut. Cumhuriyet Dönemi Din Dersi Öğretim Programları ve Ders Kitaplarında Dinler, İnançlar ve İslam Düşüncesinde Yorumlar. İstanbul: DEM Yayınları, 2017.
47. Zengin, Mahmut - Hendek, Abdurrahman. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerine Göre Din Dersleri -Statü, Programlar ve Çoğulculuk-. İstanbul: Dem Yayınları, 2021.
48. Zimmer, Lela. “Qualitative Meta-Synthesis: A Question Of Dialoguing With Texts”. Journal of Advanced Nursing 53/3 (2006), 311–318.
49. “1982 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası”. Accessed November 1, 2022. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2709.pdf