Orta Çağ İslâm Dünyası’nda Devlet, Hükümdar, Bürokrasi ve Toplum Algısı: Mes‘ûdî Örneği

Öz

Mes‘ûdî, eserleriyle İslâm dünyasında seçkin bir konuma sahiptir. Günümüze ulaşan eserleri üzerinden yapılan değerlendirmeler, onun döneminin diğer tarihçilerinden farklı bir metot sergilediğini, hatta zaman zaman düzensiz bir anlatıma sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Mes’udi’nin eserlerini incelediğimizde, bu düzensiz anlatım içerisinde bazı olay döngüleri ile olgularını asimetrik bir şekilde vurguladığını tespit ettik. Bu farkındalığı kazanmamızda, İbn Haldun’un kuramsal yaklaşımıyla Mes‘ûdî’ye yönelttiği hem övgü dolu hem de eleştirel bakış açısı etkili oldu. Diğer taraftan çağdaş araştırmacıların eleştirel yaklaşımları da kavramsal anlamda Mes‘ûdî’nin eserlerini ele almamıza katkı sağladı. Nitekim eserlerini incelediğimizde verdiği örnekler üzerinden devlet, hükümdar, bürokrasi ve toplumu ideal olgular üzerinden yansıtmaya çalıştığı görülmektedir. Buna mukabil Mes‘ûdî, günümüze ulaşan Mürûcü’ẕ-ẕeheb ve Maâdin el-Cevâhir ile et-Tenbîh ve’l-işrâf adlı eserlerinde, bahsettiğimiz devlet, hükümdar, bürokrasi ve toplum anlayışını İbn Haldun gibi başlıklar altında ele almamıştır. Fakat yer verdiği hadiselerde düşüncelerini eleştirel ya da övgüsel şekliyle yansıtıp eserlerini tasnif etmiştir. Biz de Mes’udi’nin eserlerinde beğeni ve eleştiri yaparak verdiği örnekleri doküman analizi ve tüme varım metoduyla ele alarak anlamlı bir bütün haline getirip alana katkı vermeye çalıştık.

Anahtar Kelimeler

• Mes‘ûdî
• Devlet
• Hükümdar
• Bürokrasi
• Toplum.

Perception of State, Ruler, Bureaucracy, and Society in the Medieval Islamic World: The Conception of al-Mas‘ūdī

Öz

Al-Mas‘ūdī holds a distinguished position within the Islamic world. Assessments based on his extant works reveal that he employed a distinct methodology compared to other contemporary historians, occasionally exhibiting an irregular narrative style. Upon examining his works, we observed that within this very asymmetry, al-Mas‘ūdī emphasized certain cyclical events and phenomena in a non-linear manner. Our acquisition of this insight was significantly influenced by Ibn Khaldun’s theoretical approach, which directed both laudatory and critical perspectives toward al-Mas‘ūdī. On the other hand, the critical evaluations of contemporary researchers have also contributed to our conceptual analysis of al-Mas‘ūdī’s works. Indeed, a close reading of his texts indicates that through the exemplars he provides, he sought to project the state, the ruler, the bureaucracy, and society as idealized entities. Conversely, in his two surviving works, Murūj al-Dhahab wa-Ma‘ādin al-Jawhar and Kitāb al-Tanbīh wa-al-Ishrāf, al-Mas‘ūdī did not categorize his understanding of the state, the ruler, the bureaucracy, and society under explicit thematic headings as Ibn Khaldun later did. Instead, he structured his works by reflecting his thoughts—whether critical or commendatory—implicitly within the historical narratives he recounted. By employing document analysis and an inductive methodology, this study examines the examples of commendation and criticism in his works, synthesizing them into a meaningful coherence to contribute to the field.

Anahtar Kelimeler

• al-Mas‘ūdī
• State
• Monarch
• Bureaucracy
• Society.

Kaynakça

1. Al-Masûdî. (1894). Kitâb at-tanbîh wa’l-ischrâf. M. J. De Gorje, (Ed.), Brill.
2. Alptekin, C. (2021). Selçuklu ve atabeglikler tarihi üzerine araştırmalar.O. G. Özgüdenli, (Haz.), Yeditepe Yayınevi.
3. Alyılmaz, C. (2005). Orhun yazıtlarının bugünkü durumu. Kurmay Yayınları.
4. Atçeken, İ. H. (2013). Velîd II. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 43, (ss. 31-33). TDV Yayınları.
5. Avcı, C. (2004). Mes‘ûdî Ali b. Hüseyin. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 29, (ss. 353-355). TDV Yayınları.
6. Barthold, W. (2004). İslâm medeniyeti tarihi (M. F. Köprülü, Haz.). Akçay Yayınları.
7. Beyazyüz Sipahioğlu, K. (2025). El-Mesʿūdī’ye literatürde yer bulmak: Murūcu’ẕ-Ẕeheb’in İslam tarihine kaynaklığı ve bir edeb eseri olarak okunmasının imkanı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 66(2), 657-690.
8. Bozkurt, N. (2003). Mansûr. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 28, (ss. 5-6). TDV Yayınları.

9. Brockelmann, C. (1979). Mes‘ûdî. İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 8, (ss. 144-145). Millî Eğitim Basımevi.
10. Büyükbaş, H., & Vargün, F. (2016). Kutadgu Bilig’de devlet yönetimi - hükümdar- adalet ilişkisi. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(4), 27-33.
11. Cevad Ali. (1964). Mevâridü Târîhi’l-Mes‘ûdî. Sümer. 20/1-2, 1-48.
12. Dunlop, D. M. (1960). A source of al-Mas‘ūdī: The Madinat al-Fādilah of al-Fārābī. In S. M. Ahmad & A. Rahman (Ed.), Al-Mas‘ūdī millenary commemoration volume (pp. 69-71). The Indian Society for the History of Science & The Institute of Islamic Studies, Aligarh Muslim University.
13. Ebi’l-Hasan Alî b. el-Hüseyn b. Alî el-Mes‘ûdî. (2005). Mürûcü’ẕ-ẕeheb ve meʿâdinü’l-cevher. (C. 1-4) (Haz. Kemâl Hasan Mer‘î). el-Mektebetü’l-Asriyye Yayınları.
14. Efendioğlu, M. (2023). Saîd b. Âmir. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 35, (ss. 548-549). TDV Yayınları.
15. Elmas, M. F. (2022). İyiyle dönüşmek, iyiye dönüşmek: Platon’da iyinin yüksekliği üzerine bir irdeleme. Dört Öge, 21, 67-87.
16. Erkal, M. (1991). Arşın. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 3, (ss. 411-413). TDV Yayınları.
17. Eser, M. (2004). Mesûdî. Ensar Neşriyat.
18. Eser, M. (2020). Mes‘ûdî’de Şiîlik eğilimi olduğu eleştirisi üzerine. İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 115-128.
19. Farabi. (2001). El-medinetü’l fâzıla (Çev. N. Danışman). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
20. Gezici, M. (2011). Mes’ûdî’nin Murûcu’z-Zeheb ve İbn Kesîr’in el-Bidâye ve’n-Nihâye’sine göre Emevî halifelerinin kişilikleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. YÖK Tez Merkezi.
21. Gibb, H. A. R. (1991). İslam medeniyeti üzerine araştırmalar (Çev. K. Durak, A. Özkök, H. Yüzesoy, K. Dönmez). Endülüs Yayınları.
22. Günaltay, M. Ş. (1991). İslam tarihinin kaynakları: Tarih ve müverrihler. Endülüs Yayınları.
23. Hançabay, H. İ. (2020). İslâm Tarih yazımında Gerçeklik ve el-Mes’ûdî (Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2014). Darulfunun İlahiyat, 31(1), 169-177.
24. Hatalmış, A. (1998). Mes’udi ve tarihçiliği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. YÖK Tez Merkezi.
25. İbn Haldun. (2007). Mukaddime (C. 1) (Haz. S. Uludağ). Dergâh Yayınları.
26. İbnü’t-Tıktaka. (2016). El-Fahrî: Devlet idaresi, halifeler, vezirler tarihi, 632-1258 (Çev. R. Şeşen,). Bilge Kültür Sanat Yayınları.
27. Kafesoğlu, İ. (2015). Türk milli kültürü. Ötüken Yayınları.
28. Kandemir, M. Y. (2010). Şa‘bî. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 38, (ss. 217-218). TDV Yayınları.
29. Kaya Ünal, Z. (2022). Mes‘ûdî’nin tarihyazıcılığında bir istitrat örneği olarak Abbâsîler ile Bizans arasındaki esir mübadeleleri. Usul İslam Araştırmaları, 38(38), 55-80.
30. Kaya Ünal, Z. (2024a). Abbasî dönemi’nde bir Dünya tarihi anlatısı kurmak Mes‘ûdî ve tarih metodu. Dergâh Yayınları.
31. Kaya Ünal, Z. (2024b). İslâm Tarihçiliğinde Toplumları Şekillendiren Bir Unsur Olarak Coğrafya: Mes‘ûdî Örneği. Hitit İlahiyat Dergisi, 23(Din ve Coğrafya), 175-189.
32. Khalidi, T. (1975). Islamic historiography: The histories of Mas‘ūdī. State University of New York Press.
33. Kılıç, O. (2020). Tarihte küresel salgın hastalıklar ve toplum hayatına etkileri. İçinde M. Şeker, A. Özer & C. Korkut (Ed.), Küresel salgının anatomisi insan ve toplumun geleceği (ss. 15-57). Türkiye Bilimler Akademisi.
34. Kurat, A. N. (1972). IV – XVIII. yüzyıllarda Karadeniz kuzeyindeki Türk kavimleri ve devletleri. TTK Basımevi.
35. Merçil, E. (2009). Sipehsâlâr. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 37, (ss. 259-260). TDV Yayınları.
36. Mes‘ûdî. (2004). Murûc ez-zeheb: Altın bozkırlar (Çev. D. A. Batur). Selenge Yayınları.
37. Mes‘ûdî. (2020). et-Tenbîh ve’l-işrâf: Dünya coğrafyası ve tarihi (Çev. M. Eser). Ankara Okulu Yayınları.
38. Nizamü’l-Mülk. (2027). Siyasetname (Çev. M. T. Ayar). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
39. Öz, Ş. (2008). Bir İslâm tarih felsefesi tezi: “İnsanlar zamanlarına uyarlar”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (12), 85-100.
40. Özcan, E. S. (2014). İslâm tarih yazımında gerçeklik ve el-Mes‘ûdî. Doğu Batı Yayınları.
41. Pellat, C. (1991). Al-Mas‘ūdī. The encyclopaedia of Islam in, Volume VI, (pp. 784-789). E. j. Birill.
42. Platon. (2010). Devlet. (Çev. S. Eyüboğlu & M. A. Cimcoz). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
43. Şeşen, R. (1998). Müslümanlarda tarih-coğrafya yazıcılığı. ISAR Yayınları.
44. Seyyid, E. F. (2001). Kahire. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 24, (ss. 173-175). TDV Yayınları.
45. Stern, S. M. (1960). Al-Mas‘ūdī and the philosopher al-Fārābī. In S. M. Ahmad & A. Rahman (Ed.), Al-Mas‘ūdī millenary commemoration volume (pp. 28-41). The Indian Society for the History of Science & The Institute of Islamic Studies, Aligarh Muslim University.
46. Üçok, B. (1968). İslâm tarihi: Emevîler – Abbasîler. Sevinç Matbaası.
47. Yazıcı, T. (1995). Erdeşîr. İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 11, (ss. 284-285). TDV Yayınları.
48. Yazıcı, T. (2004). Merzübân. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 29, (ss. 255-256). TDV Yayınları.
49. Yıldız, H. D. (1988). Abbâsîler. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 1, (ss. 31-48). TDV Yayınları.
50. Yıldız, H. D. (1992). Bermekîler. TDV İslâm ansiklopedisi içinde. Cilt 5, (ss. 517-520). TDV Yayınları.
51. Zeydân, C. (2009). İslâm uygarlıkları tarihi (C. 1) (Çev. N. Gök). İletişim Yayınları.