Din, Müzik ve Toplum Üzerine Kapsayıcı Bir Analiz: Sosyo-Sakrafoni Yaklaşımı

Yıl 2026, Cilt: 25 Sayı: 1, 20 - 40, 28.01.2026

Emre Yüceland , Ersin Savaş

https://doi.org/10.17755/esosder.1605622

Öz

Bu çalışma, din, müzik ve toplum arasındaki ilişkiyi ele alarak, bu üç önemli fenomenin birlikte nasıl kapsamlı bir şekilde analiz edilebileceğini konu edinmektedir. Din, bireylerin ve toplumların kimliklerini şekillendiren en temel olgulardan biri olup, müzikle kurduğu ilişki aracılığıyla hem bireysel manevi deneyimleri hem de toplumsal aidiyetleri derinleştirmektedir. Çalışma, dini ritüellerin bir parçası olarak müziğin bireylerin inançlarını ifade etmesindeki rolünü incelerken, aynı zamanda müziğin dini normlar ve toplumsal değerler çerçevesinde nasıl şekillendiğini de araştırmaktadır. İlahilerin, ezanların, zikir ve semah gibi uygulamaların, müziğin dinî ve kültürel işlevlerinin kesişim noktası olduğu ileri sürülebilmektedir. Ayrıca, dini metinlerin ve sembollerin sanatsal formlar aracılığıyla nasıl bir anlam kazandığı da bu çalışmanın ana başlıklarından biridir. İslam, Hristiyanlık, Hinduizm ve diğer dinler bağlamında yapılan analizler, müziğin yalnızca bir ibadet unsuru olmakla kalmayıp, aynı zamanda toplumsal yapının bir parçası olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Buradan hareketle, müziğin ritüellerdeki rolünden kültürel kimliklerin korunmasına ve aktarılmasına kadar uzanan çok boyutlu etkileri, disiplinler arası bir anlayışla ele alınmıştır. Çalışmanın, müziğin dini pratikler ve toplumsal bağlamdaki rolünü tarihsel ve güncel örneklerle detaylandırarak literatüre önemli katkılar sağlayacağı düşünülmektedir. Araştırmada, nitel yöntem benimsenmiş olup, veri toplama tekniği olarak doküman analizi kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, literatüre müzik-din-toplum denklemini birlikte ele alabilmek için sosyo-sakrafoni yaklaşımı önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Toplum , müzik , din , analiz , sosyo-sakrafoni.

A Comprehensive Analysis On Religion, Music, And Society: The Socio-Sacredphone

Öz

This study examines the relationship between religion, music, and society, focusing on how these three significant phenomena can be comprehensively analyzed together. Religion, as a fundamental element shaping individual and societal identities, deepens both personal spiritual experiences and social belonging through its connection with music. The study explores the role of music in expressing beliefs within religious rituals while investigating how it is shaped by religious norms and societal values. Practices such as hymns, the call to prayer, chants, zikir, and semah are considered intersections of music’s religious and cultural functions. Additionally, the study examines how religious texts and symbols acquire meaning through artistic forms. Analyses of Islam, Christianity, Hinduism, and other religions show that music serves not only as a component of worship but also as part of the social structure. From this perspective, the study adopts an interdisciplinary approach to examine music’s multifaceted impacts, ranging from its role in rituals to the preservation and transmission of cultural identities. By analyzing historical and contemporary examples, the study aims to contribute significantly to the literature. Employing a qualitative methodology and document analysis as the data collection technique, the study introduces the socio-sacraphony approach to holistically address the music-religion-society equation.

Anahtar Kelimeler

Society , music , religion , analysis , socio-sacredphone.

Kaynakça

• Ak, Ş. (2006). Müzikle tedavi (Genişletilmiş II. Baskı). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Akdağ, Ö. (2018). Hititlerin tanrılarını memnun etme yöntemleri ve bunun Hitit arkeolojisine yansımaları. Avrasya sosyal ve ekonomi araştırmaları dergisi, 5(2), 23-36.
• Akduman, A. (2011). Türkiye’de toplumsal yapının değişim süreci ve müzik endüstrisi. Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Arslan, H. (2015). Müzik terapi ve dini müzik. Hikmet Yurdu, 8(16), 103-127.
• Avan, O. (2024). Dini deneyim ve müzik ilişkisine psikolojik bakış. Kahramanmaraş İstiklal Üniversitesi Psikoloji Dergisi, 2(2), 65-81.
• Babacan, M. (2019). Müziğin bir öğretim aracı olarak Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi derslerinde kullanımının öğrencilerin akademik başarı, tutum ve bilgiyi hatırlama düzeyleri üzerindeki etkisi. Değerler Eğitimi Dergisi, 17(38), 105-138.
• Bali, A. (2024). Gaziantep gelin hamamı törenlerinde "Şamşırak dökme" ritüelinin kültürel kökenleri üzerine bir inceleme. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (14), 165- 174.
• Barış, D. A. & Akgül, E. A. S. (2007). Cumhuriyetten günümüze toplumsal kültürel değişme sürecinde müzik ve müzik eğitimi. 38. ICANAS (10), 107.
• Batuk, C. (2013). Din ve müzik: Dinler tarihi bağlamında din-müzik ilişkisine genel bir bakış denemesi. On dokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35(35), 45-70.
• Bayburtlu, A. S. (2017). Kültür, etnomüzikoloji ve müzikoloji ilişkisi. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(1), 77-87.
• Beck, L. G. (2013). Ritual and music in Hindu tradition. The University of South Carolina Press.
• Coşkun, N. Ç. (2014). Alevi cemlerinde söylenen nefeslerde yol öğretileri. In F. İyiyol (Ed.), I. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi Bildiri Kitabı (pp. 320-345). İstanbul: Süleyman Şah Üniversitesi.
• Çifçi, M. K. (2010). Eski Mısır dininde Tanrı ve öte dünya inancı. [Yüksek lisans tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Selçuk Üniversitesi].
• Doğan, M. F. & Maral, H. A. (2019). Geleneksel Kuzey Hindistan Müziği’nden Bir Referans Modeli Olarak Gharānālar Gharānās As A Reference Model From Traditional In Northern Indian Music. International Journal of Social Sciences, 3(1), 17-32.
• Durkheim, E. (2009). Avustralya totem sisteminde dinî hayatın ilk şekilleri (İ. Er, Çev.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Fassler, M. (2014). Music in the medieval West. W. W. Norton & Company.
• Göher, F. M. (2007). Müziğin toplumsal işlevi: Müzik, siyaset, din ve ekonomi. Müzik Kültürü ve Eğitimi, 2, 301-314.
• Göktepe, A. K. (2021). Popüler müziğin sosyal kimlik inşasındaki rolü: Yerli 45’lik şarkılar örneği. Hitit İlahiyat Dergisi, 20(2), 547-588.
• Gönül, M. (2007). Mevlevîlik ve mûsikî. İstem, (10), 75-89.
• Gönül, M. & Altıntuğ, O. (2014). Dinler ve mûsikî. İstem, (24), 43-62.
• Juraev, M. & Nurmuradova, B. (2010). Özbek halkbiliminde kurt kültüne ait halk inançları. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 10(2), 145-150.
• Kaplan, A. (2007). Etnografik müzik araştırması. Karadeniz Araştırmaları (12), 113-126.
• Kasap, Ö. (2021). Ritüel/ritüellik kavramları ve ritüelliğin anlamsal değişimi üzerine. Milli Folklor, 17(131), 123-130.
• Kaya, K. (2010). Hinduizm. Milel ve Nihal, 7(3), 219–224.
• Kaya, M. (2022). Dinler Tarihi Bağlamında Yahudilik ve Hıristiyanlıkta Mûsikî Üzerine Bir Değerlendirme. Genç Mütefekkirler Dergisi, 3(2), 478-494.
• Kılıç, T. S. (2023). Etkili bir öğrenme aracı olarak müziğin kullanımı. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (13), 1502-1516.
• Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170-189.
• Kızılabdullah, Ş. (2019). Hıristiyan gelenekte müzik: Amerikan Hıristiyan müziğinde gospel müzik, bluz ve caz örneği. Dini Araştırmalar, 22(56), 307–326.
• Kitirci, B. (2018). Palyatif bakım ünitelerinde uygulanan müzik terapi çalışmaları üzerine bir araştırma [Yüksek lisans tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
• Koca, F. (2015). Ezanı güzel okumayı öğrenme hususunda basit bir çalışma (kalıp ezan çalışması). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 56(2), 133-148.
• Koç, E. & Önal, H. (2023). Türk-İslam medeniyetinde müzikle tedavi. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 9(2), 177-190.
• Koyuncu, B. (2011). İslam’da mûsikî. Farabi E-Dergi, 1(1), 55-65.
• Lord, S. (2008). Music in the middle ages. Greenwood Press.
• Odabaşı, F. (2006). Dil-kültür bağlamında müzik dili ve bunun sosyal bütünleşmedeki yeri. Journal of Istanbul University Faculty of Theology (14), 237-258.
• Özelçağlayan, O. (2017). Dini müzik formlarından ezanın geçmişten günümüze aktarımı Yüksek lisans tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Pirgon, Y. (2021). İslâmiyet öncesi Türklerde askeri müzik. İnsan ve Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 121-134.
• Polat, S. (2020). Kültürün dinamik öğeleri olarak sanat ve müzik. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(2), 1757-1771.
• Saygın, A. (2017). Sümer Medeniyeti Üzerine Bir İnceleme. Erişim Adresi: https: //www. academia. edu/32746768/S% C3% BCmer_Medeniyeti_% C3% 9Czerine_Bir_% C4% B0nceleme.(Erişim Tarihi: 04.09. 2023)
• Şahin, G. M. (2020). Hititlerde müzik, müzik aletleri ve müzisyenler. Matsa Basımevi.
• Şahin, İ. (2008). Dinî hayatın ritmi: Ritüel ve müzik. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 269, 269-285.
• Şen, M. E. (2022). Dinsel ritüellerin müzik ögesine fenomenolojik bir yaklaşım. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 447-455.
• Tavşancıl Tarkun, E. (2000). Nitel araştırmalar. Öneri Dergisi, 3(14), 29-34. https: //doi.org/10.14783/maruoneri.734111
• Turabi, A. (2014). İlk Dönem İslam Dünyasında Musiki Çalışmalarına Bakış. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (13-15).
• Turner, V. (1991). The ritual process: Structure and anti-structure. Cornell University Press.
• Yaman, H. (2022). Dinsel terminolojiyle yaratılan kimlik algısı ve söylem. Liberal Düşünce Dergisi (106), 77-96.
• Yıldırım, M. (2021). Müzikle tedavi: Tarihi, gelişimi, bağımlılıklarda uygulanışı ve Türkiye’deki müzik terapi uygulamaları. Turkish Academic Research Review, 6(2), 477- 497. https: //doi.org/10.30622/tarr.935092
• Yiğit, İ. (2023a). Antik medeniyetlerde müzik ve dini müzik. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 7(3), 127-144.
• Yiğit, İ. (2023b). Hititlerde kült dansları ve dans-müzik-din ilişkisi. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 6(4), 95-108.