TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI

Şeyda BÜYÜKCAN SAYILIR [1]


Türklerin kâinat hakkındaki ilk düşünceleri üzerine yapılan araştırmalarda, en eski dönemlerde gök (uçmağ)- yer-su ve yeraltı (tamu) dünyasıyla ilgili hususlar ön plana çıkmaktadır. Burada tabiat kültlerine olan inanç ve atalar kültü dönemiyle ilgili kültür dikkat çekmektedir. Yazılı kültürden önce, kaya tasvirleri ve resim yazıları, yani petroglif, ideogram, piktogram ve tamgalar bu hususla ilgili çalışmalara ışık tutmaktadır. Eski Türk din, inanç ve kültürüyle XI.-XII. Yüzyıllardan sonraki kaynaklar göz önünde tutulmakla beraber, sözkonusu bu dönemler için belge sayılamamaktadır. Türklerin sonradan kabul ettiği milletlerarası dinler, kozmolojik manada Türk kültürüyle ilgili pek çok yeni kavram getirmiştir. Kitabelerden, milletlerarası dinlerin Kök Türk dönemi kitabesinde Budizmin, Uygur dönemi ile ilgili olarak da Maniheizmin Türkler üzerindeki etkileri, gök-yer ve atalar dini çevresine çok erken nüfuz ettiği anlaşılmaktadır. Türklerin başlangıçta evren ile ilgili tasarımları, ikili evren anlayışına (dikotomi) dayanmaktaydı. Yaruk ve Karang yani gök ve yer’in temsil ettiği iki ilkeli sistemde evrenselcilik mevcut olup uygulama ve düşünce yapısında Türklerdeki merkeziyetçi devlet dini ortaya çıktığı görülmektedir. Türk mitolojik anlatımları, efsane, masal ve şaman dualarında Türklerin evren-kainat anlayışına ilişkin pek çok motif karşımıza çıkmaktadır.
Türk Kozmogonisi, Türk Kozmolojisi, Göktengri, Yer-sub
  • Bayat, F., (2015), Türk Mitolojik Sistemi, Ontolojik ve Epistemolojik Bağlamda Türk Mitolojisi, Ötüken Yay.,İstanbul.
  • Berkes, N., (2016), Teokrasi ve Laiklik, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
  • Çaycı, A. (2016), “Zaman ve Sanat Bağlamında Çark-ı Felek Motifi”, Uluslararası İslam Medeniyetinde Zaman Sempozyumu (8-11 Ekim 2015), Konya, ss. 299-305
  • Çetin, Y., (2017), “Türk-İslam Sanatında Gamalı Haç (Svastika) ile Çarkıfelek Motiflerinin Köken ve İkonografik Anlamları Üzerine Bir Değerlendirme”, Social Sciences Studies Journal, Vol:3, Issue: 8, 353-365.
  • Çoruhlu, Y., (2017), Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Kabalcı Yay., İstanbul.
  • Esin, E. (2001), Türk Kozmolojisine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
  • Esin, E. (1972), “KÜN-AY” (Ay- Yıldız Motifinin Proto Türk Devrinden Hakanlılara Kadar İkonografisi”, (25-29 Eylül 1970) VII. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, TTK Basımevi, Ankara, 313-360.
  • Gökbel, A. (2000), Kıpçak Türkleri, Siyasi ve Dini Tarihi, Ötüken Yay., İstanbul.
  • Karakaş, S. (2016), “Orhun Abideleri’nde Teokrasi Problemi ve Yabancı Dinlerin Türk Bozkır İdari Anlayışına Etkileri”, Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi / Journal of Turkish History Researches, Yıl/Vol. 1, Sayı/No. 1 Güz/Fall, ss. 158-199.
  • Koca, S. (2003), Türk Kültürünün Temelleri, C.II, Kültür Yay., Ankara.
  • Kuban, Doğan, (1999) Batıya Göçün Sanatsal Evreleri; Anadolu’dan Önce Türklerin Sanat Ortaklıklar, 1. Baskı, Cem Yayınevi, İstanbul.
  • Kuban, Doğan, (2002). Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı, İstanbul.
  • Kurtoğlu, F. (1992), Türk Bayrağı ve Ay Yıldız, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
  • Ögel, B., (1994), Türk Mitolojisi II, İstanbul
  • Ögel, B., (2002), Türk Mitolojisi, Türk tarih Kurumu, C. II. Ankara.
  • Parlak, T., (2007), Tur-An Yolunda Aral’ın Sırları, Ankara: Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları.
  • Radloff, W., (2008), Türklük ve Şamanlık, Örgün Yay., İstanbul.
  • Şen, Emre ve Gürpınar Fatma. “Farklı Kültürlerde Güneş Sembolü”. Ulakbilge, 43 (2019 Aralık): s. 985-1008.
  • Tezcan, M. (2007), “Paraların Işığında Türk ve İran Kavimlerinde Ay-Yıldız/Güneş Motifi ve Türk Kültürü İçin İran Araştırmalarının Önemi” , 38. Icanas (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi) Bildiriler, 6 ss.3091-3114
  • Uraz, M., (1992), Türk Mitolojisi, İstanbul.
Birincil Dil tr
Konular Sosyal
Bölüm Araştırma Makalesi
Yazarlar

Orcid: 0000-0001-8407-9403
Yazar: Şeyda BÜYÜKCAN SAYILIR (Sorumlu Yazar)
Kurum: ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ
Ülke: Turkey


Tarihler

Yayımlanma Tarihi : 1 Mart 2021

Bibtex @konferans bildirisi { eujmr848327, journal = {EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR)}, issn = {}, eissn = {2602-4179}, address = {DİLKUR AKADEMİ, Ereğlikapı Mah. 7 Atatürk Blv. 60 İpekyolu İş Mrk. K:10 AKSARAY/Merkez}, publisher = {Himmet KARADAL}, year = {2021}, volume = {5}, pages = {1 - 11}, doi = {}, title = {TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI}, key = {cite}, author = {Büyükcan Sayılır, Şeyda} }
APA Büyükcan Sayılır, Ş . (2021). TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI . EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR) , Cilt: 5 Sayı: Özel Sayı 1 , 1-11 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/eujmr/issue/59611/848327
MLA Büyükcan Sayılır, Ş . "TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI" . EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR) 5 (2021 ): 1-11 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/eujmr/issue/59611/848327>
Chicago Büyükcan Sayılır, Ş . "TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI". EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR) 5 (2021 ): 1-11
RIS TY - JOUR T1 - TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI AU - Şeyda Büyükcan Sayılır Y1 - 2021 PY - 2021 N1 - DO - T2 - EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR) JF - Journal JO - JOR SP - 1 EP - 11 VL - 5 IS - Özel Sayı 1 SN - -2602-4179 M3 - UR - Y2 - 2021 ER -
EndNote %0 EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR) TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI %A Şeyda Büyükcan Sayılır %T TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI %D 2021 %J EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR) %P -2602-4179 %V 5 %N Özel Sayı 1 %R %U
ISNAD Büyükcan Sayılır, Şeyda . "TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI". EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR) 5 / Özel Sayı 1 (Mart 2021): 1-11 .
AMA Büyükcan Sayılır Ş . TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI. Turkçe ve İngilizce. 2021; 5(Özel Sayı 1): 1-11.
Vancouver Büyükcan Sayılır Ş . TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI. EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR). 2021; 5(Özel Sayı 1): 1-11.
IEEE Ş. Büyükcan Sayılır , "TÜRKLERDE EVREN/KAİNAT ANLAYIŞI VE BUNUN TÜRK KÜLTÜRÜNE VE MERKEZİYETÇİ DEVLET ALGISINA YANSIMALARI", EUropean Journal of Managerial Research (EUJMR), c. 5, sayı. Özel Sayı 1, ss. 1-11, Mar. 2021