Derleme
BibTex RIS Kaynak Göster

Review of Theses on Vaccine Rejection and Anti-Vaccination

Yıl 2026, Cilt: 1 Sayı: 1 , 47 - 56 , 29.03.2026

Orhun Donmez

https://izlik.org/JA42TK92ZM

Öz

Objective: This study aimed to examine theses conducted in Turkey on vaccine refusal and vaccine opposition.

Methods: A search was performed in the National Thesis Center (YÖKTEZ) database using the keywords “vaccine refusal” and “vaccine opposition.” A total of 59 accessible theses published until September 1, 2025, were included. Descriptive analysis was employed to evaluate the data.

Results: Of the theses reviewed, 24 focused on vaccine refusal and 35 on vaccine opposition. The majority were conducted in Family Medicine (30%) and Public Health (19%). Among vaccine refusal theses, 58% were medical specialty dissertations, whereas 49% of vaccine opposition theses were master’s theses. A noticeable increase in the number of studies was observed after 2020, particularly following the Covid-19 pandemic.

Conclusion: Although the number of theses on vaccine refusal and opposition in Turkey has increased in recent years, it remains limited. Considering the vital role of vaccines in public health, further academic research on these topics should be encouraged.

Anahtar Kelimeler

Vaccine Opposition Vaccine Refusal Family Medicine

Etik Beyan

NONE

Destekleyen Kurum

NONE

Teşekkür

NONE

Kaynakça

  • Alanazi, F. T. H., Alharbi, B. N., Aljuaid, T. H., Alammar, F. A., Almarzouq, Y. F., Albalawi, I., & Alnefaie, J. S. K. (2024). The impact of vaccinations on disease prevention: A comprehensive analysis of their role in enhancing global public health and reducing morbidity and mortality rates. International Journal of Health Sciences, 8(S1), 1885-1907. DOİ: https://doi.org/10.53730/ijhs.v8nS1.15436
  • Argüt, N., Yetim, A., & Gökçay, E. G. (2016). The factors affecting vaccination acceptance. The Journal of the Child, 16(1), 16–24.
  • Azap, A. (2018, Mart 30). Çocuklarına aşı yaptırmayan aile sayısı 23 bine çıktı. Klimik. https://www.klimik.org.tr/2018/03/30/prof-dr-alpay-azap-cocuklarina-asiyaptirmayan-aile-sayisi-23-bine-cikti/
  • Badur, S., Ota, M., Öztürk, S., Adegbola, R., & Dutta, A. (2020). Vaccine confidence: the keys to restoring trust. Human vaccines & immunotherapeutics, 16(5), 1007-1017. DOİ: https://doi.org/10.1080/21645515.2020.1740559
  • Bechini, A., Bonanni, P., Lauri, S., Tiscione, E., Levi, M., Prato, R., ... & Boccalini, S. (2017). Strategies and actions of multi-purpose health communication on vaccine preventable infectious diseases in order to increase vaccination coverage in the population: The ESCULAPIO project. Human Vaccines & Immunotherapeutics, 13(2), 369–375. https://doi.org/10.1080/21645515.2017.1264743
  • Bonville, C. A., Domachowske, J. B., Cibula, D. A., & Suryadevara, M. (2017). Immunization attitudes and practices among family medicine providers. Human Vaccines & Immunotherapeutics, 13(11), 2646-2653. DOİ: https://doi.org/10.1080/21645515.2017.1371380
  • Bozkurt, H. B. (2018). Aşı reddine genel bir bakış ve literatürün gözden geçirilmesi. Kafkas Journal of Medical Sciences, 8(1), 71–76. DOİ: https://doi.org/10.5505/kjms.2018.12754
  • Collange, F., Verger, P., Launay, O., & Pulcini, C. (2016). Knowledge, attitudes, beliefs and behaviors of general practitioners/family physicians toward their own vaccination: A systematic review. Human vaccines & İmmunotherapeutics, 12(5), 1282-1292. DOİ: https://doi.org/10.1080/21645515.2015.1138024
  • Danchin, M., & Nolan, T. (2014). A positive approach to parents with concerns about vaccination for the family physician. Australian Family Physician, 43(10), 690-694.
  • Dunn, A. G., Surian, D., Leask, J., Dey, A., Mandl, K. D., & Coiera, E. (2017). Mapping information exposure on social media to explain differences in HPV vaccine coverage in the United States. Vaccine, 35(23), 3033-3040. DOİ: https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2017.04.060
  • Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization). (2019). Ten threats to global health in 2019. 2019 [01/09/2025]; Available from: https://www.who.int/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019.
  • Gür, E. (2019). Vaccine hesitancy – Vaccine refusal. Turk Pediatri Arsivi, 54, 1–2. https://doi.org/10.14744/TurkPediatriArs.2019.13115
  • Hussain, A., Ali, S., Ahmed, M., & Hussain, S. (2018). The anti-vaccination movement: a regression in modern medicine. Cureus, 10(7). DOİ: https://doi.org/10.7759/cureus.2919
  • Kader, Ç. (2019). Aşı karşıtlığı: Aşı kararsızlığı ve aşı reddi. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 4(3). DOİ: https://doi.org/10.35232/estudamhsd.590304
  • Ortiz-Sánchez, E., Velando-Soriano, A., Pradas-Hernández, L., Vargas-Román, K., Gómez-Urquiza, J. L., Cañadas-De la Fuente, G. A., & Albendín-García, L. (2020). Analysis of the anti-vaccine movement in social networks: a systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(15), 5394. DOİ: https://doi.org/10.3390/ijerph17155394
  • Plotkin, S. (2014). History of vaccination. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(34), 12283–12287. https://doi.org/10.1073/pnas.1400472111
  • Pullan, S., & Dey, M. (2021). Vaccine hesitancy and anti-vaccination in the time of COVID-19: A Google Trends analysis. Vaccine, 39(14), 1877-1881. DOİ: https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2021.03.019
  • Sağlık Bakanlığı. (2013). Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2013. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü.
  • Sağlık Bakanlığı. (2018). Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2018 Haber Bülteni. https://sbsgm.saglik.gov.tr/Eklenti/33116/0/haber-bulteni---2018-30092019pdf.pdf
  • Sağlık Bakanlığı. (2025, Eylül 1). Aşı Bilgilendirme Platformu: Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP). https://covid19asi.saglik.gov.tr/TR77803/genisletilmis-bagisiklama-programi-gbp.html#
  • Sarıgül, B., Korkmazer, B., Afyoncu, A. A., & Şahin, E. M. (2021). Üçüncü basamak üniversite hastanesi aile hekimliği polikliniğinde erişkin bağışıklanma durumu ve etkileyen faktörler. Turkish Journal of Family Practice, 25(4), 105-112. DOİ: https://doi.org/10.54308/tahd.2021.30592
  • Schuchat, A. (2011). Human vaccines and their importance to public health. Procedia in Vaccinology, 5, 120-126. DOİ: https://doi.org/10.1016/j.provac.2011.10.008
  • Spier, R. E. (2001). Perception of risk of vaccine adverse events: A historical perspective. Vaccine, 20, 78–84. https://doi.org/10.1016/S0264-410X(01)00282-4
  • T.C. Sağlık Bakanlığı, Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, & TÜBİTAK. (2009). Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2008. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
  • Tan, A. K., & Yalçın, S. S. (2024). Childhood Vaccination and Vaccine Hesitancy: A Comparison Between Türkiye and the World. Turkish Journal of Pediatric Disease, 18(6), 387-395. DOİ: https://doi.org/10.12956/tchd.1547693
  • To, Q. G., To, K. G., Huynh, V. A. N., Nguyen, N. T., Ngo, D. T., Alley, S., & Vandelanotte, C. (2023). Anti-vaccination attitude trends during the COVID-19 pandemic: A machine learning-based analysis of tweets. Digital Health, 9, 20552076231158033. DOI: https://doi.org/10.1177/20552076231158033
  • Tural Kaya, T. (2017). Aşılama sözlüğü. Journal of Pediatric Infection, 11(4), 190–192. DOI: https://doi.org/10.5578/ced.201749
  • Ünal, S., Tanrıöver, M. D., Taş, E., Güner, İ., Çetin, Ö. Y., & Sayar, İ. (2015). Aile hekimlerine eğitim verilmesi ve aşılama hedeflerinin belirlenmesinin pnömokok aşılanma oranları üzerine etkileri. Flora, 20(1), 10-5.
  • Wolfe, R. M., & Sharp, L. K. (2002). Anti-vaccinationists past and present. BMJ, 325(7361), 430–432. https://doi.org/10.1136/bmj.325.7361.430
  • Wong, L. P., Lin, Y., Alias, H., Bakar, S. A., Zhao, Q., & Hu, Z. (2021). COVID-19 anti-vaccine sentiments: analyses of comments from social media. In Healthcare, 9(11), 1530. DOİ: https://doi.org/10.3390/healthcare9111530

Aşı Reddi ve Aşı Karşıtlığı Konusunda Yapılan Tezlerin İncelenmesi

Yıl 2026, Cilt: 1 Sayı: 1 , 47 - 56 , 29.03.2026

Orhun Donmez

https://izlik.org/JA42TK92ZM

Öz

Amaç: Bu çalışmada Türkiye’de aşı reddi ve aşı karşıtlığı konularında yapılmış tezlerin incelenmesi amaçlanmıştır.

Yöntem: YÖK Ulusal Tez Merkezi (YÖKTEZ) veri tabanında “aşı reddi” ve “aşı karşıtlığı” anahtar kelimeleri kullanılarak tarama yapılmış, 01.09.2025 tarihine kadar erişime açık toplam 59 tez çalışması değerlendirilmiştir. Tanımlayıcı analiz yöntemi kullanılmıştır.

Bulgular: İncelenen tezlerin 24’ü aşı reddi, 35’i aşı karşıtlığı konusundadır. Tezlerin en çok Aile Hekimliği (%30) ve Halk Sağlığı (%19) alanlarında yapıldığı görülmüştür. Aşı reddi tezlerinin %58’i tıpta uzmanlık tezi iken, aşı karşıtlığı tezlerinin %49’u yüksek lisans tezidir. Çalışmaların yıllara göre dağılımında 2020 sonrası belirgin bir artış gözlenmiş, özellikle Covid-19 pandemisi sonrası bu alandaki akademik ilginin arttığı saptanmıştır.

Sonuç: Türkiye’de aşı reddi ve aşı karşıtlığı konularındaki tez çalışmaları son yıllarda artış göstermesine rağmen halen sınırlı sayıdadır. Aşıların toplum sağlığındaki kritik rolü göz önünde bulundurularak, bu konuda daha fazla akademik çalışmanın teşvik edilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Aşı Karşıtlığı Aşı Reddi Aile Hekimliği

Etik Beyan

YOK

Destekleyen Kurum

YOK

Teşekkür

YOK

Kaynakça

  • Alanazi, F. T. H., Alharbi, B. N., Aljuaid, T. H., Alammar, F. A., Almarzouq, Y. F., Albalawi, I., & Alnefaie, J. S. K. (2024). The impact of vaccinations on disease prevention: A comprehensive analysis of their role in enhancing global public health and reducing morbidity and mortality rates. International Journal of Health Sciences, 8(S1), 1885-1907. DOİ: https://doi.org/10.53730/ijhs.v8nS1.15436
  • Argüt, N., Yetim, A., & Gökçay, E. G. (2016). The factors affecting vaccination acceptance. The Journal of the Child, 16(1), 16–24.
  • Azap, A. (2018, Mart 30). Çocuklarına aşı yaptırmayan aile sayısı 23 bine çıktı. Klimik. https://www.klimik.org.tr/2018/03/30/prof-dr-alpay-azap-cocuklarina-asiyaptirmayan-aile-sayisi-23-bine-cikti/
  • Badur, S., Ota, M., Öztürk, S., Adegbola, R., & Dutta, A. (2020). Vaccine confidence: the keys to restoring trust. Human vaccines & immunotherapeutics, 16(5), 1007-1017. DOİ: https://doi.org/10.1080/21645515.2020.1740559
  • Bechini, A., Bonanni, P., Lauri, S., Tiscione, E., Levi, M., Prato, R., ... & Boccalini, S. (2017). Strategies and actions of multi-purpose health communication on vaccine preventable infectious diseases in order to increase vaccination coverage in the population: The ESCULAPIO project. Human Vaccines & Immunotherapeutics, 13(2), 369–375. https://doi.org/10.1080/21645515.2017.1264743
  • Bonville, C. A., Domachowske, J. B., Cibula, D. A., & Suryadevara, M. (2017). Immunization attitudes and practices among family medicine providers. Human Vaccines & Immunotherapeutics, 13(11), 2646-2653. DOİ: https://doi.org/10.1080/21645515.2017.1371380
  • Bozkurt, H. B. (2018). Aşı reddine genel bir bakış ve literatürün gözden geçirilmesi. Kafkas Journal of Medical Sciences, 8(1), 71–76. DOİ: https://doi.org/10.5505/kjms.2018.12754
  • Collange, F., Verger, P., Launay, O., & Pulcini, C. (2016). Knowledge, attitudes, beliefs and behaviors of general practitioners/family physicians toward their own vaccination: A systematic review. Human vaccines & İmmunotherapeutics, 12(5), 1282-1292. DOİ: https://doi.org/10.1080/21645515.2015.1138024
  • Danchin, M., & Nolan, T. (2014). A positive approach to parents with concerns about vaccination for the family physician. Australian Family Physician, 43(10), 690-694.
  • Dunn, A. G., Surian, D., Leask, J., Dey, A., Mandl, K. D., & Coiera, E. (2017). Mapping information exposure on social media to explain differences in HPV vaccine coverage in the United States. Vaccine, 35(23), 3033-3040. DOİ: https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2017.04.060
  • Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization). (2019). Ten threats to global health in 2019. 2019 [01/09/2025]; Available from: https://www.who.int/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019.
  • Gür, E. (2019). Vaccine hesitancy – Vaccine refusal. Turk Pediatri Arsivi, 54, 1–2. https://doi.org/10.14744/TurkPediatriArs.2019.13115
  • Hussain, A., Ali, S., Ahmed, M., & Hussain, S. (2018). The anti-vaccination movement: a regression in modern medicine. Cureus, 10(7). DOİ: https://doi.org/10.7759/cureus.2919
  • Kader, Ç. (2019). Aşı karşıtlığı: Aşı kararsızlığı ve aşı reddi. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 4(3). DOİ: https://doi.org/10.35232/estudamhsd.590304
  • Ortiz-Sánchez, E., Velando-Soriano, A., Pradas-Hernández, L., Vargas-Román, K., Gómez-Urquiza, J. L., Cañadas-De la Fuente, G. A., & Albendín-García, L. (2020). Analysis of the anti-vaccine movement in social networks: a systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(15), 5394. DOİ: https://doi.org/10.3390/ijerph17155394
  • Plotkin, S. (2014). History of vaccination. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(34), 12283–12287. https://doi.org/10.1073/pnas.1400472111
  • Pullan, S., & Dey, M. (2021). Vaccine hesitancy and anti-vaccination in the time of COVID-19: A Google Trends analysis. Vaccine, 39(14), 1877-1881. DOİ: https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2021.03.019
  • Sağlık Bakanlığı. (2013). Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2013. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü.
  • Sağlık Bakanlığı. (2018). Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2018 Haber Bülteni. https://sbsgm.saglik.gov.tr/Eklenti/33116/0/haber-bulteni---2018-30092019pdf.pdf
  • Sağlık Bakanlığı. (2025, Eylül 1). Aşı Bilgilendirme Platformu: Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP). https://covid19asi.saglik.gov.tr/TR77803/genisletilmis-bagisiklama-programi-gbp.html#
  • Sarıgül, B., Korkmazer, B., Afyoncu, A. A., & Şahin, E. M. (2021). Üçüncü basamak üniversite hastanesi aile hekimliği polikliniğinde erişkin bağışıklanma durumu ve etkileyen faktörler. Turkish Journal of Family Practice, 25(4), 105-112. DOİ: https://doi.org/10.54308/tahd.2021.30592
  • Schuchat, A. (2011). Human vaccines and their importance to public health. Procedia in Vaccinology, 5, 120-126. DOİ: https://doi.org/10.1016/j.provac.2011.10.008
  • Spier, R. E. (2001). Perception of risk of vaccine adverse events: A historical perspective. Vaccine, 20, 78–84. https://doi.org/10.1016/S0264-410X(01)00282-4
  • T.C. Sağlık Bakanlığı, Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, & TÜBİTAK. (2009). Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2008. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
  • Tan, A. K., & Yalçın, S. S. (2024). Childhood Vaccination and Vaccine Hesitancy: A Comparison Between Türkiye and the World. Turkish Journal of Pediatric Disease, 18(6), 387-395. DOİ: https://doi.org/10.12956/tchd.1547693
  • To, Q. G., To, K. G., Huynh, V. A. N., Nguyen, N. T., Ngo, D. T., Alley, S., & Vandelanotte, C. (2023). Anti-vaccination attitude trends during the COVID-19 pandemic: A machine learning-based analysis of tweets. Digital Health, 9, 20552076231158033. DOI: https://doi.org/10.1177/20552076231158033
  • Tural Kaya, T. (2017). Aşılama sözlüğü. Journal of Pediatric Infection, 11(4), 190–192. DOI: https://doi.org/10.5578/ced.201749
  • Ünal, S., Tanrıöver, M. D., Taş, E., Güner, İ., Çetin, Ö. Y., & Sayar, İ. (2015). Aile hekimlerine eğitim verilmesi ve aşılama hedeflerinin belirlenmesinin pnömokok aşılanma oranları üzerine etkileri. Flora, 20(1), 10-5.
  • Wolfe, R. M., & Sharp, L. K. (2002). Anti-vaccinationists past and present. BMJ, 325(7361), 430–432. https://doi.org/10.1136/bmj.325.7361.430
  • Wong, L. P., Lin, Y., Alias, H., Bakar, S. A., Zhao, Q., & Hu, Z. (2021). COVID-19 anti-vaccine sentiments: analyses of comments from social media. In Healthcare, 9(11), 1530. DOİ: https://doi.org/10.3390/healthcare9111530
Toplam 30 adet kaynakça vardır.

Ayrıntılar

Birincil Dil Türkçe
Konular Halk Sağlığı (Diğer)
Bölüm Derleme
Yazarlar

Orhun Donmez 0009-0006-2659-6692

Gönderilme Tarihi 25 Eylül 2025
Kabul Tarihi 25 Mart 2026
Yayımlanma Tarihi 29 Mart 2026
IZ https://izlik.org/JA42TK92ZM
Yayımlandığı Sayı Yıl 2026 Cilt: 1 Sayı: 1

Kaynak Göster

APA Donmez, O. (2026). Aşı Reddi ve Aşı Karşıtlığı Konusunda Yapılan Tezlerin İncelenmesi. Frontiers in Health, 1(1), 47-56. https://izlik.org/JA42TK92ZM