Between Expression and Meaning: On the Nazires of Hayâlî Bey and Qadi Selmân

Öz

This study examines the nazires between Hayâlî Bey, one of the most important leading figures of 16th-century classical Turkish poetry, and Qadi Selmân Efendi, who is predicted to have lived in the same century. The main objective of the study is to provide information about Qadi Selmân Efendi, who has not been the subject of any previous academic work, to present two ghazals identified as one being a response to Hayâlî Bey and the other being a nazire, to touch upon his relationship with Hayâlî Bey and to conduct a comparative analysis based on the nazires between the two poets. In this regard, the introduction outlines the tradition of nazire, followed by information about Qadi Selmân Efendi. Subsequently, the nazire texts written by Hayâlî and Qadi Selmân Efendi to each other are presented and examined in terms of form, meter, and content, highlighting their similarities and differences. The study employed the document analysis method from the qualitative research techniques. At the end of the research, it was understood that Hayâlî Bey's nazire went beyond the original poem and captured originality. In contrast, Qadi Selmân Efendi's nazire was not a mere imitation but could be considered a successful example.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Nazire
• 16th century
• Hayâlî Bey
• Qadi Selmân Efendi

Söyleyiş ve Anlam Arasında: Hayâlî Bey ve Kadı Selmân Efendi Nazireleri Üzerine

Öz

Bu çalışmada 16. yüzyıl klasik Türk şiirinin en önemli temsilcilerinden Hayâlî Bey ve yine aynı asırda yaşadığı tahmin edilen Kadı Selmân Efendi arasındaki nazireler konu edilmiştir. Çalışmanın temel amacı; Kadı Selmân Efendi’ye ait daha önce üzerinde akademik bir çalışma yapılmamış biri Hayâlî Bey’e zemin, bir diğeri nazire olmak üzere tespit edilen iki gazelini ortaya koymak, onun Hayâlî Bey ile ilişkisine temas etmek ve iki şair arasındaki nazireler üzerinden mukayeseli bir inceleme yapmaktır. Bu doğrultuda çalışmanın girişinde ana hatları ile nazire geleneğinden bahsedilmiş, ardından Hayâlî Bey ve Kadı Selmân Efendi ile ilgili bilgiler verilmiştir. Akabinde, Hayâlî Bey ve Kâdı Selmân Efendi’nin birbirlerine yazdığı nazireler ortaya konulmuş, söz konusu metinler benzer ve farklı yönlerine dikkat çekilerek şekil, vezin ve muhteva hususiyetleri bakımından incelenmiştir. Çalışmada nitel araştırma tekniklerinden doküman analizi yöntemi takip edilmiştir. Araştırma sonunda, Hayâlî Bey’in naziresi ile zemin şiirin ötesine geçip özgünlüğü yakaladığı, Kadı Selmân Efendi naziresinin ise kuru bir taklit olmayıp başarılı bir örnek kabul edilebileceği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Nazire
• 16. yüzyıl
• Hayâlî Bey
• Kadı Selmân Efendi

Kaynakça

1. Alâ’eddin Ali Çelebi b. Sâlih el-Vâsi‘î el-Filibevî. (t.y.). Hümâyunnâme-i Sağîr [Yazma Eser]. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Murad Molla Koleksiyonu, Nr. 01472.
2. Anonim. (t.y.). Şiir Mecmuası [Yazma Eser]. İBB Atatürk Kitaplığı Yazma Eserler Koleksiyonu, Muallim Cevdet Yazmaları, Nr. MC Yz_K0479
3. Benedek, P. (2020). Beklerüz: 16. Yüzyıldan Kalma Bir Osmanlı Nazire Ağı. Kültürk, (2), 47-49.
4. Benedek, P. (2024). Mīr Alīşīr Navāyī and a Popular Ottoman Imitation Network From the 16th Century. Ali Şir Nevai ve XXI. Asır 9. Uluslararası Konferans Bildirileri, 18-27.
5. Beyânî. (2008). Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
6. Çağlayan, N. (1995). XVI. Yüzyıl Osmanlı Dönemi Minyatür Sanatı ve Kanuni Dönemi Minyatür Sanatçısı Matrakçı Nasûh [Yüksek Lisans Tezi]. Anadolu Üniversitesi.
7. Çakın, M. B. (2020). Hz. Mûsâ Kıssası’nın XVI. Yüzyıl Klasik Türk Şiiri’ne Yansıması. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(1), 104-128.
8. Çelik Vural, B. (2021). Hayâlî Bey Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Dil İçi Çeviri) [Doktora Tezi]. Akdeniz Üniversitesi.

9. Derman, F. Ç. (2023). Osmanlı’da Tezhip Sanatı. Osmanlı İstanbul’u-VIII. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu, Bildiriler-. OSMANLI İSTANBULU, İstanbul.
10. Dilçin, C. (1986). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. TDK Yayınları.
11. Ekinci, R. (t.y.). Seyyid Selmân Çelebi. İçinde Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Geliş tarihi 31 Ocak 2025, gönderen https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/selman-ilahi-seyyid-selman-celebi
12. Erdoğan, S. (2010). Hayali Bey’in Kasideleri Üzerine Yorumlar [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
13. Firdevsî. (1994). Şehnâme (N. Lugal, Çev.; C. 3). MEB Yayınları.
14. Gelibolulu Âli Mustafa Efendi. (1994). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. AKM Yayınları.
15. Gıynaş, K. A. (2013). Pervâne Bey Mecmuası (İnceleme-Metin) [Doktora Tezi]. Bozok Üniversitesi.
16. Gıynaş, K. A. (2018). Pervâne Bey Mecmuası’ndaki Karamanlı Şairler. I. Karaman Uluslararası Dil ve Edebiyat Kongresi Bildiri Kitabı (7-9 Kasım 2018), 813-826.
17. Güfta, H. (2010). Divan Şiirinde Vakt-i Seher. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Klasik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı, Prof. Dr. Turgut Karabey Armağanı, 3, 93-137.
18. Gümüş, A. K. (2019). Câmiu’n-Nezâ’ir: (İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler T 2955) İnceleme-Metin-Çeviri [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
19. Hayâlî Bey. (1945). Hayâlî Bey Dîvânı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
20. Hayâlî Bey. (2025). Hayâlî Bey Dîvânı. TYEK Başkanlığı Yayınları.
21. İbn Manzûr. (1405). Lisânu’l-Arab (C. 5). Neşrü Edebi’l-Havza.
22. İsen, M. (1981). Divan Şiirinde Nazire Geleneği. Mavera, (54), 24-26.
23. Kayabaşı, B. (1997). Kafzâde Fâ’izî’nin Zübdetü’l-Eş’âr’ı [Doktora Tezi]. İnönü Üniversitesi.
24. Kılıç, F. (1994). Meşâirü’ş-Şuarâ (İnceleme-Tenkitli Metin) [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
25. Kılıç, M. (1994). Kemal-Paşa-zâde (İbn-i Kemal)’nin Talebeleri. Belleten, 58(221), 55-70.
26. Koçin, A. (2008). Divan Şiirinde Bâd-ı Sabâ. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (20), 1-19.
27. Köksal, M. F. (2001). Edirneli Nazmî: Mecma’u’n-Nezâ’ir (İnceleme-Tenkitli Metin) [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
28. Köksal, M. F. (2011). Nazirecilik Geleneği ve Lâmiî. İçinde B. Kemikli & S. Eroğlu (Ed.), Bursalı Lâmiî Çelebi ve Dönemi (ss. 191-201). Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
29. Köksal, M. F. (2018). Sana Benzer Güzel Olmaz -Divan Şiirinde Nazire-. Büyüyenay Yayınları.
30. Kurnaz, C. (1984). 16. Asır Şairlerinden Hayâlî Beğ’in Şöhreti ve Tesiri. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(2), 47-49.
31. Kurnaz, C. (1998). Hayâlî Bey. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 17, ss. 5-7). TDV Yayınları.
32. Kurnaz, C. (2003). Osmanlı Şair Okulu. Journal of Turkish Studies (Kaf Dağı´nın Ötesine Varmak: Günay Kut Armağanı II), 27/II, 403-420.
33. Mahir, F. B. (2020). Minyatür. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 118-123). TDV Yayınları.
34. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmanî (C. 5). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
35. Öztürk Doğan, A. (2023). Hayâlî Bey’in “Bilmezler” Redifli Gazeline Yazılan Nazire, Tahmis ve Tesdisler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(3), 1987-2008. https://doi.org/10.34083/akaded.1391574
36. Öztürk, U. (2013). Mecmû`a-ı Eş`âr (Muallim Cevdet K. 479): İnceleme-Tenkitli Metin [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
37. Pakalın, M. Z. (1993). Nakkaş. İçinde Osmanlı Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü (C. 2). Milli Eğitim Basımevi.
38. Püsküllüoğlu, A. (1998). Türkçe Deyimler Sözlüğü. Arkadaş Yayınevi.
39. Sungurhan Eyduran, A. (1999). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şu’ârâ İnceleme-Tenkitli Metin [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
40. Şahin, K. Ş. (2011). Sevgilinin Güzellik Unsurlarından Saç ve Saçın Âşık Üzerindeki Etkisi. Turkish Studies, 6(3), 1851-1867. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.2246
41. Şentürk, A. A. (1994). Osmanlı Edebiyatında Felekler, Seyyare ve Sabiteler (Burçlar). Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, (90), 131-179.
42. Tahirü’l-Mevlevi. (1994). Edebiyat Lügatı. Enderun Kitabevi.
43. Yavuz, K. (2013). Türk Şiirinde Nazire. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (10), 359-424. https://doi.org/10.15247/dev.155
44. Yıldırım, N. (2008). Fars Mitolojisi Sözlüğü. Kabalcı Yay.
45. Yılmaz, N. (1995). Selman: Cami’ü’l-Cevahir [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.