Zülâlî’den Dalâlî’ye: 1730 İsyanı’nda Zülâlî Hasan Efendi’nin Rolü ve Bir Âlimin Değişen Temsili

Öz

Osmanlı tarih yazımında toplumsal hareketler, siyasal sonuçlarının yanı sıra, bu hareketlerin ortaya çıkış şekli ve organize olma biçimleriyle de ele alınmaktadır. Bu çerçevede, XVIII. yüzyılın ilk yarısında gerçekleşen 1730 İsyanı, Osmanlı siyasi yapısında yaşanan kırılmaları, iktidar ilişkilerindeki değişimi ve merkezi otoriteye yönelen toplumsal tepkileri görünür kılması bakımından önemli bir dönüm noktasıdır. Son yıllarda bu isyan üzerine yapılan araştırmalarda dikkat çekici bir artış yaşanmıştır. Bu araştırmalarda genellikle isyanın önderliğini üstlenen şahsiyetlerin konumu, toplumsal tabandaki hoşnutsuzluklar ve bazı dinî otoritelerin yönlendirici etkisi ön plana çıkarılmıştır. Bu çalışma, 1730 İsyanı bağlamında sıkça ismi geçen, ancak şimdiye kadar hakkında müstakil bir çalışma yapılmamış olan Zülâlî Hasan Efendi’nin söz konusu isyandaki konumunu ve dönemin siyasal-toplumsal gelişmeleriyle olan ilişkisini ele almayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda Osmanlı siyasi tarihinde önemli değişikliklere yol açan 1730 İsyanı’nın aktörlerine dair literatürdeki boşluklardan biri doldurulmaya çalışılacaktır. Çalışma, biyografi temelli tarih yazımının bireysel rolleri yeniden değerlendirme imkânını gösterirken, aynı zamanda isyanın çok aktörlü yapısı ve Osmanlı siyasal kültüründe ulemanın belirleyici etkisine dair bir bakış açısı sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• 1730 İsyanı
• Zülâlî Hasan Efendi
• Ulema

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

Etik Kurul onayı gerektiren bir çalışma değildir.

Teşekkür

Yok

From Zülâlî to Dalâlî: The Role of Zülâlî Hasan Efendi in the 1730 Rebellion and the Changing Representation of a Scholar

Öz

In Ottoman historiography, social movements are examined not only for their political consequences but also for their emergence and organizational forms. Within this framework, the 1730 Rebellion, which took place in the first half of the 18th century, is a significant turning point in the Ottoman political structure, highlighting the ruptures, changes in power relations, and social reactions against central authority. In recent years, there has been a remarkable increase in research on this rebellion. These studies generally emphasize the position of the leaders of the rebellion, the discontent at the grassroots level, and the guiding influence of certain religious authorities. This study aims to examine the position of Zülâlî Hasan Efendi, a figure frequently mentioned in the context of the 1730 Rebellion but who has not yet been the subject of an independent study, and his relationship with the political and social developments of the period. To this end, it will attempt to fill one of the gaps in the literature regarding the actors of the 1730 Rebellion, which led to significant changes in Ottoman political history. This study demonstrates the potential of biography-based historiography to re-evaluate individual roles, while also offering a perspective on the multi-actor nature of the rebellion and the decisive influence of the ulema in Ottoman political culture.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• 1730 Rebellion
• Zülâlî Hasan Efendi
• Ulema

Destekleyen Kurum

None

Etik Beyan

This study does not require Ethics Committee approval.

Teşekkür

None

Kaynakça

1. 1. Arşiv Kaynakları
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.)
3. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1705). Zülâlî Hasan Efendi tarafından yazılan Kızılveli mukataası görev hücceti [İbnülemin Maliye, İE.ML. 112/10606]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1718). Yahyazâde Abdullah Molla’ya kâğıt yazıldığı ve Zülâlî Hasan Efendi’nin uslandığının bildirilmesiyle ilgili Sadrazam telhisi [Ali Emiri, Ahmed 3, AE.SAMD.III 228/21975]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
5. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1719). Kadı Zülâlî Hasan Efendi imzalı imamet ve muallimlik arzı [İbnülemin Evkâf, İE.EV. 55/6089]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
6. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1719). Cami-i Kebir dersiamlığının Zülâlî Hasan Efendi’nin arzına binaen Mustafa Efendi’ye tevcihi [İbnülemin Evkâf, İE.EV. 65/7101]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
7. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1719). Kadı Zülâlî Hasan Efendi imzalı Çekirge Hamamı natırlık arzı [İbnülemin Evkâf, İE.EV. 71/7712]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
8. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1719). Zülâlî Hasan Efendi imzalı Vânî Efendi evkafı tevliyet tevcihi [Cevdet Evkâf, C.EV. 520/26296]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.

9. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1725). Mekke Kadısı Zülâlî Hasan Efendi bildirimi üzerine Kâbe duvarı tamir emri [Ali Emiri, Ahmed 3, AE.SAMD.III 72/7250]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
10. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1728). Zülâlî Hasan Efendi’ye İstanbul kadılığının tevcihi [Ali Emiri, Ahmed 3, AE.SAMD.III 229/22023]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
11. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1730). Zülali Hasan Efendi’nin kardeşi Hüseyin Efendi’nin Kilidülbahir Kalesi’nde kalebent edilmesi. [Ali Emiri, Mahmud 1, AE.SMHD.I 150/11165]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
12. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1730). Anadolu Kazaskerliği’nin Sabık İstanbul Kadısı Zülali Hasan Efendi’ye tevcihi [Ali Emiri, Mahmud 1, AE.SMHD.I 258/21057]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
13. 2. Araştırma, İnceleme ve Telif Eserler
14. Abdi. (1943). Abdi Tarihi: 1730 Patrona İhtilâli Hakkında Bir Eser (Haz. F. R. Unat). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. Ahmed Rasim. (1999). Osmanlı Tarihi (C. 3) (Haz. M. Hasırcı). Emir Yayınları.
16. Akkuş, A. (2025). Darbeye Gerekçe Üretmek (Osmanlı’da Hal’ Fetvaları). Kitabevi Yayınları.
17. Aktepe, M. M. (1958). Patrona İsyanı (1730). Edebiyat Fakültesi Basımevi.
18. Araç, Ü. (2022). İktidar ve Sanat: Damat İbrahim Paşa’nın Hamiliği, 1718-1730. Vakıfbank Kültür Yayınları.
19. Artan, T. (1999). 18. Yüzyıl Başlarında Yönetici Elitin Saltanatın Meşruiyet Arayışına Katılımı. Toplum ve Bilim (83), 292-322.
20. Aydar, M. (2025). 1730 İsyanı Kaynaklarına Dair Bir Katkı: Yeni Bir Nüsha Işığında Çelebizâde İsmaîl Âsım Efendi’nin Târîhçe’si Üzerine Değerlendirmeler. Belgeler, (46), 1-142.
21. Civelek, Y. (2024). Vanlı Mehmet b. Mustafa ve Vankulu Lügati: Osmanlı Matbacılık Tarihi ve Sözlük Çalışmalarında Bir Dönüm Noktası. Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi, (14), 1-21.
22. Çolak, S. (2022). Patrona İsyanı (28 Eylül 1730): İstanbul herc ü merc. İçinde C. Kırpık, C. Deveci, & T. A. Taşçı (Ed.), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Darbeler (ss. 129-147). Türk Tarih Kurumu.
23. Destârî Sâlih Efendi. (1962). Destârî Sâlih Tarihi: Patrona Halil Ayaklanması Hakkında Bir Kaynak (Haz. B. S. Baykal). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
24. Eravcı, H. M., & Kiremit, İ. (2010). Lale Dönemi ve Patrona Halil İsyanı Üzerine Yeni Değerlendirmeler. Tarih Okulu Dergisi (8), 79-93.
25. Ferâizî-zâde Mehmed Sa’îd. (1252). Târîh-i Gülşen-i Ma’ârif (C. II). Dârü’t-Tıbâ’ati’l-Âmire.
26. Fındıklılı İsmet Efendi. (2021). Tekmiletü’ş-Şakâ’ik Fî Hakki Ehli’l-Hakâ’ik (Haz. İ. Yıldırım). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
27. Gezer, Y. (2015). Yazma Eserler Işığında Patrona Halil İsyanı Hakkında Yeni Bir Değerlendirme. III. Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu Bildirileri (25-26 Mayıs 2015), 331-351.
28. Göynüklü Ahmed Efendi. (2019). Târîh-i Göynüklü: Osmanlı tarihi, 1123-1172/1711-1759 (Haz. S. Çolak & M. Aydar). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
29. Gül, A. (2021). Diyarbakır Ziya Gökalp Kütüphanesindeki Patrona Halil İsyanı Adlı Yazma. ETÜT Dergisi, 1(2), 7-32.
30. Gül, A. (2022). Patrona İsyanı ve Yeniçeriler: Dört Gözle Beklenen İhtilalin Osmanlı Tahtının Kâbusuna Dönüşmesi. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 27(52), 71-126.
31. Günay, F. (2007). Râşid Mehmed Efendi. İçinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 34, ss. 463-465). Türkiye Diyanet Vakfı.
32. Gündoğdu, B. (2022). Erken Modern Dönemde Osmanlıda İsyan Algısı. Ötüken Yayınları.
33. İnce, Z. (2014). Patrona İsyanının Gölgesinde (1730-1731) Batı Anadolu’da Sosyal Hayat ve Osmanlı Müesseseleri [Yüksek lisans tezi, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü] YÖK Tez Merkezi.
34. Kara, İ. T. (2021). 1730-1731 İsyanları Hakkında Bir Dönem Kaynağı: Relation Des Deux Rebellions Arrivees A Constantinople En MDCCXXX. Et XXXI., Dans La Deposition D’achmet III. Et L’elevation Au Trône De Mahomet V. (İnceleme ve İzahlı Tercüme). [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü] YÖK Tez Merkezi.
35. Karadayı, A. (2008). Osmanlı Tarih Yazıcılığının Gölgede Kalmış Bir Eseri “Tarih-i Sâmî” (Metnin Transkripsiyonu). [Yüksek lisans tezi, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü] YÖK Tez Merkezi.
36. Karahasanoğlu, S. (2008). Osmanlı İmparatorluğu’nda 1730 İsyanına Dair Yeni Bulgular: İsyanın Organizatörlerinden Ayasofya Vaizi İspirîzâde Ahmed Efendi ve Terekesi. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 24(24), 97-128.
37. Karahasanoğlu, S. (2009). Politics and Governance in the Ottoman Empire: The Rebellion of 1730: An Account of the Revolution that Took Place in Constantinople in the Year 1143 of the Hegira / Vâkı’a Takrîri Binyüzkırküç’de Terkîb Olunmuşdur (Ed. C. Kafadar & G. Alpay Tekin). Department of Near Eastern Languages and Civilizations.
38. Karahasanoğlu, S. (2021). Kadı ve Günlüğü, Sadreddinzâde Telhisî Mustafa Efendi Günlüğü (1711-1735) Üstüne Bir İnceleme. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
39. Koçu, R. E. (t.y.). Hasan Efendi (Zülâlî). İstanbul Ansiklopedisi. Kadir Has Üniversitesi & SALT. https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/29374
40. Konrad, F. (2014). Coping with “the Riff-Raff and Mob”: Representations of Order and Disorder in the Patrona Halil Rebellion (1730). Die Welt Des Islams (54), 363-398.
41. Kunt, M. I. (1974). Ethnic-Regional (Cins) Solidarity in the Seventeenth-Century Ottoman Establishment. International Journal of Middle East Studies, 5(3), 233-239.
42. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmanî (C. 2). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
43. Mignot, V. (1787). History of the Turkish or Ottoman Empire (Vol. IV) (Çev. A. Hawkins). Thom.
44. Mikes, K. (2022). Türkiye Mektupları (Çev. Sadettin Karatay). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
45. Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi. (2018). Tezkiretü’ş-Şuarâ (Haz. A. İnce). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
46. Mustafa Nuri Paşa. (1980). Netayic ül-Vukuat, Kurumları ve Örgütleriyle Osmanlı Tarihi (C. III-IV) (Haz. N. Çağatay). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
47. Özcan, A. (2007). Patrona İsyanı. İçinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 34, ss. 189-192). Türkiye Diyanet Vakfı.
48. Öztürk, Y. (2019). Osmanlı’da İktidar İnşa Aracı Olarak Ulema ve Seyfiye Eksenli Darbeler (XVI-XVIII. Yüzyıl). Journal of International Eastern European Studies, 1(1), 137-197.
49. Perry, C. (1743). A View of the Levant: Particularly of Constantinople, Syria, Egypt, and Greece. C. David & J. Shuckburgh.
50. Râşid Mehmed Efendi & Çelebizâde İsmâil Âsım Efendi. (2013). Târîh-i Râşid ve Zeyli (C. III). (Haz. A. Özcan, & Y. Uğur, & B. Çakır, & A. Z. İzgöer). Klasik Yayınları.
51. Sakaoğlu, N. (2015). Bu Mülkün Sultanları. Alfa Yayınları.
52. Sandwich, J. M. (1799). A voyage performed by the late Earl of Sandwich round the Mediterranean in the years 1738 and 1739 (Ed. J. Cooke). T. Cadell Jun. and W. Davies.
53. Soydemir, S. (2022). Sultân I. Mahmûd Rûznâmeleri (1730-1754), (İnceleme ve Çeviriyazı Metin). [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü] YÖK Tez Merkezi.
54. Şakul, K. (2015). Payitaht Halkı ve Siyaset. İçinde Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi (C. 2, ss. 94-121), (Ed. Coşkun Yılmaz). Kültür AŞ & İSAM.
55. Şem’dânî-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi. (1976). Şem’dânî-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi (Mür’i’t-tevârih) (C. 1). (Haz. M. Aktepe). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
56. Şeyhî Mehmed Efendi. (2018). Vekâyi’u’l-Fuzalâ, Şeyhî’nin Şakâ’ik Zeyli (C. 3-4). (Haz. R. Ekinci). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
57. Tuncer, Ş. (2023). Sultan III. Ahmed, Günlük Yaşantısı, Yakın Çevresi ve Şahsiyeti. Timaş Akademi.
58. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Büyük Osmanlı Tarihi (C. V). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
59. Vak’anüvis Subhî Mehmed Efendi. (2007). Subhî Tarihi Sâmî ve Şâkir Tarihleri ile Birlikte (İnceleme ve Karşılaştırmalı Metin) (Haz. M. Aydıner). Kitabevi Yayınları.
60. Vanmour, J. B. (1729). The Kazasker. Rijksmuseum. https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/object/The-Kazasker-Judge--44a1c336b8ec7c9c246b60128b26c29c
61. Yaşar, A. (2022). 1730 İsyanı Sonrasında Hamam Çalışanları Üzerinde İktidarın Gözetimi. XVIII. Türk Tarih Kongresi (Ankara: 1-5 Eylül 2018) C.VI, (Haz. Semiha Nurdan & M. Özler) Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2022, 477-484.
62. Yılmaz, H. (2018). Patrona Vak’ası hakkında Yazılmış Kısa Kronikler ve Devrin Vak’anüvisi Küçük Çelebi-zâde İsmâil ‘Âsım’ın “Tārīḫçe”si. Doğu Batı: Metafor ve Gerçeklik Arasında Lâle Devri, 1718-2018, 21(85), 179-216.
63. Yörük, S. (2023). Patrona Halil İsyanı (1730) Sonrası İstanbul Hamam Çalışanları ve Arnavutların İşgücüne Katılımı. Journal of International Eastern European Studies, 5(2), 281-318.
64. Zarinebaf, F. (2010). Crime and Punishment in Istanbul 1700-1800. University of California Press.
65. Zilfi, M. C. (2008). Dindarlık Siyaseti: Osmanlı Uleması, Klasik Dönem Sonrası 1600-1800 (Çev. M. F. Özçınar). Birleşik Yayınevi.