Çocukluğun Eşiğinde Öteki ile Karşılaşmak: Göç Temalı Resimli Çocuk Kitapları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışmanın amacı, göç temalı resimli çocuk kitaplarında göçmen karakterlerin öteki olarak nasıl inşa edildiğini incelemektir. Araştırmanın çalışma grubunu, 2012–2024 yılları arasında Türkiye’de yayımlanmış ve erken çocukluk dönemine (3–8 yaş) yönelik 22 göç temalı resimli çocuk kitabı oluşturmaktadır. Bulgular, göç nedenlerinin çoğunlukla savaş, çevresel yıkım ve doğal afetler gibi zorlayıcı koşullara dayandığını; kimi metinlerde ise göç nedeninin belirsiz bırakılarak odağın göç deneyiminin duygusal boyutuna kaydırıldığını göstermektedir. İncelenen kitaplarda öteki, fiziksel görünüm, kültürel farklılıklar, dil engeli ve hak kayıpları gibi unsurlar üzerinden temsil edilmekte; bu durum ötekiliğin yalnızca “farklılık” değil, aynı zamanda eşitsizlik üreten bir toplumsal konum olarak kurulduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, ötekinin korku, üzüntü, yalnızlık, umut ve mutluluk gibi duygularının metin ve görseller aracılığıyla görünür kılınması, çocuk okurda empati süreçlerini desteklemektedir. Son olarak, ötekinin toplumsal ilişkiler içindeki konumunun dışlanmadan kabule uzanan farklı ilişki biçimleriyle sunulması, ötekiliğin sabit değil, ilişki içinde üretilen ve dönüştürülebilen bir konum olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• çocuk edebiyatı
• resimli çocuk kitapları
• göç
• ötekilik
• empati

Encountering the Other at the Threshold of Childhood: An Analysis of Migration-Themed Picturebooks

Öz

The aim of this study is to examine how migrant characters are constructed as the other in migration- themed picturebooks for children. The study sample consists of 22 migration-themed picturebooks published in Türkiye between 2012 and 2024 and addressed to early childhood readers aged 3–8. The findings reveal that the causes of migration are predominantly grounded in forced circumstances such as war, environmental destruction, and natural disasters; in some texts, however, the reasons for migration are left unspecified, shifting the focus toward the emotional dimensions of the migration experience. In the books examined, the other is represented through elements such as physical appearance, cultural differences, language barriers, and experiences of rights deprivation, indicating that otherness is constructed not merely as “difference” but as a social position that produces inequality. At the same time, the depiction of emotions such as fear, sadness, loneliness, hope, and happiness through both verbal narration and visual representation supports the development of empathy in child readers. Finally, the presentation of the other’s position within social relationships—ranging from exclusion to acceptance— demonstrates that otherness is not a fixed identity but a relational position that is produced through interaction and, in some narratives, rendered transformable.

Anahtar Kelimeler

• Children’s Literature
• Illustrated Children’s Books
• Migration
• otherness
• empathy

Kaynakça

1. Altıparmak Yılmaz, H. M., & Özcan, Ş. (2023). Çocuk edebiyatı ürünlerinde göç kurgusuna süreç temelli bir bakış. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 27, 37–56. https://doi.org/10.30767/diledeara.1211254
2. Altunbay, M., & Çakır, E. (2018). Çocuk edebiyatı ürünlerinde savaş ve göç olgusu (“Uçurtma Avcısı” ve “Kuş Olsam Evime Uçsam” adlı eserler örneklemi). Sakarya University Journal of Education, 8(2), 96–110. https://doi.org/10.19126/suje.380058
3. Arıcı, M. R., & Işıtan, S. (2021). Göç ve mülteci konulu resimli çocuk kitaplarının incelenmesi. Millî Eğitim Dergisi, 50(1), 683–713. https://doi.org/10.37669/milliegitim.958764
4. Arizpe, E., & Styles, M. (2003). Children reading pictures: Interpreting visual texts. Routledge.
5. Bassa, Z. (2013). Çocuk kitaplarında resimleme. M. Gönen (Ed.), Çocuk edebiyatı içinde (ss. 179–221). Eğiten Kitap.
6. Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.
7. Bozyer, Ö., & Ağcadağ, A. (2024). Campbell'in monomit kuramı bağlamında mülteci konulu çocuk kitaplarının incelenmesi. Çocuk, Edebiyat ve Dil Eğitimi Dergisi, 7(1), 1–27. https://doi.org/10.47935/ceded.1427146
8. Bruner, J. (1996). The culture of education. Harvard University Press.

9. Bulut, S. (2018). Çocuk edebiyatına sığınanlar: Zorunlu göç öyküleri. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 8(14), 383–410. https://doi.org/10.26466/opus.406296
10. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2015). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
11. Carroll, N. (2007). Narrative closure. Philosophical Studies, 135, 1–15. https://doi.org/10.1007/s11098-007-9097-9
12. Castles, S., De Haas, H., & Miller, M. J. (2014). The age of migration: International population movements in the modern world. Palgrave Macmillan.
13. Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches. SAGE Publications.
14. Çelik, H., & Göre, Z. (2021). Göç ve göçmenlik konularını ele alan çocuk edebiyatı eserleri üzerine bir inceleme. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 9(4), 64–75. https://doi.org/10.29228/ijlet.54130
15. Delfabro Demarchi, C. (2023). The role of academia in refugee protection. M. T. Odman & S. Doğru (Eds.), Uluslararası Göç ve Mülteci Hukuku Sempozyumu 11-12 Mayıs 2022 içinde (ss. 69–93). On İki Levha Yayıncılık.
16. Denham, S. A. (2023). The development of emotional competence in young children. Guilford Press.
17. Dolan, A. M. (2014). Intercultural education, picturebooks and refugees: Approaches for language teachers. CLELE Journal, 2(1), 92–109.
18. Dursun, E., & Eyüp, B. (2023). Göç ve mültecilik konulu Türkçe ve çeviri çocuk kitaplarında eğitsel iletiler. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı 1, 868–898. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1344013
19. Emeklier, N., & Emeklier, B. (2022). Görselin duygusal gücü: Göçmen, mülteci ve sığınmacıların küresel görsel politikadaki temsili üzerine. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 2(26), 518–537. https://doi.org/10.56074/msgsusbd.1175949
20. Fansa, M. (2021). Kimim ben? Göçmen, sığınmacı, mülteci, yabancı, vatansız ve geçici koruma: Türkiye'deki Suriyeliler. Antakiyat, 4(2), 289–306.
21. Foucault, M. (1980). Power/Knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977. (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
22. Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Prentice-Hall.
23. Hoffman, M. L. (2000). Empathy and moral development: Implications for caring and justice. Cambridge University Press.
24. Hollindale, P. (1992). Ideology and the children’s book. P. Hunt (Ed.), Literature for Children: Contemporary Criticism içinde (ss. 19–40). Routledge.
25. International Organization for Migration. (t.y.). Key migration terms. 15 Aralık 2025 tarihinde https://www.iom.int/key-migration-terms adresinden erişildi.
26. Kaştan, Y. (2015). Türkiye'de göç yaşamış çocukların eğitim sürecinde karşılaşılan problemler. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(4), 216–229.
27. Kızılelmas, F. (2025). Sosyal medyanın göçmen krizlerindeki rolü: Kayseri olayları sonrası X (Twitter) üzerine bir analiz. Studies on Social Science Insights, 5(2), 22–45. http://dx.doi.org/10.53035/SOSSCI.126
28. Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology. SAGE Publications.
29. Kurt, H. (2018). Göçmenlerin medyadaki temsillerine ilişkin bir değerlendirme. Toplum ve Hekim, 33(4), 277–283.
30. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
31. Mar, R. A., Oatley, K., & Peterson, J. B. (2009). Exploring the link between reading fiction and empathy: Ruling out individual differences and examining outcomes. Communications, 34(4), 407–428.
32. Meaning of Migrants. (2025, 15 Aralık). What is the meaning of ‘migrants’? https://meaningofmigrants.org/
33. Mehreliyev, E. (2016). Savaş ve edebiyat. Sakarya Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Savaş ve Edebiyat Sempozyum Bildirileri içinde (ss. 193–200). Sakarya Üniversitesi.
34. Melanlıoğlu, D. (2020). Çocuk edebiyatındaki kayıp mültecilerin izinde duyarlılık eğitimi. Türkiyat Mecmuası, 30(1), 161–179. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.720128
35. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass.
36. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. SAGE Publications.
37. Nicolopoulou, A. (1993). Play, cognitive development, and the social world: Piaget, Vygotsky, and beyond. Human Development, 36(1), 1–23. https://doi.org/10.1159/000277285
38. Nikolajeva, M., & Scott, C. (2001). How picturebooks work. Routledge.
39. Nikolajeva, M. (2012). Guilt, empathy and the ethical potential of children’s literature. Children’s Literature Research, 35(1). https://doi.org/10.14811/clr.v35i0.139
40. Nodelman, P. (2008). The hidden adult: Defining children's literature. Johns Hopkins University Press.
41. Nodelman, P. (2016). The hidden child in the hidden adult. Jeunesse: Young People, Texts, Cultures, 8(1), 266–277.
42. Orgad, S., Lemish, D., Rahali, M., & Floegel, D. (2021). Representations of migration in U.K. and U.S. children's picture books in the Trump and Brexit era. Journal of Children and Media, 15(4), 549–567. https://doi.org/10.1080/17482798.2021.1882517
43. Özen, B. (2022). Savaş ve göç gibi travmatik konuları ele alan resimli çocuk kitapları. İmgelem, 6(11), 517–538. https://doi.org/10.53791/imgelem.1116337
44. Pulimeno, M., Piscitelli, P., & Colazzo, S. (2020). Children's literature to promote students’ global development and wellbeing. Health Promotion Perspectives, 10(1), 13–23. https://doi.org/10.15171/hpp.2020.05
45. Said, E. W. (1979). Orientalism. Vintage Books.
46. Savur, S. (2019). Günümüz Türk çocuk ve gençlik edebiyatında mülteci sorunu [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi].
47. Senemoğlu, N. (2018). Gelişim, öğrenme ve öğretim: Kuramdan uygulamaya. Anı Yayıncılık.
48. Solow, K. (2018). Using children’s books to build empathy in children [Yüksek lisans tezi, Lesley University].
49. Sönmez, M., & Yorulmaz, B. (2022). Göç temalı resimli çocuk kitaplarına yönelik bir değer analizi çalışması. Asya Studies – Akademik Sosyal Araştırmalar, 6(22), 13–27. https://doi.org/10.31455/asya.1142260
50. Spivak, G. C. (2023). Madun konuşabilir mi? (E. Koyuncu, Çev.). Dipnot Yayınları.
51. Staszak, J.-F. (2009). Other/Otherness. R. Kitchin & N. Thrift (Eds.), International Encyclopaedia of Human Geography içinde (ss. 43–47). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-008044910-4.00980-9
52. Şimşek, T., & Çiftçi, F. (2021). Mültecilik temalı çocuk edebiyatı ürünlerinin 7. Sınıf Türkçe derslerinde öğrencilerin mültecilere yönelik tutumlarına etkisi. Milli Eğitim Dergisi, 50(1), 715–742. https://doi.org/10.37669/milliegitim.960194
53. T.C. Göç İdaresi Başkanlığı. (2025, 21 Aralık). İstatistikler. https://www.goc.gov.tr/istatistikler
54. Temur, M., & Ertem, İ. S. (2019). Çocuk edebiyatında göç ve göçmenlik. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(2), 451–466.
55. Tuna, S., & Asutay, H. (2022). Göçmen çocukların edebiyatı: Öteki kavramının izinde Almanya ve Bulgaristan örneğinde çocuk kitaplarına genel bir bakış. KARE: Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat, Tarih ve Düşünce Dergisi, 14, 135–151. https://doi.org/10.38060/kare.1142203
56. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Türk Dil Kurumu sözlükleri. 9 Kasım 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
57. United Nations High Commissioner for Refugees. (t.y.). Refugee statistics. 20 Aralık 2025 tarihinde https://www.unhcr.org/refugee-statistics adresinden erişildi.
58. Van Kleeck, A., Stahl, S. A., & Bauer, E. B. (2003). On reading books to children: Parents and teachers. Lawrence Erlbaum Associates.
59. Yavuzer, H. (2020). Çocuk psikolojisi. Remzi Kitabevi.
60. Yılancıoğlu, S. S. (2015). Günümüzün göç edebiyatı nedir? Turkish Migration Conference 2015 Selected Proceedings içinde (ss. 512-519). Transnational Press London.
61. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.