Preschool Teachers’ Views on Religious and Moral Education

Öz

This study aimed to investigate preschool teachers’ perspectives on religious and moral education in preschool settings. Accordingly, the central research question was formulated as follows: “What are preschool teachers’ views on religious and moral education in preschool settings?” The study employed a qualitative case study design. Data were collected through semi-structured interviews with 20 preschool teachers working in public preschool education institutions in Istanbul, who were recruited using snowball sampling. The semi-structured interview form consisted of 13 questions. The data were analyzed using descriptive analysis. The findings indicate that only a small proportion of the teachers supported the inclusion of religious education in preschool institutions, whereas the majority opposed it. While this finding is consistent with critical perspectives on religious education in early childhood, it differs from some recent studies reporting more favorable attitudes among teachers. This discrepancy may be related to differences in sample characteristics, regional contexts, or the periods in which the studies were conducted. Teachers who opposed religious education primarily expressed concerns about its developmental appropriateness, the diversity of families’ beliefs, the view that religious education should primarily be provided within the family, principles of secularism and scientific objectivity, and perceived limitations in teacher competence and instructional content. The prominence of concerns about developmental appropriateness reflects pedagogical sensitivities surrounding the introduction of abstract religious concepts in early childhood. In contrast, teachers who supported religious education emphasized the importance of fostering religious awareness from an early age. Their views regarding the content of potential religious education were largely centered on values education, together with basic religious knowledge, religious holidays, and concrete religious content. This pattern suggests a stronger emphasis on universal and cultural values than on direct religious instruction. Nearly half of the teachers stated that religious education, when provided through developmentally appropriate content and methods, could have positive effects on children, including supporting value acquisition, providing early religious knowledge, and contributing to social-emotional development. However, the majority stated that religious education that fails to take children’s developmental characteristics into account could lead to negative outcomes, including fear, anxiety, guilt, and confusion. Taken together, these findings suggest that some teachers’ reservations may concern the manner in which religious education is implemented rather than reflecting an unconditional rejection of religious education itself. By contrast, most teachers expressed positive views toward moral education, emphasizing its importance for social adaptation, value acquisition, and individual development. They also indicated that moral education should be provided by preschool teachers within the framework of values education. Based on these findings, several recommendations can be made. Further comparative research involving larger and more diverse samples is needed to better understand variations in teachers’ perspectives on religious education. Early childhood education programs should prioritize values and moral education and, where religious content is included, ensure that it is concrete and developmentally appropriate rather than centered on abstract religious concepts. It is also essential for educators addressing such content to possess adequate competence in early childhood pedagogy. Finally, longitudinal research is needed to examine the long-term implications of these educational practices for children and to provide a stronger evidence base for future educational approaches.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Moral Education
• Values Education
• Preschool Education
• Teacher Perspectives

Destekleyen Kurum

The author acknowledges that she received no external funding in support of this research.

Etik Beyan

This article is the revised and developed version of the unpublished conference presentation entitled “Religious and Moral Education in Preschool Institutions According to Teachers”, orally delivered at the “2nd Istanbul Educational Research Conference”. The data used in this study were collected under ethics committee approval granted by Istanbul Medeniyet University Social and Human Sciences Ethics Committee, dated 30.04.2024, with decision number 2024/4. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited. Artificial intelligence-based tools were used to a limited extent in the preparation of this study. AI was employed only as a supportive tool for language editing, writing assistance, and formal structuring; the production of content, scientific evaluation, and interpretation of results remain the full responsibility and contribution of the author. The study has been conducted in line with scientific research methods and academic ethical principles.

Teşekkür

I would like to thank Ayşenur Aydın, Aleyna Nur Sarıtaş, Nerkız Topkara, and Furkan Işık for their contributions to the data collection process of this study.

Okul Öncesi Öğretmenlerinin Din ve Ahlak Eğitimine İlişkin Görüşleri

Öz

Bu araştırmanın amacı, okul öncesi öğretmenlerinin okul öncesi eğitim kurumlarında din ve ahlak eğitimine ilişkin görüşlerini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda araştırmanın temel problemi, “Okul öncesi öğretmenlerinin okul öncesi eğitim kurumlarında din ve ahlak eğitimine ilişkin görüşleri nelerdir?” şeklinde ifade edilmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması deseni benimsenmiştir. Veri toplama sürecinde görüşme (mülakat) tekniği kullanılmış; İstanbul’da resmî okul öncesi eğitim kurumlarında görev yapan 20 okul öncesi öğretmene kartopu örnekleme yöntemiyle ulaşılmıştır. Katılımcılara yarı yapılandırılmış mülakat formu aracılığıyla toplam 13 soru yöneltilmiştir. Elde edilen veriler ise betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Araştırmanın bulgularına göre, öğretmenlerin az bir kısmı okul öncesi eğitim kurumlarında din eğitimi dersine yer verilmesi yönünde görüş beyan etmiş, büyük bir çoğunluğu ise bu kurumlarda din eğitimi dersine yer verilmemesi gerektiğini ifade etmiştir. Bu sonuç, erken yaşta din eğitimine yönelik eleştirel yaklaşımlarla örtüşmekle birlikte, son yıllarda yapılan bazı araştırmalarda öğretmenlerin daha olumlu tutum sergilediğini ortaya koyan bulgulardan farklılaşmaktadır. Bu durum, örneklem farklılıkları, bölgesel etkiler veya dönemsel değişkenlerle açıklanabilir. Okul öncesi eğitim kurumlarında din eğitimine karşı çıkan öğretmenler, bu görüşlerini en çok çocuğun gelişim düzeyine uygunluk sorunu, ailelerin farklı inanç yapıları, eğitimin ailede verilmesi gerektiği düşüncesi, laiklik ve bilimsellik ilkeleri ile öğretmen ve içerik yetersizlikleri gibi gerekçelerle temellendirmiştir. Özellikle “gelişim düzeyine uygun olmama” gerekçesinin öne çıkması, erken çocukluk döneminde soyut dinî kavramların öğretimine yönelik pedagojik hassasiyetleri yansıtmaktadır. Buna karşılık din eğitiminin verilmesini savunan az sayıdaki öğretmen ise çocuklarda erken yaşta din bilinci oluşturulmasının önemine vurgu yapmıştır. Araştırmada, olası bir din eğitimi dersinin içeriğine ilişkin görüşlerin ağırlıklı olarak değerler eğitimi etrafında şekillendiği görülmüştür. Bunun yanında temel dinî bilgiler, dinî bayramlar ve somutlaştırılmış dinî içeriklerin de önerildiği görülmüştür. Bu bulgu, öğretmenlerin doğrudan din öğretiminden ziyade daha çok evrensel ve kültürel değerlerin kazandırılmasına önem verdiğini göstermektedir. Öğretmenlerin neredeyse yarısı, uygun içerik ve yöntemlerle sunulan bir din eğitiminin çocuklar üzerinde olumlu etkiler yaratabileceğini kabul etmektedir. Bu bağlamda olumlu etkiler olarak, çocukların temel değerleri edinmesine katkı sağlama, erken yaşta din konusunda bilgilenme ve sosyal-duygusal gelişimi destekleme gibi hususlar zikredilmiştir. Bununla birlikte öğretmenlerin çoğunluğu, çocukların gelişim özellikleri dikkate alınmadan yapılandırılan bir din eğitiminin çocuklarda korku, kaygı, suçluluk ve kafa karışıklığı gibi olumsuz sonuçlara yol açabileceğini de belirtmiştir. Bu durum, öğretmenlerin ilkesel bir karşıtlıktan ziyade uygulamaya yönelik çekinceler taşıdıklarını göstermektedir. Ahlak eğitimi konusunda ise öğretmenlerin büyük çoğunluğunun olumlu bir tutum sergilediği belirlenmiştir. Katılımcılar, okul öncesi dönemde ahlak eğitiminin gerekli olduğunu ve bu eğitimin en uygun biçimde değerler eğitimi kapsamında verilmesi gerektiğini ifade etmiştir. Ahlak eğitiminin toplumsal uyum, temel değerlerin kazandırılması ve bireyin gelişimi açısından önemli olduğu vurgulanmıştır. Araştırma bulgularından hareketle, öncelikle, din eğitimine yönelik farklı sonuçların nedenlerini ortaya koymak amacıyla daha geniş örneklemlerle karşılaştırmalı çalışmalar yapılması önerilmektedir. Bunun yanı sıra, okul öncesi eğitim programlarında öncelikle değerler ve ahlak eğitimine ağırlık verilmesi, soyut dinî kavramlardan kaçınılması ve içeriklerin çocukların gelişim düzeyine uygun şekilde yapılandırılması gerekmektedir. Eğitim sürecinde görev alacak kişilerin erken çocukluk pedagojisi konusunda yetkin olmaları önem taşımaktadır. Son olarak, bu alandaki uygulamaların çocuklar üzerindeki etkilerinin uzun dönemli araştırmalarla izlenmesi, daha sağlıklı ve kanıta dayalı sonuçlara ulaşılmasına katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Ahlak Eğitimi
• Değerler Eğitimi
• Okul Öncesi Eğitim
• Öğretmen Görüşleri.

Destekleyen Kurum

Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır.

Etik Beyan

Bu makale, 2. İstanbul Eğitim Araştırmaları Kongresi’nde sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Öğretmenlere Göre Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Din ve Ahlak Eğitimi” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir. Bu çalışmada kullanılan veriler, İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu tarafından 30.04.2024 tarih ve 2024/4 sayılı kararı ile onaylanmış etik kurul izni kapsamında toplanmıştır. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zeka tabanlı araçlardan sınırlı ölçüde yararlanılmıştır. Yapay zeka, yalnızca dil kontrolü, yazım desteği ve biçimsel düzenlemelerde yardımcı bir araç olarak kullanılmış; içerik üretiminde, bilimsel değerlendirmelerde ve sonuçların yorumlanmasında yazarın akademik sorumluluğu ve katkısı esas alınmıştır. Çalışma, bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelere uygun şekilde yürütülmüştür.

Teşekkür

Araştırmanın veri toplama sürecinde katkıları olan Ayşenur Aydın, Aleyna Nur Sarıtaş, Nerkız Topkara ve Furkan Işık'a teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Aybey, Salih. “Okul Öncesi Öğretmenlerinin Okul Öncesi Dönemde Din Eğitimi Hakkındaki Görüşleri Üzerine Bir Araştırma”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/2 (2022), 915-958. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1159644
2. Akto, Semra - Akto, Akif. “Okul Öncesi Öğretmenlerinin Din Eğitimi Hakkındaki Görüşlerinin İncelenmesi (Nitel Bir Araştırma)”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 9/2 (Kasım 2017), 1096-1121. https://doi.org/10.26791/sarkiat.342147
3. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. çev. ed. Mesut Bütün - Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2016.
4. Çınar, Fatih. Öğretmenlerine ve Velilerine Göre Okul Öncesi Dönemde Din Eğitimi. Isparta: Fakülte Kitabevi Yayınları, 2016.
5. Çoban, Mustafa. Okul Öncesi (3–6 Yaş) Din ve Ahlak Eğitimi. Konya: Hüner Yayınevi, 2016.
6. Dodurgalı, Abdurrahman. Ailede Çocuğun Din Eğitimi. İstanbul: Marmara İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1998.
7. Doğan, Davut. “Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an Kursları Öğretim Programı (Okul Öncesi Dönemi) Dini Bilgiler-1 Öğrenme Alanı Kazanımları Üzerine Değerlendirme”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi /24 (Aralık 2014), 201-225.
8. Doğan, Recai. “Avrupa Birliği Sürecinde Dinî Kurumlar ve Din Eğitimi: Almanya Modeli”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49/2 (Ağustos 2008), 1-43. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000967

9. Doğan, Recai - Uçak, Habibe Erva. “Erken Çocukluk Döneminde Ailede Din (Ahlak ve Değerler) Eğitimi”. Journal of Islamic Research 33/2 (2022), 401-422.
10. Elkind, David. “The Origins of Religion in the Child”. Review of Religious Research 12/1 (1970), 35-42. https://www.jstor.org/stable/3510932
11. Erpay, İlyas. “Gerekircilik İlkesi Temelinde Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Din Eğitimi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (Aralık 2020), 1305–1327. https://doi.org/10.17859/pauifd.778125
12. Erpay, İlyas. “Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Din Eğitimi: Erken Dönem Din Eğitimine İlişkin Ebeveyn Görüşleri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi /49 (Aralık 2020), 179–215. https://doi.org/10.17120/omuifd.778128
13. Fakioğlu Bağcı, Hatice. “Erken Çocuklukta Okulda Din ve Ahlak Eğitimi”. Eğitim Bilimleri Alanında Gelişmeler I. ed. Sinan Sönmez. 530–543. Ankara: Platanus Yayın Grubu, 2023.
14. Fowler, James W. “Toward a Developmental Perspective on Faith”, Religious Education 69/2 (1974), 207-219. https://doi.org/10.1080/0034408740690213
15. Goldman, Ronald. Religious Thinking from Childhood to Adolescence. New York: The Seabury Press, 1964.
16. Göksu, Mehmet Zeki. “Okul Öncesi Kurum Yöneticileri ve Veli Görüşleri Işığında Okul Öncesinde Din Eğitimi”. EKEV Akademi Dergisi /89 (2022), 121-140.
17. Güner, Mevlüt. Avusturya’da Yaygın ve Örgün Olarak Yapılan Okul Öncesi Din Eğitimi. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
18. Güzel, Hayri. Okul Öncesi Kurumlarda Din ve Değer Eğitimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
19. Harms, Ernest. “The Development of Religious Experience in Children”. The American Journal of Sociology 50/2 (1944), 112-122. https://www.jstor.org/stable/2770961
20. Hull, John M. God-Talk with Young Children-Notes for Parents and Teachers, Birmingham Papers in Religious Education. Birmingham: Credar. 1991.
21. Kaymakcan, Recep. Türkiye’de Okul Öncesinde Din ve Ahlak Eğitimi Raporu. Ankara: EBSAM, 2021.
22. Konuk, Yurdagül. Okul Öncesi Çocuklarda Dinî Duygunun Gelişimi ve Eğitimi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
23. Köylü, Mustafa. “Çocukluk Dönemi Dinî İnanç Gelişimi ve Din Eğitimi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45/2 (Ağustos 2004), 137–154. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000190
24. Köylü, Mustafa. “Batı Ülkelerinde Din Eğitimi: Genel Bir Bakış”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/4 (Ekim 2017), 223–245.
25. Köylü, Mustafa - Oruç, Cemil. Çocukluk Dönemi Din eğitimi. Ankara: Nobel Yayıncılık, 2017.
26. Kuşçuoğlu, Aslıhan. Finlandiya’da Din Eğitimi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
27. MEB, Millî Eğitim Bakanlığı. Türk Millî Eğitim Sistemi. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2025. https://sgb.meb.gov.tr/yayinlarimiz/yayin/88
28. MEB, Millî Eğitim Bakanlığı. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Okul Öncesi Eğitimi Programı (Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2024. https://tegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_09/20104013_2024programokuloncesionayli.pdf
29. MEB, Millî Eğitim Bakanlığı. 20. Millî Eğitim Şûrası Kararları: Temel Eğitimde Fırsat Eşitliği. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2021. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2021_12/08163100_20_sura.pdf
30. MEBTEGM, Millî Eğitim Bakanlığı Temel Eğitim Genel Müdürlüğü. Okul Öncesi Eğitimi Programı. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2024. https://tegm.meb.gov.tr/dosya/okuloncesi/guncellenenokuloncesiegitimprogrami.pdf
31. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). California: Sage Publications.
32. Musayev, İslam. “Okul Öncesi Öğretmenlerinin Okul Öncesi Dönemde Din Eğitimine İlişkin Görüşleri: Kastamonu Örneği”. Harran İlahiyat Dergisi /54 (Aralık 2025), 1–21. https://doi.org/10.30623/hij.1631977
33. Oruç, Cemil. “Erken Çocukluk Dönemi Din Eğitimi: Teorik Çerçeve, Yaklaşımlar ve Uygulama Örnekleri”. Yeni Türkiye 58/ (2014), 621-635.
34. Oruç, Cemil. “İngiltere’de Okul Öncesi ve İlköğretim Okullarında Resmî Din Eğitimi I: Devlet Okulu Örneği”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/2 (Nisan 2013), 175–204.
35. Oruç, Cemil. Okul Öncesi Dönemde Çocuğun Din Eğitimi. İstanbul: Dem Yayınların, 2014.
36. Öcal, Mustafa. “Ailede Çocukların Dini ve Ahlaki Eğitimlerinde Karşılaşılan Problemlerin Başlıca Sebepleri ve Çözüm Yolları için Bazı Teklifler”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi /3 (1996), 187-206.
37. Özeri, Zeynep Nezahat. Okul Öncesi Din ve Ahlak Eğitimi. İstanbul: Dem Yayınları, 2004.
38. Piaget, Jean - Inhelder, Barber. The Psychology of the Child. New York: Basic Books, 1969.
39. Sancak, Ayşe. Okul Öncesi Din Eğitimi Açısından 4-6 Yaş Kur’an Kursları Öğretici Kitabı (1-2) Değerlendirmesi. Bolu: Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
40. Selçuk, Mualla. Çocuğun Din Eğitiminde Dinî Motifler. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
41. Sürmen, Sümeyye. Okul Öncesi Öğretmenlerinin Din ve Değerler Eğitimi Hakkındaki Görüşleri Üzerine Nitel Bir Araştırma. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
42. Tatar, Şaban. Okul Öncesi Eğitim Programı Din Eğitimi İlişkisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2013. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
43. Tavukçuoğlu, Mustafa. “Okul Öncesi Çocuğun Eğitiminde Din Duygusu ve Din Eğitimi”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14 (2002), 51–63.
44. Tosun, Cemal - Çapçıoğlu, Fatma. “4-6 Yaş Kur’an Kursları Öğretim Programının Dini Gelişim Kuramları Çerçevesinde İncelenmesi”. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi 5/5 (Temmuz 2015), 705-720.
45. Uzun, Sümeyra. Okul Öncesi Dönem Din Eğitimi (İslam Dini) Programlarının Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi Türkiye ve Amerika Örnekleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2016. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
46. Yavuz, Kerim. Çocukta Dinî Duygu ve Düşüncenin Gelişmesi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2012.
47. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2013.
48. Yıldırım, Betül. Okul Öncesi Eğitim Kurumlarına Devam Eden 4-6 Yaş Arası Çocuklara Din Eğitimi (Sivas İli Örneği). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
49. Yılmaz, Macid. “Ronald Goldman’a Göre Erken Çocuklukta Dini Düşüncenin Gelişimi”. Erken Çocuklukta Dini-Ahlaki Gelişim ve Öğrenme. ed. Recep Kaymakcan. 187-213. İstanbul: DEM Yayınları, 2023.
50. Yiğit, Ayşegül. “Çocuğun Gelişim Özellikleri ve İletişim İlkeleri Doğrultusunda Ailede Din Eğitimi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/22 (Mayıs 2006), 179-203.