Miralay İsmail Fazıl’ın Dersim Raporu

Öz

Dersim olarak adlandırılan bölge, 1514 Çaldıran Savaşı akabinde Osmanlı Devleti’nin sınırlarına dahil edilmiştir. Ancak Osmanlı Devleti, bu bölgede tam manasıyla hakimiyetini tesis edememiştir. 19. yüzyıla gelindiğinde asayişin ve otoritenin tam anlamıyla sağlanamadığı Dersim’de devlet otoritesini inşa etmek amacıyla bir dizi rapor yazılmıştır. Bu raporlardan birisi de o dönemde Erzincan’da 4. Ordu’da görev yapan Miralay İsmail Fazıl tarafından kaleme alınmıştır. Devlet Arşivleri Başkanlığı Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi’nde bulunan rapor 21 sayfadan oluşmaktadır. 1899 senesinde yazılan bu raporda; raporun yazılış gayesi, Dersim’in idari, askeri ve sosyo-ekonomik yapısı, o ana değin tatbik edilmeye çalışılan ıslahatların başarısız olma gerekçeleri, uygulanması önerilen sancak ve kaza idaresi, yine ihdas edilmesi öngörülen Dersim Yerli Taburlarının nasıl teşkilatlanacakları, bunların özlük hakları, halkın vergi muafiyeti ve farklı konulara temas edilen içerik yer almıştır. Oldukça ayrıntılı bir rapor yazan İsmail Fazıl’ın bu çalışması yalnızca ıslahata yönelik bilgi vermemiş, aynı zamanda 1899 yılındaki Dersim’in sosyo-ekonomik vaziyetinin de fotoğrafını çekmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dersim
• Islahat
• Miralay İsmail Fazıl
• 19. Yüzyıl.

Colonel İsmail Fazıl's Dersim Report

Öz

Dersim was included within the borders of the Ottoman Empire following the Battle of Chaldiran in 1514. However, the Ottoman Empire wasn’t able to fully establish its dominance in this region. In the 19th century, a series of reports were written in order to build state authority in Dersim, where public order and authority couldn’t be fully established. One of these reports was written by Colonel İsmail Fazıl, who was serving in the 4th Army in Erzincan. The report, which is in the MSBATA of the State Archives Presidency, consists of 21 pages. Report, written in 1899, included the purpose of writing the report, the administrative, military and socio-economic structure of Dersim, the reasons for the failure of the reforms that had been attempted until then, the proposed sanjak and district administration, how the Dersim Native Battalions, which were also planned to be established, would be organized, their personal rights, tax exemption for the people and other topics. This detailed report not only provides information about the reforms but also reveals the socio-economic situation in Dersim in 1899.

Anahtar Kelimeler

• Dersim
• Reform
• Colonel İsmail Fazıl
• 19th Century.

Kaynakça

1. Arşiv Vesikaları
2. Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi (MSBATA) Kutu:7 Gömlek:50 Sıra:1, 1 Ocak 1899.
3. Araştırma ve İnceleme Eserler
4. Altı, A. (2020). 18. yüzyılda Kızılbaş toplumundan kesitler. Kitabevi Yayınları
5. Antranik. (2012). Dersim seyahatname. (Çev. Payline Tomasyan). Aras Yayınları.
6. Çelik, K. (2015). Sultan II. Abdülhamid döneminde Mamüretü’l-aziz vilayeti hakkında iki önemli rapor. Tarihten günümüze Elazığ uluslararası kongresi,C. 1, 55-77.
7. Demir, K. & Aksın, A. (2023). 18. ve 19. yüzyılda Fırat havzasında Şeyh Hasanlı aşireti’nin eşkıyalık faaliyetleri. Near East Historical Review, 13(1), 67-77.
8. Ercoşkun, T. (2007). İsmail Fazıl Paşa’nın (Cebesoy) ıslahata dair görüşleri. Tarih Araştırmaları Dergisi, 26(42), 181-199.

9. Gölen, Z. (2017). Doğu ve batı Türklüğünün ortak tarihî devirleri ve münasebetleri. A. Aköz (Ed.). İsmail Fâzıl Paşa’nın az bilinen bir eseri: “Meşâhîr‐ı askeriyemizden bir sahîfe”., (ss. 303-324). Palet Yayınları.
10. Gül, A. (2015). Osmanlı dönemi Dersim bölgesinde yaşanan güvenlik sorunları. The Journal of Academic Social Science, 18, 1-33
11. Gündoğdu, C. & Genç, V. (2013). Dersim’de Osmanlı siyaseti izale-i vahşet, tashih-i itikad ve tasfiye-i ezhan 1880-1913. Kitap Yayınevi.
12. Kaya, A. (2010). Başlangıcından günümüze Dersim tarihi. Demos Yayınları.
13. Taş, E. (2022). Dersim aşiretlerinin Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ne karşı sergilediği paradoksal tavır üzerine bir değerlendirme. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (47), 278-293.
14. Tuncel, M. (2012). Tunceli. Diyanet İslam Ansiklopedisi Cilt 41, (ss. 378-380). Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Türkmen, İ. (2008). I. TBMM hükümeti döneminde İsmail Fazıl Paşa’nın Nafia Vekilliği görevi (1920–1921). Sosyal Bilimler Dergisi, 10 (3), 135-158.
16. Türkmen, İ. (2015). İsmail Fazıl Paşa askeri-siyasi hayatı ve fikirleri (1856-1921). Altınpost Yayınları.
17. Yıldırım, M. (2024). Dersim/Desim tarih, edebiyat, etnografya. Ütopya Yayınevi.
18. Yılmazçelik, İ. (2011). Osmanlı Devleti döneminde Dersim sancağı idari, iktisadi ve sosyal hayat. Kripto Yayınları.
19. Zengin, E. (2020). Tarihsel süreçte Dersim meselesi. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 64 (1), 469-483.