Şehri Tenvir Etmek: Osmanlı Erzurum’unda Aydınlatma

Öz

Osmanlı Devleti Dönemi'nde Erzurum'daki aydınlatma yöntemlerini ve dönüşümlerini inceleyen bu makale evler, dinî yapılar ve kamusal alanların aydınlatılmasına odaklanmaktadır. Çalışmada, aydınlatma araçlarının kullanımındaki değişimler, sosyal ve ekonomik etkileriyle ele alınmakta. arşivl belgeleri ve seyahatnamelere dayalı analiz ile aydınlatma araçlarının dönemsel dönüşümü sosyo-ekonomik bağlamda içinde değerlendirilmiştir. Erzurum'da aydınlatma tekniklerinin, özellikle pencereler ve iç mekan aydınlatma araçlarının dönüşümü, şehrin sosyal ve ekonomik yapısındaki değişimlerle paralellik göstermektedir. Modern aydınlatma araçlarının kullanımının artışı ve şehir aydınlatmasında elektriğe geçiş girişimlerine dair erken örnekler ihtiva eden makale Osmanlı şehircilik ve teknoloji tarihine özgün katkılar sunmakta; Erzurum'un aydınlatma tarihindeki teknolojik ve sosyal dönüşümlerine yeni bir bakış açısı verilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Erzurum
• Aydınlatma
• Kandil
• Gaz Yağı
• Mum
• Çıra

Illuminating the City: Light and Lighting in Ottoman Erzurum

Abstract

In this study, the issue of the illumination of spaces in Erzurum during the Ottoman Empire is discussed. The changes and transformations of the tools and equipment used for the lighting of houses, religious buildings, streets and avenues during the period are emphasized. In particular, the structural elements used in the illumination of houses in the city are examined in detail. In this context, the change seen in the windows of the houses and the successive use of tools such as oilcloth, oiled paper and glass used in the windows are explained in the light of the documents of the relevant period and the observations of the travelers. Along with this narrative, the impact of these tools applied to windows and windows on domestic life is analyzed. The use of these tools varied periodically, and the lighting tools also differed according to the social and economic status of those who used them. In the same period, some feeble steps were taken to light the streets and avenues of the city with electricity instead of the few oil lamps used to illuminate the outdoor areas of the city. However, these steps remained fruitless.

Keywords

• Erzurum
• Lighting
• Oil Lamp
• Kerosene
• Candle
• Kindling

Kaynakça

1. BOA, Başkanlık Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubî Kalemi Evrakı (A. MKT).
2. BOA, A.DVN.MHM.d
3. BOA, A. MKT. DV.
4. BOA, AE. SMHD. II.
5. BOA, C. AS.
6. BOA, C. BLD.
7. BOA, C.MF.
8. BOA, D. BŞM. d.

9. BOA, EV. d.
10. BOA, HR. MKT.
11. BOA, İ. DH.
12. BOA, İ. MMS.
13. BOA, ML. MSF. d.
14. BOA, TT. d.
15. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA).
16. Erzurum Şehir Arşivi (ERŞA).
17. NARA. Trade of Erzerum for 1895. National Archives and Records Administration (NARA).
18. TNA. Calvert, Henry H.. “Notes on the Topography, Trade and Manufactures, Climate and Natural History of the Pashalik of Erzeroom”. 30 April 1847 (FO, 78/703).
19. Albayrak Gazetesi. (1921, January 31).
20. Fiyat İstatistikleri, 1933-43. (1944). Ankara.
21. Fiyat İstatistiği, 1923. (1923). İktisat Vekaleti.
22. Further Reports from Her Majesty’s Diplomatic and Consular Agents Abroad. (1871). London.
23. Message from the President of the United States, June 17, 1902. (1902). U.S. Government Printing Office.
24. Salname-i Vilayet-i Erzurum. (1900).
25. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi. (1927-1928).
26. Annales du Commerce Extérieur: Turquie, faits Commerciaux, 12. (1860). Paris.
27. Bulletin Consulaire Français, 18(2). (1889). Paris.
28. Bulletin de la Société de Géographie, 5(18). (1869). Paris.
29. Bulletin, Union Géographique du Nord de la France, 9. (1888). Douai.
30. Elektrotechnischer Rundschau, 27(19). (1910, May 11). Potsdam.
31. Recueil Consulaire Belge. (1857). Bruxelles.
32. Supplement to the British Trade Journal. (1884, November 1).
33. Supplement to the British Trade Journal. (1889, November 1). London.
34. Abdürrahim Efendi. (n.d.). Tarih Yolunda Erzurum, 4(15).
35. Abich, H. (1896). Aus Kaukasischen Landern [From Caucasian lands] (Vol. 2). Wien.
36. Arseven, C. E. (1983). Sanat Ansiklopedisi (Cilt 3). İstanbul.
37. Bergholz, L. (1901). Erzerum, Engines in Use. In Special Consular Reports: Gas and Oil Engines (Vol. 22, Pt.1). U.S. Government Printing Office.
38. Bianchi, A. de. (1863). Viaggi in Armenia, Kurdistan e Lazistan [Travels in Armenia, Kurdistan, and Lazistan]. Milano.
39. Commerce between Turkey and Persia through the city of Erzeroom from a Memoir by M. De Challaye, Transmitted to the French government in 1855. (1857). Report of the Secretary of State.
40. Commerce d’Erzeroum en 1888. (1889). Bulletin Consulaire Français, 18(2).
41. Commercial Relations of the United States with Foreign Countries during the years 1895 and 1896 (Vol.1). (1987). U.S. Government Printing Office.
42. Curzon, R. (1854). Armenia: A Year at Erzeroum. London.
43. Dalyell, A. O. (1861–1862). Memorandum—Earthquake of Erzerûm June 1859. Proceedings of the Royal Geographical Society of London, 6(2).
44. Dalyell, A. O. (1866). Report by Mr. Antonie Magack and Sir Robert Dalyell on the Commerce of Erzeroom for the Year 1863. In Commercial Reports Received at the Foreign Office. London.
45. Doktor Şerif Bey. (2011). Erzurum Vilayeti Sıhhi ve İctimai Coğrafyası. (ed. M. Küçükuğurlu). Trabzon.
46. Duncan, C. (1855). A Campaign with the Turks in Asia (Vol. 1). London.
47. Ergene, E. (1950, May 3). Kazım Yurdalan. Yeni Erzurum.
48. Erzeroom. (1841, January 16). Malta Penny Magazine, 71.
49. Erzurum Mektubları. (1921, March 21). Sebilürreşad Mecmuası, 19(472).
50. Evliya Çelebi. (1998). Seyahatnâmesi (Cilt 2). (ed. Z. Kurşun, S. A. Kahraman, Y. Dağlı). İstanbul.
51. Eynaud, M. (1870). Vilayet d’Erzeroum. Annales du commerce extérieur: Turquie.
52. Eyries, J. B. B., & Jacobs, A. (1855). Voyage en Asie et en Afrique [Travels in Asia and Africa]. Paris.
53. Fındık, N. Ö. (2007). “Son Dönem Osmanlı Cam İmalatı Sektörünün Oluşumu ve Avrupa Etkisi”. Dinî Araştırmalar Dergisi, 10(28), 163-195.
54. Frabian, M. (1889). “Commerce d’Erzeroum en 1888”. Bulletin Consulaire Français, 18(2).
55. Fraser, J. B. (1838). A Winter’s Journey (Tatar) from Constantinople to Tehran (Vol. 1). London.
56. Günçel, S., & Ayarko, M. (1954). Erzurum Kılavuzu. İstanbul.
57. Hodgetts, B. (1896). The Record of a Journey across the Balkans through Turkey, the Caucasus and Persia in 1895. London.
58. Karpuz, H. (1993). Türk İslam Mesken Mimarisinde Erzurum Evleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
59. Kırzıoğlu, M. F. (1961). Osmanlıların Erzurum’da Ilk ve Son Işlettikleri Madenler: İspir Firuzesi ile Erzurum Nefti (Petrol). Hür Söz Gazetesi.
60. Konyalı, İ. H. (1960). Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi. İstanbul: Erzurum Tarihini Araştırma Derneği.
61. Küçükuğurlu, M. (2018). Erzurum Çarşı Pazar: Eski Erzurum Çarşıları Ve Üretim Mekanları. Konya: Çizgi Kitabevi.
62. Küçükuğurlu, M. (2020). Osmanlı Dönemi Erzurum Camileri, Medreseleri, Kütüphaneleri. Konya: Çizgi Kitabevi.
63. Küçükuğurlu, M. (2023). Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Tarihi: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Erzurum Ekonomisinin Kısa Öyküsü. Erzurum: ETÜ Yayınevi.
64. Küçükuğurlu, M. (2023). Tanzimat Döneminde Erzurum Vakıfları: Mustafa Hayâlî Defteri. Erzurum: ETÜ Yayınevi.
65. La vente des tissus en Turquie. (1887). Le Jacquard, 14(10).
66. Millingen, F. (1868). La Turquie sous le regne d’Abdul-Aziz (1862–1867) [Turkey under the reign of AbdulAziz (1862–1867]. Paris.
67. Missionary House in Erzroom. (1871). The Missionary Herald, 67(3).
68. Morier, J. (1812). A Journey Through Persia, Armenia and Asia Minor. London.
69. Nestorians in Persia: Letter from Doct. Grant, dated July 7th, 1840. (1840). The Missionary Herald, 36(11).
70. Öten, A. (2021). “Osmanlı Klasik Dönem Mimarisinde 17. yüzyıl Eserlerinden Sultan Ahmed Külliyesi’nde Ahşap Malzeme Kullanımı”. Belleten, 85(302), 53–94.
71. Parmelee, M. P. (1868). Life Scenes among the Mountains of Ararat. Boston.
72. Parmelee, M. P. (1888). Home and Work by the Rivers of Eden. New York.
73. Perkins, J. (1843). A residence of eight years in Persia. Andover.
74. Report by Consul Taylor on the Trade and Commerce for the Year 1872. (1873). Reports from Her Majesty’s consuls.
75. Report by Mr. Consul Taylor. (1865). Commercial Reports Received at the Foreign Office from Her Majesty’s Consuls between July 1st and December 31st. 1864.
76. Review of the World’s Commerce. (1897). U.S. Government Printing Office.
77. Sağlam, T. (2022). Tarihî Erzurum Evleri: Restorasyonları ve Ev Yaşantısı (Cilt 1–2). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
78. Stevens, T. (1887). Around the World on a Bicycle. London.
79. Şarman, S. (1950, October 27). Şehircilik Bakımından Erzurum’un Ana Davaları, Nura Doğru. Yeni Erzurum Gazetesi.
80. The British Trade Journal: Monthly Consular Supplement. (1886, January 1). 24(277).
81. The Commercial Situation of the Erzeroum District. (1886, October 23). The Chemist and Druggist. The Life and Adventures of Arminius Vambery. (1914). New York.
82. The War Correspondence of the Daily News 1877–78. (1878). London.
83. Tozlu, S. (1996). “Erzurum Depremleri (1850–1900)”. Akademik Araştırmalar Dergisi, 1, 119–126.
84. Tozlu, S., & Kılıç, Ü. (2011). “Erzurum Ziraat Tarihinden Notlar: Zeyrek”. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 3(4), 101.
85. Tozlu, S., & Küçükuğurlu, M. (2002). “Erzurum Evleri (Tarihî Kayıt ve Şahitlere Göre)”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 20, 313-329.
86. Vigorueux, M. (1891). Commerce d’Erzeroum en 1890. Bulletin Consulaire Français, 22(2).
87. Willb, C. J. (1891). In the Land of the Lion and Sun. London.