Social and Religious Situation of Muslims in Tbilisi from the Period of King Davit IV to the Mongol Rule

Yıl 2025, Sayı: 22, 182 - 198, 31.05.2025

Abdurrahman Seçkin

https://doi.org/10.29157/etusbed.1508132

Öz

The rule of the Emirate of Tbilisi began in the 8th century with the Islamic conquests and lasted until 1122, when King David IV captured the city. Initially under the authority of the Abbasid Caliphate, the emirate gradually came under the influence of local powers as the caliphate's control weakened, eventually falling under Georgian rule During this period, Islam in Tbilisi coexisted peacefully with other religions, and traditional structures were mostly preserved. In this context, examining the historical development of the Muslim community in Tbilisi is crucial to understanding David IV’s religious policies.
Demetre I, continued a respectful approach toward Muslims, who remained active in social life and retained much of their religious freedom. Under King George Lasha, Sufism grew in influence, deeply affecting both state and society.
This study aims to explore the social and religious status of Muslims in Tbilisi from the Emirate period to the Mongol administration. By examining the privileges granted to Muslims under Georgian and Mongol rule, the study aims to clarify the impact of David IV’s and his successors' religious policies on the Muslim community.

Anahtar Kelimeler

Tbilisi Emirate , IV. Davit , Sufizm , Giorgi Laşa

Kral IV. Davit Döneminden Moğol İdaresine Tiflis Müslümanlarının Sosyal ve Dini Durumu

Öz

Tiflis Emirliği'nin hâkimiyeti, VIII. yüzyılda İslam fetihleriyle başlamış ve 1122 yılında Kral IV. Davit’in Tiflis’i ele geçirmesine kadar sürmüştür. Başlangıçta Abbâsî Halifeliği’ne bağlı olan bu emirlik, zamanla zayıflayan halifelik otoritesiyle birlikte yerel güçlerin etkisi altına girmiş ve nihayetinde Gürcü hâkimiyetine geçmiştir. Tiflis'te İslamiyet, diğer dinlerle birlikte bir hoşgörü ortamında varlığını sürdürmüş; geleneksel yapı büyük ölçüde korunmuştur. Bu bağlamda, Tiflis’teki Müslüman cemaatin tarihsel gelişimini incelemek, özellikle Kral IV. Davit’in din politikalarını anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.
Kral IV. Davit'in haleflerinden I. Demetre de benzer bir politika izleyerek Müslümanlara saygı göstermiştir. Bu dönemde Müslümanlar, sosyal hayatın aktif bir parçası olmuş ve dinî özgürlüklerini büyük ölçüde korumuştur. Kral Giorgi Laşa döneminde ise bölgede var olan Sufizmin etkisi artmış, devlet ve toplum üzerinde derin etkiler bırakmıştır.
Bu çalışma, Tiflis Emirliği’nden Moğol idaresine uzanan süreçte, Tiflis’teki Müslümanların sosyal ve dinî durumlarını araştırmayı hedeflemektedir. Özellikle Gürcü krallar ve Moğol idareciler döneminde Müslümanlara tanınan ayrıcalıkların neler olduğu ve bu ayrıcalıkların toplumsal etkileri ele alınarak, Kral IV. Davit ve diğer yöneticilerin din politikalarının Müslüman cemaat üzerindeki yansımaları daha iyi anlaşılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tiflis Emirliği , IV. Davit , Sufizm , Giorgi Laşa

Kaynakça

• Abul Farac, (1945). Gregory Abu’l Farac Tarihi, Süryaniceden İngilizceye Çev. E. A. Wallis Budge, Türkçeye Çev. Ömer Rıza Doğrul, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Ahmed b. Yahya el-Belâzurî. (2013). Futuhul-Buldan Ülkelerin Fetihi Çev. Mustafa Fayda, İstanbul: Siyer Yayınları,
• Ahmedünnesevi, (2023). Celaleddin Harezmşah, Ankara, Dorlion Yayınlar.
• Astakhishvili, E, Akhmeteli, N, Narimanishvili, G. (2020). Kartvelebi Da Gare Samyaro, Tbilisi: Shemokmedi Angelozi Gamomcemloba.
• Baindurashvili, K. (2022). Tbilisshi İslamuri Mezhebebi (VIII-XVIII saukuneebi), Ivane Javakhishvilis Sakhelmtsipo Tbilisi Tbilisis Universiteti, Sotsialur da Humanitaruli Metsnierebebis Fakulteti, Doktoranturis Disertatsia.
• Baindurashvili, K. (2023). İslami Tbilisshi (VIII-XVIII Saukuneebi), Tbilisi: This work was supported by Shota Rustaveli National Science Foundation of Georgia.
• Carpini, P. (2018). Moğolistan Seyahatnamesi, 13. Yüzyılda Avrupa’dan Orta Asya’ya Yolculuk, Tercüme ve Notlandıran Ergin Ayan, İstanbul: Kronik Yayınevi.
• Cüveyni, A.A.M. (2013). Tarih-i Cihangüşa, Çev, Mürsel Öztürk, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Çkhataraişvili K. Şaişmelaşvili, İ. (1973). Didgoris Brdzola, Tbilisi, Gamomcemloba Mecniereba.
• Dhaparidze, G. (1900). “Muslimuri Pigurebi At- Tbilisis VIII-XIV saukuneebshi”, Jurnali Macne, Enisa da Literaturis Seria, Gamomcemloba Mecniereba, Tiflis. No 1, 65-78.
• Djaparidze, G, Gelovani, N. (2018). “The Muslim subjects of the kingdom of Georgia in the 12th-early 13th century”, Journal of Advances in Humanities and Social Sciences, Barcelona Spain JAHSS, 4(4), 161-166.
• Dumbadze, M. Guçua V. (1990). Tbilisis İstoria (Udzvelesi droidan 17 saukunis bolomde), Tbilisi: Gamomcemloba Mecniereba.
• Gabaşbili, V. (1968). Mighebuli Stsatsebi Ahlosmosavletis Sosialur-Ekonomik İstoriaze, Tbilisi: Gamomtsemloba Metsniereba.
• Gamkrelidze, G., Mindorashvili, D., Bragvadze, Z., & Kvachadze, M. (2013). A topoarchaeological dictionary of Kartlis Tskhovreba (The History of Georgia). Tbilisi: Georgian National Museum.
• Grigor, A. (2012). Okçu Milletin Tarihi, İstanbul: Yeditepe Yayınları.
• Gümüş, N. (2006). “Celaleddin Harizmşah’ın Gürcistan Seferleri”, EKEV Akademi Dergisi, Yıl 10, Sayı 29. 155-178.
• Gümüş, N. (2007). İlk Dönem İslam-Gürcü İlişkileri, Rize: Karadeniz Yayınevi.
• Gümüş, N. (2014). “Büyük Selçuklu- Gürcü İlişkileri”, Türkler, Yeni Türkiye Yayınları Cilt, 4, 713-721.
• Hillenbrand, C. (1079). Ibn Al Azraq Al Fariqi. The History Of The Jazira 1100- 1150: The Contribution Of İbn Al- Azraq Carole, Volume II. Thesis presented for the Degree of Doctor of Philosophy, University of Edinburgh.
• İbnul Ezrak (1992). Meyyafarikin ve Amid Tarihi, (Artuklular Kısmı), Çev. Ahmet Savran, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayını.
• İbnü’l- Esir. (1991). İbnü’l- Esir İslam Tarihi, El-Kâmil Fit-Tarih Tercümesi, Yedinci Cilt, Çev. Dr. Ahmet Ağırakça Redaktör: Doç. Dr. Mertol Tulum. İstanbul: Bahar Yayınevi.
• İbnü’l-Adim. (2014). Zübdetü'l-Haleb Min Tarihi Haleb ‘de Selçuklular, (H.447-521=1055-1127), Kemalüddin İbnü’l Adim, Tercüme ve Değerlendirme Prof. Dr. Ali SEVİM, Ankara.
• İbnül Esir El-Kâmil Fi’t Tarih, (2019). İslam Tarihi, Onuncu Cilt, Çev. Ahmet Ağırakça, Abdulkerim Özaydın, İstanbul: Ravza Yayınları.
• İpek, A. (2016). İlk İslami Dönemde Gürcistan, Siyaset- Kültür-Medeniyet, Erzurum: Zafer Medya.
• İpek, A. (2017). “İlk Dönem İslâmî İlimlerde Önemli Bir Merkez Tiflis”, Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: IV, Sayı: 8, 73-93.
• İpek, A. (2024). Suriye’den Tiflis’e Fetihleriyle Habib b. Mesleme, Erzurum: Zafer Medya.
• Japaridze, G. (1984). “Tpiliseli Mtsignobari Maragis Momkurnalebshi XIII Saukuneshi”, Jurnali Macne, 1984, N2, ss. 99-110.
• Kauçişvili, S. (1959). Jamtagmtsereli, Kartlis Tskhovreba, Tomi. II, Simoni Kauçişvilis Redaktsit Gamonatstebi Kartuli Kronikebi da Qvelani Tsigni, Tbilisi: Gamomtsemloba Sovieti.
• Kırzıoğlu, M. F. (1953). Kars Tarihi, İstanbul: Işıl Matbaası.
• Kiknadze, R. (1978). Acayib ad-Dünya (Msoplios Sasmurnavebi), Sakartvelos İstoriis Utskhouri Tsnobebi), Tbilisi: Gamomcemloba Metsniereba.
• Kvatidze, G. (2012). “Ahmosavlet Sakartvelos Abanoebi Gamosavali Shua Saukuneebshi”, Jurnali Kadmosi: Humanitaruli Stsavlebi, N4, 116-153.
• Kviritişvili, D. (1958). Tbilisi 1500 Tsliani Qalaqi, Tbilisis 1500 Tsliani Jubilebis Tsigni, Stalinis Tbilisis Sakhelmtsipo Universitetis Gamomtsemloba.
• Lortkipanidze, M. (1978). “Dacvis Sigeli”, Kartuli Sabchota Entsiklopedia, redaktori: I. Abaşidze, Cilt. 3.
• Lortkipanidze, M. (1994). Essays on Georgian History, Tbilisi: Gamomcemloba Metsniereba.
• Melikişvili, G. (1973). Sakartvelos İstoriuli Gamokvlevebi, Tomi, II, IV-X Saukuneebis Sakartvelo, Tbilisi: Gamomcemloba Sabchota Sakartvelo.
• Meskhia, Ş (1957). 1500 Tsliani Qalaqi Tbilisi, Tbilisi: Politikuri Da Sametsniero Cignit Gavtselebis Sazogadoebis Gamomtsema.
• Meskhia, Ş. (2016). Dzlevai Sakvirveli da Tbilisis Agheba, Tbilisi: İvane Javakhishvilis Sakhelmtsipo Universitetis Gamomcemloba.
• Mesudi (2023). Muruc Ez-Zeheb (Altın Bozkırlar), Çev. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınevi.
• Metreveli, R. (1986). Davit IV. Aghmashenebeli, Tbilisi: Sabchota Saqartverlo Gamomcemloba.
• Metreveli, R. (2008). Kartlis Tskhovreba, Redaktori Roin Metreveli, Mepeta Mepis Davitis Tskhovreba, Tbilisi: Gamomcemloba Meridiani da Ardanuji.
• Metreveli, R. (2012). “Davit Agmashenebeli”, Sakartvelos İstoriis Entsiklopedia, Cilt. II, Redaktori: Roin Metreveli, Tbilisi: Gamomtsemloba "Palitra L".
• Muskhelişvili, D., Beridze, T., Bendiaşvili, A., ve Natmeladze, M. (2002). Tbilisis Entsiklopedia, Tbilisi. Redaktori Roin Metreveli, Sakartvelos Mecnierebata Akademia.
• Mustafa, R. (2019). Tiflis Emirliyi, Bakü, Azerbaycan Milli ilimler Akademisi A.A Bakıxanov adına Tarih Enstitüsü.
• Paghava, İ. Severiane T. (2021). “New Mıntname “Georgıa” (“Jurzān”): Researchıng The Hıstory Of Georgıa And The ‘Abbāsıd North In The 8th-9 Th Centurıes”, The Ukrainian Numismatic Annual. Pereiaslav, Issue 5.
• Pağava, İ. (2024). “Hilafetin idari birimi olan Tiflis Emirliği’nin kurulması, rivayet dışı kaynaklara göre (Gürcistan'dan erken Arap sikkeleri ve taş yazıtları)”, Kronosi, No, 3, İvane Cavahişvili Tiflis Devlet Üniversitesi İvane Cavahişvili Tarih ve Etnoloji Enstitüsü, 86-131.
• Rayfield, D. (2012). Edge Of Empiries A History Of Georgia, London: Reaktion Books Publishing.
• Samsonaidze, M. (2012). Sakartvelos istoria XIII-XIX saukuneebshi, Tbilisi Gamomcemloba "Palitra L".
• Samuşia, J. (2021). Didgoris Omis Didi Gamarjveba, Tbilisi: Gamomcemloba "Palitra L".
• Sikharulidze, E. (1985). “El-Fariki Sakartveloshi”, Semitologiuri Kvleva, C.II. 83-90.
• Subaşı, Ö. (2015). Gürcü-Moğol İlişkisi -Güney Kafkasya 1220-1346, İstanbul: Kitabevi Yayınevi.
• Surguladze, A. (1989). Gamokvlevebi kartuli kulturis istoriaze, tsigni 1), Tbilisi: Gamomtsemloba Khelovneba.
• Tellioğlu, İ. (2009). XI-XIII. Yüzyıllarda Türk- Gürcü İlişkileri, Trabzon: Serander Yayınevi.
• Tinikaşvili, D. Zurab, J. (2012). Msoplio Religiebi, Tbilisi, İlia Sakhelmtsipo Universitetis Gamomcemloba.
• Tinikaşvili, D. (2022). “Mepe Davit Agmashenebelis Religiuri Politika Musulmanuriadobis Mimart Sakartveloshi”, Tbilisi: Georgian Source-Studies Gamomtsema Sps Prinjeo XXIV.
• Topçişvili, R. Gvimradze, T. (2017). Etnologiuri Tbilisi, Tbiliselebi Traditsiuli Tskhovrebisa Da Kulturis Shesakheb, Tbilisi, Gamomcemloba "Universal.
• Tskitişvili, O. (1967). “Sibt ibn al-Jawzis informatsia Davit Agmashenebelze”, Tbilisis Sakhelmtsipo Universitetis Shromebi, Cilt, 118.
• Tskitişvili, O. (1975). “Zakaria al-Kazvinis Monacemebi Sakartvelosa da Kavkasiis Shesakheb”, Tbilisi: Gamomcemloba "Metsniereba".