KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE EZOTERİK BİLGİNİN İKİ KUTBU: AYNA VE GÖNÜL

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 965 - 987, 23.12.2025

Gamze Ünsal Topçu

https://doi.org/10.58659/estad.1811132

Öz

Klasik Türk şiiri, estetik inceliklerinin yanı sıra sembolik dili sayesinde ezoterik bilginin aktarımına imkân veren çok katmanlı bir ifade alanı olarak dikkat çeker. Bu bağlamda “ayna” ve “gönül” imgeleri, görünüşte sıradan semboller gibi görünse de insanın içsel tekâmül sürecini ve hakikate yönelişini temsil eden iki ana eksen olarak öne çıkar. Bu çalışma söz konusu imgelerin tasavvufi düşünce ve ezoterik bilgi anlayışı çerçevesinde kazandıkları anlamları incelemekte, bireysel ve kozmik boyutlar arasında kurdukları köprüleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle ayna kavramının klasik şiirde üstlendiği işlevler ele alınmıştır. Ayna, suretleri yansıtan bir nesne olmanın ötesinde insanın kendini tanıma sürecini, iç hakikatiyle yüzleşmesini ve metafizik gerçekliği idrak etme yolculuğunu simgeleyen bir unsurdur. Tasavvufi gelenekte aynanın cilalanması nefsin arınmasına, pas tutması ise gaflete işaret eder. Gönül ise bu yansımanın gerçekleştiği içsel düzlem olarak düşünülür, saflaştıkça ilahi hakikati yansıtabilen bir bilinç merkezi hâline gelir. Böylece “ayna–gönül” ikilisi bireysel ruhsal dönüşümün ve evrensel hakikate yönelişin poetik izdüşümlerini taşır. Makale, seçilen beyitleri estetik değerleri kadar bâtıni bilgiyi taşıyan sembolik yapılarıyla ele almış ve bu çerçevede çözümlemiştir. Literatürde genellikle ayrı ayrı ele alınan ayna ve gönül, burada ezoterik bilginin iki kutbu olarak birlikte okunmuş bu yaklaşım sembollerin ilişkisel semantiğini görünür kılmıştır. Ayrıca Doğu mistisizmi, İslam tasavvufu, Batı ezoterizmi ve mitolojik anlatılar üzerinden yapılan karşılaştırmalar bu imgelerin arketipsel boyutlarını açığa çıkarmıştır. Sonuç olarak klasik Türk şiiri estetik bir söylemin ötesinde irfana dayalı bir bilgelik dili olarak belirginleşmektedir. Araştırmanın şiir incelemeleri kadar tasavvuf, karşılaştırmalı sembolizm ve dinî-metafizik bilgi gelenekleri üzerine yapılacak çalışmalara katkı sağlaması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk Edebiyatı , Tasavvuf , Ezoterizm , Ayna , Gönül.

The Two Poles of Esoteric Knowledge in Classical Turkish Poetry: The Mirror and Gönül

Öz

Classical Turkish poetry is not only distinguished by its aesthetic refinement but also by its ability to transmit esoteric knowledge through a symbolic language, offering a multilayered field of expression. Within this framework, the images of the “mirror” and the “gönül” may appear as ordinary symbols, yet they emerge as two main axes representing the human journey of inner transformation and orientation toward truth. This study examines how these images acquire meaning within the context of Sufi thought and esoteric knowledge, aiming to reveal the bridges they build between the individual and the cosmic dimensions. The study first explores the functions attributed to the mirror in classical poetry. The mirror is not merely an object reflecting forms but a symbol of self-recognition, confrontation with inner truth, and the perception of metaphysical reality. In Sufi tradition, the polishing of the mirror signifies the purification of the self, whereas its rusting points to negligence and veiling. The gönül, by contrast, is conceived as the inner plane where this reflection occurs; as it is purified, it becomes a center of consciousness capable of reflecting divine truth. Thus, the “mirror–gönül” pair embodies both personal spiritual transformation and poetic projections of universal truth. The article analyzes selected couplets not only for their aesthetic qualities but also as carriers of esoteric meaning. Unlike in most of the literature, where mirror and gönül are treated separately, this study reads them together as two poles of esoteric knowledge, thereby highlighting their relational semantics. Comparative references to Eastern mysticism, Islamic Sufism, Western esotericism, and mythological narratives further expose their archetypal dimensions. Ultimately, classical Turkish poetry emerges not merely as an aesthetic discourse but as a wisdom language rooted in gnosis. The research is expected to contribute both to literary studies and to scholarship on Sufism, comparative symbolism, and metaphysical traditions of knowledge.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish Poetry , Sufism , Esotericism , Mirror , Gönül.

Kaynakça

• Ahmed Vefik Paşa (2000). Lehce-i Osmânî (Recep Toparlı, Ed.). TDK Yayınları.
• ATALAY, Mehmet (2007). “Düşünce Tarihinde Epistemolojik Bir Denge Unsuru Olarak Ayna Metaforu”. Kutadgubilig, Felsefe – Bilim Araştırmaları, 12.
• BALCI, Yunus (2004). “Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Şiirinde Ayna Üzerine”. İnsan Bilimi Araştırmaları, 6(11), 68-84.
• BATİSLAM, Hanife Dilek (2025). “Vahyî’nin “Mir’ât (Ayna)” Redifli Gazelinden Aynaya Bakmak”. ÇÜTAD Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 10(1), 225-251. https://doi.org/10.32321/cutad.1572644
• CAN, Âdem (2010). “Necip Fazıl’da ‘Ayna’ İmgesi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 34, 167-185.
• CHİTTİCK, William C. (2016). Sufi’nin Aşk Yolculuğu (Ömer Saruhanlıoğlu, Çev.). Litera Yayınları.
• ÇETİNDAĞ, Yusuf (2011). Ayna Kitabı. Kitabevi.
• DEVELLİOĞLU, Ferit (2023). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Türkiye İş Bankası Yayınları.
• FAİVRE, Antonie (2012). Giz ve Işık “‘Batılı Ezoterizm’in Tarihi’” (Birol Biçer, Çev.). Dedalus Kitap.
• GUENON, Rene (2022). Alemin Hükümdarı (Osman Tüleylioğlu, Çev.; 1.). Kapı Yayınları.
• GÜLER, Zülfü (2004). “Şeyh Galib Divanında Ayna Sembolü”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 103-121.
• HADOT, Pierre (2024). Yaşam İçin Felsefe (Kağan Kahveci, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• KALKIŞIM, M. Muhsin (1998). Eski Türk Edebiyatında Ayna Objesi. Bir, 9(10), 321-334.
• KANDEMİR, Sinan (2023). “Aynanın Tarihçesi Sembolik Anlamı ve İslam Sanatındaki Yeri”. International SOCIAL SCIENCES STUDIES Journal, 9(114), 7841-7851. http://dx.doi.org/10.29228/sssj.710 48
• KOŞAN EROĞLU, Zuhal (2021). Modern Türk Romanında Ayna İmgesi (1872-1973) [Yayınlanmamış doktora tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli (Halil Altuntaş & Muzaffer Şahin, Çev.). (2009). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• KURNAZ, Cemal (1996). Gönül (C. 14, ss. 150-152). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/gonul (E.T.: 12.08.2025).
• KUŞOĞLU, Zeki (1986). Türk Sanatında Ayna. İlgi Dergisi, 49, 32-35.
• KÜÇÜK, Sabahattin (2020). “Fatih’in Kayıp Kadehi (Câm-ı Cem)”. Hikmet Akademik-Edebiyat Dergisi. Prof. Dr. M. Orhan Okay Özel Sayısı, 567-597. https://doi.org/10.28981/hikmet.839126
• MACİT, Muhsin (2001). “Âyine-i âlem-nümâ”. Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü (C. 1, ss. 288-289). AKM Yayınları.
• Muallim Nâcî (2009). Lügat-ı Nâcî (Ahmet Kartal, Ed.). TDK Yayınları.
• Mütercim Asım Efendi (2009). Burhan-ı Katı (Mürsel Öztürk & Derya Örs, Ed.). TDK Yayınları.
• NASR, Seyyid Hüseyin (2022). Modern Dünyada Geleneksel İslam. İnsan Yayınları.
• ONAY, Ahmet Talat (2000). Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. Akçağ. Oxford University Press. (2025). [Software]. https://www.oed.com (E.T.: 02.09.2025).
• ÖĞKE, Ahmet (2009). “İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’inde Ayna Metaforu”. Tasavvuf, İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi (İbnü’l-Arabî Özel Sayısı-2), 9(23), 75-89.
• PALA, İskender (1991). Âyîne-i İskender (C. 4, s. 252). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ayine-i-iskender (E.T.: 05.08.2025)
• PALA, İskender (2004). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. Kapı Yayınları.
• SEFERCİOĞLU, Mustafa Nejat (2004). “Divan Şiirinde Tarak ve Ayna”, Saç Kitabı içinde, Emine Gürsoy Naskali (Ed.),. Kitabevi.
• SİNEMOĞLU, Nermin (1991). Ayna (C. 4, ss. 259-260). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ayna#1 (E.T.: 06.08.2025)
• SİVRİ, Medine & ANGIN, Zeynep (2021). “Dünya ve Türk Kültüründe Tarihi, Mitik ve Ekinsel Açıdan “Ayna”nın Yeri”. folklor/edebiyat, 27(105), 29-45. https://doi.org/10.22559/folklor.1341
• STEİNGASS, Francis J. (2005). Farsça-İngilizce Sözlük. Çağrı Yayınları.
• Suad el-Hakîm. (2005). İbnü’l Arabî Sözlüğü (Ekrem Demirli, Çev.; 1.). Kabalcı Yayınevi.
• SUCU, Nurgül (2010). “Mesnevî’nin Bir Beyti Işığında Gönül Aynası ve Mevlânâ’nın “Gönüle” Bakışı”. Sufi Araştırmaları Dergisi, 1(2), 73-86.
• Şemseddin Sami. (2017). Kâmûs-ı Türkî. İdeal Kültür Yayınları.
• ŞENGÖK, Yasin (2015). Cahit Sıtkı Tarancı’nın Şiirinde Ayna Motifi [Yüksek Lisans Tezi]. Kültür Üniversitesi.
• ŞENTÜRK, Ahmet Atilla (2016). Osmanlı Şiiri Kılavuzu C.1 (1. bs). Dün Bugün Yarın Yayınları.
• ŞENTÜRK, Ahmet Atilla (2020). Osmanlı Şiiri Kılavuzu C.4 (1. bs). Dün Bugün Yarın Yayınları.
• ULUDAĞ, Süleyman (1991). Ayna (Tasavvuf) (C. 4, ss. 261-262). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ayna#2-tasavvuf (E.T.: 08.08.2025).
• ULUDAĞ, Süleyman (2001). Kalb (C. 24, ss. 229-232). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kalb--kalp (E.T.: 08.08.2025)
• ULUDAĞ, Süleyman (2003). Marifet-i Nefs (C. 28, ss. 56-57). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/marifet-i-nefs (E.T.: 10.08.2025)
• ULUDAĞ, Süleyman (2012). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Kabalcı Yayınları.
• YİĞİT, Fevzi (2019). “Ayna Sembolü Çerçevesinde Metafiziksel Anlatımlar: İbnü’l-Arabî Örneği”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(12), 248-266. https://doi.org/10.17859/pauifd.647375