The Epic of Osman Pasha and Bedirhan Bey as Told by Âşık Lisânî

Öz

Significant events and prominent figures that have left their mark throughout history have entered our oral tradition through epic narratives. By preserving the significant events of their time through their words and music, minstrels also assumed a role akin to that of historians. During the implementation of the Tanzimat Edict in the nineteenth century, uprisings emerged in the eastern provinces of the Ottoman Empire amid difficulties in the reform process. Among these, the rebellion led by Bedirhan Bey, ruler of the Cizre-Bohtan region, was particularly significant. The epics about this event provide a significant example of how minstrels, as transmitters of oral culture, closely followed contemporary events. The rebellion’s outbreak, central administrative measures, Osman Pasha’s military campaign, and the suppression of the uprising followed by the exile of those responsible constitute their main themes. This study examines The Epic of Osman Pasha and Bedirhan Bey by Âşık Lisânî. While Yemen Epic was previously considered his only known work, this study identifies a second epic, thereby introducing a new text into the corpus of epic literature.

Anahtar Kelimeler

• Epic
• nineteenth century
• Âşık Lisânî
• Osman Pasha
• Bedirhan Bey

Âşık Lisânî’nin Söylediği Osman Paşa ve Bedirhan Bey Destanı

Öz

Tarihin akışı içerisinde meydana gelen önemli olaylar ve iz bırakmış şahsiyetler destanlara konu edilerek sözlü kültürümüze kazandırılmıştır. Âşıklar sazıyla ve sözüyle kendi dönemlerindeki önemli hadiseleri kaydederek bir çeşit tarih yazıcılığı görevini de üstlenmişlerdir. On dokuzuncu yüzyılda Tanzimat Fermanı’nın uygulanması sırasında baş gösteren sıkıntılar nedeniyle Osmanlı Devleti’nin doğu vilayetlerinde bazı kalkışma hareketleri yaşanmıştır. Bu olaylar arasında en dikkat çekeni Cizre-Bohtan bölgesine hükmeden Bedirhan Bey’in isyanıdır. Bu hadise üzerine söylenen destanlar, sözlü kültür taşıyıcısı âşıkların güncel olayları yakından takip ettiğine anlamlı bir örnektir. Bedirhan Bey isyanının başlangıcı, merkezî yönetimin aldığı tedbirler, Osman Paşa komutasındaki ordunun harekâtı, isyanın bastırılıp sorumluların sürgüne gönderilmesi gibi aşamalar bu destanlarda işlenen konulardır. On dokuzuncu yüzyıl halk şairlerinden Âşık Lisânî de döneminin tarihî hadiselerine bigâne kalmayarak Yemen Destanı ile Osman Paşa ve Bedirhan Bey Destanı gibi iki hacimli şiiri Türk halk edebiyatına kazandırmıştır. Çalışmamızda Âşık Lisânî’nin söylediği Osman Paşa ve Bedirhan Bey Destanı ele alınmaktadır. Şairin şimdiye kadar bilinen yegâne eseri Yemen Destanı iken bu çalışma aracılığıyla

Anahtar Kelimeler

• Destan
• On dokuzuncu yüzyıl
• Âşık Lisânî
• Osman Paşa
• Bedirhan Bey

Kaynakça

1. Alangu, T. (2020). Türkiye folkloru el kitabı. Yapı Kredi Yayınları.
2. Arıoğlu, İ. E. & Bayraktar, Z. (2025). Osmanlı dönemi âşık kahvehanelerinin işlevi. Folklor/Akademi Dergisi, 8(2), 409-418.
3. Artun, E. (2001). Âşıklık geleneği ve âşık edebiyatı. Akçağ Yayınları.
4. Balkaya, A. (2013). Mekân poetikası bağlamında âşık kahvehaneleri ve âşık üzerinde kimi fonksiyonları, Turkish Studies, 8(1), 881-889.
5. Bekki, S. (2017). Epik destan araştırmaları tarihine kısa bir bakış, Türk Halk Bilimi Çalışmaları Kurultayı Bildirileri (ss. 606-627) içinde, Motif Vakfı Yayınları.
6. Cönk. [Yazma eser]. Millî Kütüphane, 06 Mil Yz. Cönk 328.
7. Çapraz, E. (2020). Âşık Rûzî ve şiiri. DBY Yayınları.
8. Çobanoğlu, Ö. (2001). Türk destanları. Türk Dünyası Edebiyat Tarihi I. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, ss. 86-471.

9. Çobanoğlu, Ö. (2021). Âşık tarzı kültür geleneği ve destan türü. Akçağ Yayınları.
10. Dilçin, C. (1983). Örneklerle Türk şiir bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Doğan, C. (2010). Bedirhan Bey isyanı. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 15-38.
12. Doğan, C. (2011). Tanzimat’ın Van’da uygulanması ve Han Mahmud isyanı. History Studies, 3(2), 147-162.
13. Düzgün, D. (2011). Âşık kahvehanesinin fonksiyonlarındaki gelişim ve değişimin geleneğe etkileri. Somut Olmayan Kültürel Miras: Yaşayan Âşık Sanatı Sempozyumu Bildirileri (ss. 263-272) içinde, Grafiker Yayınları.
14. Kaya, D. (2016). Ali Rıza Öge’nin Bektaşi şairleri antolojisi’nde yer alan şairler. Alevilik Araştırmaları Dergisi, 12, 211-297.
15. Koz, M. S. (2010). Âşık Lisânî’nin Yemen destanı. Yemen Türküleri (ss. 55-64) içinde, Kültür Ajans Yayınları.
16. Köprülü, M. F. (1999). Türk edebiyatının Ermeni edebiyatı üzerinde tesirleri. Edebiyat Araştırmaları (ss. 239-269) içinde, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Oğuz, M. Ö. (2003). XIX. Yüzyıl Osmanlı-Azerbaycan sahası âşık edebiyatı. Türk Dünyası Edebiyat Tarihi III (ss. 582-601) içinde, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
18. Özçelik, M. & Babacan, H. (1996). Bedir Han isyanı üzerine bir destan. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 159-172.
19. Takır, Ö. (2018). Ali Rıza Öge’nin kaydettiği şiir mecmuası üzerine tetkik. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi.
20. Tuncel, M. & Özaydın, A. (1993). Cizre. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8, 37-39.
21. Yıldız, H. (2000). Bedirhan Bey Vak’ası (1842-1848). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
22. Yıldız, H. (2010). Osmanlı idaresinde Cizre ve Bedirhan Bey’in Cizre mütesellimliği. Uluslararası Şırnak ve Çevresi Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ss. 99-113) içinde, Şırnak Üniversitesi Yayınları.