NORMALLİK, HAK REJİMLERİ VE KIRILGANLIK SÖYLEMİ: EŞİTSİZLİĞİN TEKNİKLEŞTİRİLMESİ

Öz

Bu makale, toplumsal eşitsizliklerin sıklıkla “öteki” olarak tanımlanan grupların özellikleri üzerinden açıklanmasına dayanan yaklaşımları eleştirel bir perspektifle sorgulamaktadır. Çalışmanın temel iddiası, eşitsizliğin kaynağının normdan sapma olarak kodlanan öznelerde değil; normalliğin kendisini kuran ve doğal bir referans noktası hâline getiren toplumsal düzeneklerde aranması gerektiğidir. Bu doğrultuda makale, normalliği kendiliğinden ve kaçınılmaz bir toplumsal zemin olarak değil; ölçülebilirlik, kurumsal dolaşım ve görünmezlik üzerinden inşa edilen olumsal bir referans sistemi olarak ele almaktadır. Kuramsal bir analiz çerçevesinde yürütülen çalışmada, normalliğin modern toplumsal düzen içinde nasıl ölçülebilir hâle getirildiği, farklı kurumsal alanlar arasında dolaşıma girerek nasıl pekiştirildiği ve bu süreçlerin normalliği nasıl görünmez kıldığı tartışılmaktadır. Makale ayrıca, normalliğin olumsal karakterinin sosyal ve idari hak rejimlerinin işleyişinde nasıl belirleyici hâle geldiğini; haklara erişimin evrensel ilkelerden ziyade normalliğe yakınlık üzerinden koşullu hale getirildiğini göstermektedir. Son olarak kırılganlık ve risk söylemlerinin, eşitsizliği siyasal bir sorun alanı olmaktan çıkararak teknik ve yönetsel bir meseleye dönüştürme işlevi analiz edilmektedir. Bu çalışma, eşitsizlik tartışmalarında normalliğin çoğu zaman sorgulanmadan kabul edilen konumunu eleştirel analizin merkezine alarak, hak rejimleri ve toplumsal dışlanma süreçlerine ilişkin literatüre kavramsal bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Normallik
• Toplumsal Eşitsizlik
• Toplumsal Dışlanma
• Risk ve Kırılganlık

Etik Beyan

Bu çalışma kuramsal ve eleştirel bir literatür analizine dayanmaktadır. Araştırma kapsamında insan katılımcılardan veri toplanmamış, kişisel veri kullanılmamış ve herhangi bir müdahale/deneysel uygulama yürütülmemiştir. Bu nedenle etik kurul onayı gerektirmemektedir. Yazar, akademik dürüstlük ilkelerine uyulduğunu ve atıf kurallarına riayet edildiğini beyan etmektedir.

NORMALİTY AS CONTİNGENT AND THE CONDİTİONALİTY OF RİGHTS REGİMES

Öz

This article critically interrogates approaches that explain social inequalities primarily through the characteristics of groups defined as “the other.” Its central argument is that the source of inequality should not be sought in subjects coded as deviating from the norm, but rather in the social dispositifs that construct normativity itself and render it a natural reference point. In this regard, the article approaches normality not as a self-evident or inevitable social ground, but as a contingent reference system produced through measurability, institutional circulation, and invisibilization. Conducted within a theoretical analytical framework, the study examines how normality is rendered measurable within modern social orders, how it circulates across different institutional domains and is thereby reinforced, and how these processes contribute to the invisibility of normality itself. The article further demonstrates how the contingent character of normality becomes decisive in the functioning of social and administrative rights regimes, showing that access to rights is rendered conditional not on universal principles but on proximity to normative standards. Finally, it analyzes how discourses of vulnerability and risk function to depoliticize inequality by transforming it from a political problem into a technical and managerial issue. By placing the largely unquestioned position of normality at the center of critical analysis in debates on inequality, this study aims to offer a conceptual contribution to the literature on rights regimes and processes of social exclusion.

Anahtar Kelimeler

• Normality
• Social Inequality
• Social Exclusion
• Risk and Vulnerability

Etik Beyan

This study is based on a theoretical and critical literature analysis. It does not involve the collection of data from human participants, the use of personal data, or any intervention/experimental procedure. Therefore, ethics committee approval is not required. The author declares compliance with the principles of academic integrity and adherence to proper citation and referencing standards.

Kaynakça

1. Beck, U. (1992). Risk Society: Towards a New Modernity. Sage Publications.
2. Bezmez, D. (2011). Sakatlık ve Sosyal Politika: Kuramsal Bir Yaklaşım. İçinde D. Bezmez, S. Yardımcı ve Y. Şentürk (Der.), Sakatlık Çalışmaları: Sosyal Bilimlerden Bakmak (ss. 115-140). Koç Üniversitesi Yayınları.
3. Bezmez, D., Yardımcı, S. ve Şentürk, Y. (Der.). (2011). Sakatlık Çalışmaları: Sosyal Bilimlerden Bakmak. Koç Üniversitesi Yayınları.
4. Bowker, G. C. ve Star, S. L. (1999). Sorting Things Out: Classification and Its Consequences. MIT Press.
5. Buğra, A. (2018). Kapitalizm, Yoksulluk ve Türkiye’de Sosyal Politika. İletişim Yayınları.
6. Butler, J. (2004). Precarious Life: The Powers of Mourning and Violence. Verso.
7. Canguilhem, G. (1991). The Normal and the Pathological (Çev. C. R. Fawcett). Zone Books.
8. Castel, R. (2003). From Manual Workers to Wage Laborers: Transformation of the Social Question (Çev. R. Boyd). Transaction Publishers.

9. Davis, L. J. (1995). Enforcing Normalcy: Disability, Deafness, and the Body. Verso.
10. Dean, M. (2010). Governmentality: Power and Rule in Modern Society. Sage Publications.
11. Desrosières, A. (2002). The Politics of Large Numbers: A History of Statistical Reasoning (Çev. C. Naish). Harvard University Press.
12. Durkheim, E. (2004). Sosyolojik Yöntemin Kuralları (Çev. C. B. Akal). İletişim Yayınları.
13. Esping-Andersen, G. (1990). The Three Worlds of Welfare Capitalism. Princeton University Press.
14. Fineman, M. A. (2008). The vulnerable subject: Anchoring equality in the human condition. Yale Journal of Law & Feminism, 20(1), 1-23.
15. Foucault, M. (1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison (Çev. A. Sheridan). Pantheon Books.
16. Foucault, M. (2003). “Society Must Be Defended”: Lectures at the Collège de France, 1975-1976 (Çev. D. Macey). Picador.
17. Fraser, N. (2000). Rethinking recognition. New Left Review, 3, 107–120.
18. Garland-Thomson, R. (1997). Extraordinary Bodies: Figuring Physical Disability in American Culture and Literature. Columbia University Press.
19. Hacking, I. (1990). The Taming of Chance. Cambridge University Press.
20. Lipsky, M. (1980). Street-Level Bureaucracy: Dilemmas of the Individual in Public Services. Russell Sage Foundation.
21. Marshall, T. H. (1950). Citizenship and Social Class: And Other Essays. Cambridge University Press.
22. Oliver, M. ve Barnes, C. (2012). The New Politics of Disablement. Palgrave Macmillan.
23. Özdek, Y. (2002). Küresel Yoksulluk ve Küresel Şiddet Kıskacında İnsan Hakları. İçinde Y. Özdek (Ed.), Yoksulluk, Şiddet ve İnsan Hakları (ss. 35-60). TODAİE Yayınları.
24. Porter, T. M. (1995). Trust in Numbers: The Pursuit of Objectivity in Science and Public Life. Princeton University Press.
25. Rose, N. (1999). Powers of Freedom: Reframing Political Thought. Cambridge University Press.
26. Schneider, A. ve Ingram, H. (1993). Social construction of target populations: Implications for politics and policy. American Political Science Review, 87(2), 334–347.
27. Semerci, P. U. (2010). Dev ve Cüce Aynı Yolda: Yoksulluk ve Pozitif Özgürlükler. İçinde P. U. Semerci (Der.), İnsan Hakları İhlali Olarak Yoksulluk (ss. 101-125). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
28. Soss, J., Fording, R. C. ve Schram, S. F. (2011). Disciplining the Poor: Neoliberal Paternalism and the Persistent Power of Race. University of Chicago Press.
29. Stone, D. A. (1984). The Disabled State. Temple University Press.
30. Şenkal, A. (2006). Sosyal Politika ve Sosyal Vatandaşlık: Kölelikten Sosyal Vatandaşlığa. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (50), 225-258.
31. Şenses, F. (2001). Küreselleşmenin Öteki Yüzü: Yoksulluk. İletişim Yayınları.
32. Van Oorschot, W. (2000). Who should get what, and why? On deservingness criteria and the conditionality of solidarity among Belgian and Dutch citizens. Policy & Politics, 28(1), 33-48.
33. Welke, B. Y. (2010). Recasting American Liberty: Gender, Race, Law, and the Railroad Revolution, 1865–1920. Cambridge University Press.
34. Yardımcı, S. (2011). Sakatlık: Siyasal Bir Tanımlama Denemesi. İçinde D. Bezmez, S. Yardımcı ve Y. Şentürk (Der.), Sakatlık Çalışmaları: Sosyal Bilimlerden Bakmak (ss. 35-65). Koç Üniversitesi Yayınları.
35. Yeo, R. (2005). Disability, Poverty and the New Development Agenda. Disability Knowledge and Research Programme.
36. Young, I. M. (1990). Justice and the Politics of Difference. Princeton University Press.
37. Yüncü, L. D. (2011). İki Yoksulluk Yaklaşımı: A. Sen’in Yapabilirlikten Yoksunluk Teorisi ve Toplumsal Dışlanma Çerçevesinin Karşılaştırılması. Boğaziçi Üniversitesi Araştırma Raporu.