Meydancık Çayı ve Şavşat Çayı Havzalarının Morfometrik Analizler Yoluyla Hidrolojik Açıdan Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışma Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Artvin il sınırları içerisinde Okçular Çayı’nı meydana getiren Meydancık ve Şavşat çaylarına ait havzaların hidrolojik yönden morfometrik analizlerle açıklanmasını amaçlamaktadır. Morfometrik analizler her iki akarsu havzasında da ArcGIS yazılımında değerlendirilmiş ve elde edilen sayısal bulgular excel yazılımına aktarılarak hesaplaması yapılmış ve anlamlandırılmıştır. Morfometrik analizler olarak çalışma sahasını oluşturan Meydancık ve Şavşat çayları üzerinde yüzeysel akış uzunluğu, drenaj dokusu, akarsu sıklığı, şekil faktörü, uzama oranı ve drenaj yoğunluğu parametreleri kullanılmıştır. Karakteristik bu parametrelerin üretilmesinde havza alanları, çevre uzunlukları, çatallanma oranları ayrı ayrı kollar bazında değerlendirilerek ele alınmıştır. Elde edilen bulgulara göre Meydancık Çayı Havzası’nın Şavşat Çayı Havzası’na oranla daha yüksek oranda çatallanma gösterdiği ve kol uzunluklarının daha yüksek olduğu kanısına varılmıştır. Drenaj yoğunluğunun fazla olduğu Meydancık Çayı Havzası’nın geçirgenliğinin üzerine kurulu olduğu volkanik ana kayalar nedeniyle Şavşat Çayı Havzası’na göre daha düşük seviyededir. Buna rağmen Şavşat Çayı Havzası’nda toprak erozyonu yüzey akış uzunluğu Meydancık Çayı Havzası’na göre yüksek seyretmesine bağlı olarak daha fazla olduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hidrolojik havza
• morfometrik analiz
• ArcGIS
• Meydancık Çayı
• Şavşat Çayı

Hydrological Evaluation of Meydancık Stream and Şavşat Stream Basins by Morphometric Analyses

Öz

This study aims to explain the hydrological aspects of the basins of Meydancık and Şavşat streams, which form the Okçular Stream within the borders of Artvin province in the Northeastern Anatolia Region, through morphometric analyses. Morphometric analyses were evaluated in ArcGIS environment in both river basins and the numerical findings obtained were transferred to Excel environment, calculated and tried to be interpreted. As morphometric analyses, surface flow length, drainage texture, stream frequency, shape factor, extension rate and drainage density parameters were used on the Meydancık and Şavşat streams that constitute the study area. In producing these characteristic parameters, basin areas, perimeter lengths, and bifurcation rates were evaluated on a seperate branch basis. According to the findings, it was concluded that the Meydancık Stream Basin showed a higher rate of bifurcation and had longer branch lengths than Şavşat Stream Basin. The permeability of the Meydancık Stream Basin, where the drainage density is high, is lower than the Şavşat Stream Basin due to the volcanic bedrock on which it is based. Despite this, it was determined that soil erosion in the Şavşat Stream Basin was higher than in the Meydancık Stream Basin due to the longer surface flow length.

Anahtar Kelimeler

• Hydrological basin
• morphometric analysis
• ArcGIS
• Meydancık Stream
• Şavşat Stream

Kaynakça

1. Abboud, I.A., Nofal R.A., (2017). Morphometric Analysis of Wadi Khumal Basin, Western Coast of Saudi Arabia, Using Remote Sensing and GIS Techniques, Journal of African Earth Sciences, 126, 58-74.DOI: 10.1016/j.jafrearsci.2016.11.024
2. Altaf, F., Meraj, G., Romshoo, S.A., (2013). Morphometric analyses to ınfer hydrological behavior of lidder watershed, Western Himalaya, India, Geography Journal. DOI: 10.1155/2013/178021
3. Avcı, V., Sunkar, M., (2018). Bulancak’ta (Giresun) sel ve taşkın olaylarına neden olan Pazarsuyu, İncüvez, Kara ve Bulancak derelerinin morfometrik analizleri, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 28(2), 15-41. https://doi.org/10.18069/firatsbed.460907
4. Carlston, C. W., (1966). The effect of climate on drainage density and streamflow, Hydrological Sciences Journal, 11 (3), 62-69. https://doi.org/10.1080/02626666609493481
5. Cürebal, İ., Erginal, A. E., (2007). Mıhlı Çayı Havzası’nın jeomorfolojik özelliklerinin jeomorfik indislerle analizi, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, C. 6, S. 19, s. 126-135.
6. Horton, R. E., (1932). Drainage basin characteristics, Transactions of the American Geophysical Union, 13, 350-361. https://doi.org/10.1029/TR013i001p00350
7. Horton, R. E., (1945). Erosional development of streams and their drainage basins: hydrophysical approach to quantitative morphology, Geological Society of America Bulletin, 56 (3), 275-370. https://doi.org/10.1130/0016-7606(1945)56[275:EDOSAT]2.0.CO;2
8. Kabite, G., Gessesse, B., (2018). Hydro-geomorphological characterization of Dhidhessa River Basin, Ethiopia, International Soil and Water Conservation Reserch, 6, 175-183. https://doi.org/10.1016/j.iswcr.2018.02.003

9. Keskin, İ., (2013). 1/100.000 Scale Geological Maps of Türkiye, Ardahan F-48 Map. General Directorate of Mineral Reserch and Exploration, Department of Geological Studies, No: 180.
10. Mahala, A., (2020). The significance of morphometric analysis to understand the hydrological and morphological characteristics in two different morpho-climatic settings, Applied Water Science, 10, 33.
11. Mangan, P., Haq, M. A., Baral, P., (2019). Morphometric analysis of watershed using remote sensing and gıs-a case study of Nanganji River Basin in Tamil Nadu, India, Arabian Journal of Geosciences, 12, 202. DOI: 10.1007/s12517-019-4382-4
12. Nageswara, R. K., (2020). Analysis of surface runoff potential in ungauged basin using basin parameters and SCS-CN Method, Applied Water Science, 10, 47.
13. Özdemir, H., (2011). Havza morfometrisi ve taşkınlar. Fiziki Coğrafya Araştırmaları: Sistematik ve Bölgesel, Türk Coğrafya Kurumu Yayınları No. 6, s. 507-526.
14. Özdemir, H., & Akbaş, A., (2025). Evaluating the capability of UAV-Derived DEMs for flood hazard analysis. PHYSICAL GEOGRAPHY, vol.0, 1-21. http://doi.org/10.1080/02723646.2025.2467912.
15. Özhan, S., (2004). Havza amenajmanı. İ. Ü. Orman Fakültesi Havza Amenajmanı Anabilim Dalı, İ. Ü. Rektörlük Yayın No: 4510, Orman Fakültesi Yayın No: 481, s. 384, İstanbul.
16. Rai, P. K., Chandel, R. S., Mishra, V. N., Singh, P., (2018). Hyrological ınferences through morphometric analysis of Lower Kosi River Basin of India for water management based on remote sensing data, Applied Water Science, 8, 15. DOI: 10.1007/s13201-018-0660-7
17. Schumn, S. A., (1956). Evolution of drainage systems and slopes in badlands at Perth Amboy, New Jersey, Geological Society of America Bullettin, 67, 597-646. https://doi.org/10.1130/0016-7606(1956)67[597:EODSAS]2.0.CO;2
18. Smith, K. G., (1950). Standards for grading textures of erosional topography. American Journal of Science, 248, 655-668. http://dx.doi.org/10.2475/ajs.248.9.655
19. Strahler, A. N., (1964). Quantative geomorphology of drainage basins and channel networks, In Handbook of Applied Hydrology Ed. Chow, V. T., McGraw Hill, New York, s. 439-476.
20. SYGM (T. C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Su Yönetimi Genel Müdürlüğü), (2016). İklim Değişikliğinin Su Kaynaklarına Etkisi Projesi, Proje Nihai Raporu, s. 135.
21. Turoğlu, H., (1997). İyidere Havzasının hidrografik özelliklerine sayısal yaklaşım, Türk Coğrafya Dergisi, 32: 355-364.
22. Waikar, M. L., Nilawar, A. P., (2014). Morphometric analysis of a drainage basin using geographical ınformation system: A Case Study, International Journal of Multidisciplinary and Current Reserch, 2.
23. Yıldırım, Ü., (2021). Trabzon (KD Türkiye) akarsu havzalarının coğrafi bilgi sistemi kullanılarak morfometrik analiz yoluyla hidrolojik değerlendirmesi, Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 23(1): 244-253. https://doi.org/10.24011/barofd.894180
24. Yıldırım, Ü., Güler, C., Önol, B., Rode, M., Jomaa, S., (2021). Modelling of the discharge response to climate change under RCP8.5 Scenario in the Alata River Basin (Mersin, SE Turkey), Water, 13, 483.
25. Yüksek, T., Ölmez, Z., (2002). Artvin Yöresinin iklim, toprak yapısı, orman alanları, ağaç serveti ve ormancılık çalışmalarıyla ilgili genel bir değerlendirme, Kafkas Üniversitesi Artvin Orman Fakültesi Dergisi, (2002) 1 (50-62).