Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin Mükellef Seçim Kriterleri: DEMATEL Tekniği ile Bir Analiz

Öz

Bu çalışmada, serbest muhasebeci mali müşavirlerin mükellef seçim sürecinde dikkate aldıkları kriterler, çok kriterli karar verme ve toplulaştırma teknikleri kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın ilk aşamasında, belirlenen 16 kriter serbest muhasebeci mali müşavirler tarafından önem derecelerine göre sıralanmıştır. Bu sıralamalar, Borda, Copeland ve RAT toplulaştırma teknikleri aracılığıyla değerlendirilmiş ve en önemli yedi kriter belirlenmiştir. Araştırmanın ikinci aşamasında, belirlenen bu kriterler arasındaki nedensel ilişkiler DEMATEL yöntemi kullanılarak incelenmiş; hangi kriterlerin daha fazla etkileyici, hangilerinin ise daha fazla etkilenen konumda olduğu ortaya konmuştur. Analiz sonuçları, mükellefle kurulacak ilişkinin niteliğini belirleyen etik uygunluk, profesyonel tutum, sektörel uyum ve finansal bilinç gibi unsurların daha belirleyici bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Buna karşılık, mükellefin ödeme gücü, düzenli iş takibi ve uzun vadeli iş ilişkisi gibi kriterlerin, söz konusu temel unsurların bir sonucu olarak şekillendiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, serbest muhasebeci mali müşavirlerin mükellef seçim sürecinde yalnızca finansal göstergeleri değil, aynı zamanda yapısal, davranışsal ve etik kriterleri de dikkate almalarının önem taşıdığı vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler
• Çok Kriterli Karar Verme Teknikleri
• DEMATEL

Client Selection Criteria of Certified Public Accountants: An Analysis with Dematel Technique

Öz

In this study, the criteria considered by certified public accountants in the client selection process were analysed using multi-criteria decision-making and aggregation techniques. In the first phase of the research, the 16 identified criteria were ranked by certified public accountants according to their importance levels. These rankings were evaluated using the Borda, Copeland, and RAT aggregation methods, and the seven most important criteria were determined. In the second stage of the research, the causal relationships between these identified criteria were examined using the DEMATEL method; it was revealed which criteria were more influential and which were more affected. The analysis results show that factors such as ethical compliance, professional attitude, sectoral compatibility, and financial awareness, which determine the nature of the relationship to be established with the client, have a more decisive impact. In contrast, it was found that criteria such as the client's payment capacity, regular business follow-up, and long-term business relationship are shaped as a result of these fundamental factors. In conclusion, it is emphasized that certified public accountants should consider not only financial indicators but also structural, behavioural, and ethical criteria in the client selection process.

Anahtar Kelimeler

• Certified Public Accountants
• Multi-Criteria Decision Making Techniques
• DEMATEL

Kaynakça

1. Arslan, İ. (2022). Muhasebe mesleğinin temel sorunları ve çözüm önerileri. Erciyes Akademi, 36(1), 1-18. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1086487
2. Arslan, Ö. (2020). İşletmelerin muhasebe meslek mensubu seçimine etki eden faktörlerin AHP yöntemi çerçevesinde değerlendirilmesi: Sivas ilinde bir uygulama. İşletme Araştırmaları Dergisi, 12(1), 372-383.
3. Aydemir, O. (2015). Muhasebe meslek mensuplarının karşılaştıkları sorunlar ve beklentiler. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 67, 71 – 84.
4. Ceylan R., & Hacıhasanoğlu T. (2022). A qualitative study on the problems of accounting professionals in covid-19 period in Yozgat province. Journal of Economics and Administrative Sciences, 23(3), 774-789.
5. Çanakçıoğlu, M. (2019). Bağımsız mali müşavirlerin müşteri seçimine etki eden faktörlerin ve karar alternatiflerinin ahp ve maut yöntemleri çerçevesinde değerlendirilmesi: İstanbul kentine ilişkin bir uygulama. Muhasebe ve Denetime Bakış, (57), 165-194.
6. Çelik, Y., & Şendurur, U. (2020). Muhasebe meslek mensuplarının karşılaştığı sorunlar ve beklentileri: Muş ve Ağrı illeri örneği. Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Dergisi, 13(1), 25-50.
7. Demirhan, A., Oktay, S., & Atasoy, T. (2019). Serbest muhasebeci mali müşavirlik (SMMM) firmalarının potansiyel bir müşteri kabulünde analitik hiyerarşi prosesi (ahp) yönteminin kullanımı. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (38), 243 – 260.
8. Dızman, Ş., & Güney, S. (2015). Muhasebe meslek mensuplarının sorunları kamu’ da karşılaşılan olumsuzluklar ve beklentiler (Erzincan ili uygulaması). Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(16), 97-110.

9. Eru, O., & Köroğlu, Ç. (2015). Kulaktan kulağa pazarlamanın mali müşavir-muhasebeci seçimine etkisi. International Journal of Social Sciences and Education Research, 1(4), 1041-1052.
10. Favardin, P., Lepelley, D., & Serais, J. (2002). Borda rule, copeland method and strategic manipulation. Review of Economic Design, 7, 213-228.
11. Ference S.B. (2020). Client acceptance: A liability gatekeeper. https://www.journalofaccountancy.com/issues/2020/dec/cpa-firm-client-acceptance-procedures/
12. Gabus, A., & Fontela, E. J. B. G. R. C. (1972). World problemsa an invitation to further thought within the framework of Dematel. Battelle Geneva Research Center, Geneva, Switzerland, 1(8), 12-14.
13. Güler, E., Kandemir, S. Y., & Aladağ, Z. (2024). Hidroelektrik enerji üretiminin dematel ve regresyon yöntemleri ile değerlendirilmesi. Endüstri Mühendisliği, 35(3), 437-464.
14. Gümüş A., & Karaca H. (2024). Muhasebe meslek mensuplarının sorunları ve beklentileri: Malatya ilinde nitel bir çalışma. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(1), 99-116.
15. Gökgöz, A., & Zeytin, M. (2012). Muhasebe meslek mensuplarının mesleki faaliyetlerinde karşılaştıkları sorunlar ve beklentileri: Bilecik ve Yalova illeri uygulamaları. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(1), 477-493.
16. Kızıl, C., Aslan, T., & Kızay, Ö. (2019). Muhasebe meslek mensuplarının sorunları ve ilgili çözüm önerileri: Kocaeli örneği. İda Academia Muhasebe ve Finansman Dergisi, 2(1), 23 – 37.
17. Kurtcebe, E., & Utku, M. (2016). Türkiye ekonomisinde mali müşavirlik mesleği ve mesleğe giriş süreci. İzmir SMMMO Dayanışma Dergisi, 124, 89-99.
18. Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 63(2), 81.
19. Orakçı, E., & Özdemir, A. (2024). Using social choice function for multi criteria decision making problems. Alphanumeric Journal, 12(1), 21-38.
20. Orakçı, E. (2024). Çok kriterli karar verme problemleri için toplulaştırma teknikleri. Özgür Publications, https://doi.org/10.58830/ozgur.pub623
21. Sayım, F., & Usman, Ö. (2016). Muhasebe mesleği için mesleki durum analizi kriterlerinin belirlenmesi. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 7(12), 105 – 122.
22. Scott, D.R., & van der Walt, N.T. (1995), Choice criteria in the selection of international accounting firms. European Journal of Marketing, 29(1), 27-39. https://doi.org/10.1108/03090569510075325
23. Si, S. L., You, X. Y., Liu, H. C., & Zhang, P. (2018). DEMATEL technique: A systematic review of the state of the art literature on methodologies and applications. Mathematical Problems in Engineering, 2018(1), 1-33.
24. Siregar, S., Wondabio, S., Harahap, S., & Wardhani, R., (2015). Evaluation of risk factors in client acceptance decisions: Evidence from public accountants in Indonesia. Department of Accounting, Faculty of Economics, University of Indonesia, available at: https://www.researchgate.net/publication/268180877_Evaluation_of_Risk_Factors_in_Client_Acceptance_Decisions_Evidence_from_Public_Accountants_in_Indonesia
25. Usul, H., & Uyar, G. (2012). Algılanan hizmet kavramının muhasebeci seçimine etkisi. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 4(7), 65-72.
26. Tahir, M., & Idris, M. F. B. M. (2024). Strategies for resilient build back in the post-flood era: An AHP-Dematel technique. CSID Journal of Infrastructure Development, 7(2), 306-322.
27. Tuğay, O., & Tekşen, Ö. (2014). Muhasebe meslek mensuplarının sorunları: Burdur ilinde bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi İİBF Dergisi, 19(1), 223-232.
28. TÜRMOB. (2026). https://www.turmob.org.tr/istatistikler/c8172e63-2bef-4919-a863-86e403bfdf0a/meslek-mensubu-dagilim-tablosu--sm-smmm-
29. Yalçın, S. (2010). Kriz ortamında kobilerin muhasebeci seçimini etkileyen faktörler: Kütahya araştırması. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (28), 195-211.
30. Yanık, M., Toptan, M., & Yıldız, F. (2023). Muhasebe meslek mensuplarının hizmet verirken karşılaştıkları sorunlar ve beklentileri. Sakarya İktisat Dergisi, 12(2), 220-240.
31. Yessie, A., Avianti, I., & Sofia, P. (2023). Determinants of client acceptance decisions in Indonesia. AABFJ, 17(2), 147 – 167.