Bedensel Bir Refleksin Kültürel İzleri: Hıçkırık

Öz

Tıp literatüründe genellikle geçici ve zararsız bir bedensel tepki olarak tanımlanan hıçkırık, halk kültüründe farklı inanç ve uygulamalarla anlam kazanmıştır. Türkiye’nin çeşitli bölgelerinde hıçkırığın farklı adlarla anılması, onun kültürel bellekteki yerini ve dilsel çeşitliliğini ortaya koymaktadır. Halk inanışlarında hıçkırık, kişinin başka bir yerde anılması, hakkında konuşulması ya da kötü sözlere maruz kalmasıyla ilişkilendirilmekte, bu bağlamda su içme, yukarı bakma ya da dikkatin başka yöne çekilmesi gibi uygulamalar geliştirilmiştir. Hıçkırığın kültürel boyutu incelendiğinde yetişkinlerde olduğu gibi çocuklarda da hıçkırıkla ilgili uygulamalara rastlanılmakta ve bu durum ikra kesme ifadesiyle ilişkilendirilmektedir. Çalışmada ayrıca şamanistik inanç ve uygulamalarda hıçkırığın ritüel bağlamdaki yeri incelenmiştir. Şaman ayinlerinde görülen hıçkırık benzeri bedensel tepkiler, trans halinin ve ruhsal geçişin bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Türk kültüründe olduğu gibi Rus kültüründe de hıçkırıkla ilgili ritüellerle karşılaşılmaktadır. Rus kültüründe hıçkırıkla ilişkilendirilen odişnaya kavramı, hıçkırığın tarihsel ve kültürel bir yönünün olduğunu göstermektedir. Bu çalışma, hıçkırığın yalnızca fizyolojik bir refleks olarak değil aynı zamanda kültürel, dilsel ve inanç temelli anlamları olan çok çeşitli bir kavram olarak ele alınmasını amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hıçkırık
• kültür
• ritüel
• şaman
• odişnaya

Cultural Traces of a Bodily Reflex: Hiccups

Öz

Generally described as a temporary and harmless bodily reaction in medical literature, hiccups have gained meaning in folk culture through various beliefs and practices. The fact that hiccups are referred to by different names in various regions of Turkey reveals their place in cultural memory and linguistic diversity. In folk beliefs, hiccups are associated with being mentioned elsewhere, talked about, or subjected to bad words; in this context, practices such as drinking water, looking upwards, or diverting attention have been developed. When the cultural dimension of hiccups is examined, practices related to hiccups are found in both children and adults, and this is associated with the expression “ikra kesme”. This study also examines the place of hiccups in ritual contexts within shamanistic beliefs and practices. Hiccup-like bodily reactions seen in shamanic rituals are considered an indicator of trance state and spiritual transition. Rituals related to hiccups are also encountered in Russian culture, as in Turkish culture. The concept of odishnaya, associated with hiccups in Russian culture, demonstrates that this phenomenon has a historical and cultural dimension. This study aims to address hiccups not only as a physiological reflex but also as a diverse concept with cultural, linguistic, and belief-based meanings.

Anahtar Kelimeler

• Hiccups
• culture
• ritual
• shaman
• odysnaya

Kaynakça

1. Bolçay, E. (2011). Erzurum’da doğum öncesi, doğum sonrası ve çocukluk dönemiyle alakalı gelenekler. Kastamonu Eğitim Dergisi, 19(2), 587¬¬¬¬¬¬–600.
2. Çolak, G., & Öksüz, G. (2021). Türkçe ve Rusçada ölüm ve hastalık temalı beddualar: Kültür dilbilimsel bir karşılaştırma. Milli Folklor, 17(132), 126–139.
3. Diş, Y. (2019). Erzurum ili Horasan ilçesinde halk hekimliği [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
4. Dökmeci, İ., & Dökmeci, H. (2012). Tıp terimleri sözlüğü (2. baskı). İstanbul Medikal Yayıncılık.
5. Eliade, M. (1999). Şamanizm-İlkel esrime teknikleri (İ. Birkan, Çev.). İmge Kitabevi.
6. Forbes, T. R. (1971). Verbal charms in British folk medicine. Proceedings of the American Philosophical Society, 115 (4), 293–316.
7. Göreci, A. (1972). Görele ilçesi Derekuşçulu köyü inanmaları. Türk Folklor Araştırmaları Dergisi, (270), 6188.
8. Görgeç, C. (2019). Manavgat yöresinde halk hekimliği uygulamaları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (46), 195–219.

9. İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün Şamanizm- Materyaller ve araştırmalar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
10. Juravel, O. D. (2018). Besnuyuşiysa Nedug: Oderjimost v Sibirskom Obşeste XVIII v., Demonologia kak Semiotiçeskaya Sistema, V Mejdunarodnaya Nauçnaya Konferentsiya (24-26 Maya 2018), RGGU, Moskova, 53–56.
11. Kawamoto, F. (1962). Folk beliefs among Japanese in the Los Angeles area. Western States Folklore Society, 21(1), 13–26.
12. Kumartaşlıoğlu, S. (2016). Türk kültüründe ateş ve ocak kültü. Kömen Yayınları.
13. Öztek, Z. (2018). Halk dilinde sağlık deyişleri sözlüğü. TDK Yayınları.
14. Sağında, A. (2014). Silifke bölgesindeki bitkisel halk ilaçlarının araştırılması [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
15. Saygı, E. (2018). İnebolu halk kültüründe halk hekimliği [Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
16. Sertelli, İ. F. (1941). Sağlık folkloru. Halk Bilgisi Haberleri, (122), 66–68.
17. Sırtbaş, Y. (2016). Ordu ili Gölköy ilçesi monografisi [Yüksek lisans tezi, Ordu Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
18. Sümbüllü, Y. Z., & Altınışık, M. E. (2015). Erzurum’da yaşayan ocak kültürü I: İkra kesmek ve ayare almak. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, I(1), 113–130.
19. Taş, S. (2025). Türk halk kültüründe anne sütü ile ilgili inanışlar ve uygulamalar. Euroasıa Journal of Social Sciences –Humanities, 12(5), 250–258. http://doi.org/10.5281/zenodo.17400913
20. Tietze, A. (2009). Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı F-J, C. 2, Wien: Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
21. Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü III (2009). TDK Yayınları.
22. Uçuk, C., & Kayran, M. F. (2020). Gaziantep mutfağının tarihsel gelişimi: Milli Mücadele döneminde Gaziantep’te yeme içme faaliyetleri. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 3(2), 258–272.
23. Uman, T. (2023). Diyarbakır merkez ve çevresi (ilçeleri) halk hekimliği [Yüksek lisans tezi, Batman Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
24. Ünalan, Ö. (2021). Alanya’da halk hekimliği [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
25. Wilson, G. P. (1964). Some southern folk remedies. The Georgia Review, 18(2), 157–167.
26. Yakıcı, A. (2013). Halk Şiirinde Türkü. Ankara: Akçağ Yayınları.
27. Yaman, T. M. (1935). Kastamonuda halk inanmaları. Halk Bilgisi Haberleri, (45), 200–202.
28. Yetkin, F. (2022). Bitlis’te halk hekimliği [Yüksek lisans tezi, Muş Alpaslan Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
29. Yurtbaşı, M. (2013). Sınıflandırılmış deyimler sözlüğü (3. baskı). Doğan Ofset Yayıncılık.
30. Yüce, L. (2025). Kahramanmaraş’ta halk hekimliği, inanç ve uygulamaları [Yüksek lisans tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.