Çevresel Etki Değerlendirme Yönetmeliğinden Muafiyet Sağlayan Geçici Maddenin Çevreci Anlayış Açısından Analizi

Öz

Çevre koruma anlayışının tarihi, eski olmakla birlikte uluslararası alanda ve devletlerin yasalarında yer almaya başlamasına ilişkin süreç, Birleşmiş Milletler tarafından 1972 yılında, konunun gündeme alınması ile başlamıştır. Çevre korumaya ilişkin düzenlemelerin dünyadaki gelişmelere paralel olarak Türkiye’de de, 1980’li yıllara denk geldiği görülmektedir. 1983 yılında Çevre Kanunu kabul edilmiştir. 1993 yılında ise çevre korumada önemli bir enstrüman olan Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) Yönetmeliği kabul edilmiştir. Anılan yönetmeliğe geçici bir madde eklenerek yönetmeliğin kabul tarihinden önce gerekli izin veya onayları alan projelerin çevresel etki değerlendirme sürecinden muaf tutulmuştur. Bu geçici maddeden dolayı söz konusu tarihten önce onaylanan veya izini alınan özel veya kamu faaliyetleri hakkında çevresel etki değerlendirme yapılmamıştır. Bu madde ile faaliyete başlamamış olsa dahi söz konusu projelerin çevresel etkilerinin göz ardı edilmesi sonucunu getirmektedir. Bu yaklaşım çevre koruma anlayışı ile uyuşmadığı gibi çevre kanununa da aykırıdır. Muafiyet sağlayan hüküm Türkiye’de kimi çevreci sivil toplum kuruluşları (STK) ve aktivistler tarafından mahkemelere taşınarak, iptaline ilişkin kararlar alınmaya çalışılmıştır. Danıştay muafiyet sağlayan geçici maddeyi çevre kanunu ve çevre koruma ilkeleriyle uyuşmadığı gerekçesi ile iptal etmiştir. Ancak idarenin mahkeme kararına rağmen geçici maddeden vaz geçmediği görülmüştür. Birçok sefer değiştirilen ÇED Yönetmeliğinde korunan maddelerin başında muafiyet sağlayan geçici madde geldiği görülmektedir. STK ve mahkemelerin geçici maddeyi çevre kanununa aykırı bulup iptal etmesi süreçlerinden dolayı hükümet muafiyet sağlayan maddeyi çevre kanununun kapsamına almıştır. Bu çalışmada çevresel etki değerlendirme sürecinden muafiyet sağlayan geçici madde, geçici madde hakkında mahkeme kararları ve hükümetin tutumu değerlendirilmiştir. Geçici maddenin ÇED yönetmeliğinden çevre kanununa uzanan sürecinde hükümetin tutumu çevre anlayışı ile değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çevresel Etki Değerlendirme
• Çevre Koruma
• Çevreci Anlayış

Analysis of the Environmental Attitude Indicated by the Provisional Substance Giving Exemption from Environmental Impact Assessment

Abstract

Although the concept of environmental protection has an old history, the process of its inclusion in the international arena and in the laws of states started in 1972, when the issue was put on the agenda by the United Nations. It is seen that the regulations regarding environmental protection coincided with the 1980s in Turkey, in parallel with the developments in the world. The Environmental Law was adopted in 1983. In 1993, the Environmental Impact Assessment (EIA) Regulation, which is an important instrument in environmental protection, was adopted. A temporary article was added to the said regulation and projects that received the necessary permits or approvals before the adoption date of the regulation were exempted from the environmental impact assessment process. Due to this temporary article, no environmental impact assessment has been made for private or public activities approved or permitted before the said date. This approach is not only incompatible with the understanding of environmental protection, but also contrary to environmental law. The article in question has been criticized by environmental non-governmental organizations. Lawsuits have been filed regarding the annulment of the temporary article. However, it was observed that the administration did not give up on the temporary article despite the court decision. In the EIA Regulation, which has been amended many times, it can be seen that the temporary clause providing exemption is one of the main protected items. The aim of the study is to analyze the attitude of the administration and evaluate it from an environmental perspective. As a method, the study evaluated the provisional article providing exemption from the environmental impact assessment process, court decisions regarding the temporary article, amended EIA regulations and the administration's attitude towards court decisions.

Keywords

• Environmental Impact Assessment
• Environmental Protection
• Environmental Approach

Kaynakça

1. Alıca, S. S. (2011). Çevresel etki değerlendirmesinin yargı kararları çerçevesinde irdelenmesi. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 15(3), 97-130.
2. Anton, D. K., ve Shelton, D. L. (2011). Environmental protection and human rights. Publised: Cambridge University Press.
3. Aykul, Ö., & Topçu, D. (2021). Türkiye’de çevresel etki değerlendirme hukuku ve son çed Yönetmeliği. http://www.aykultopcu.com/habervemakele-187-turkiyede-cevresel-etki￾degerlendirme-hukuku-ve-son-ced-yonetmeligi.
4. AYM. (2012). Anayasa Mahkemesi Kararı (2011/110 E., 2012/79 K.).
5. AYM. (2014). Anayasa Mahkemesi Kararı (2013/89 E. 2014/116 K.).
6. Anayasa Mahkemesi Kararı, Esas Sayısı : 2006/99, Karar Sayısı : 2009/9, Karar Günü : 15.1.2009, https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/Dosyalar/Kararlar/KararPDF/2009-9- nrm.pdfAYM 15.01.2009 tarihinde davayı 2006/99 Esas., 2009/9 Karar
7. Anayasa Mahkemesi Kararı, Esas Sayısı: 2013/89, Karar Sayısı: 2014/116, Karar Tarihi: 3.7.2014, RG. Tarih ve Sayısı: 04.07.2015-29406 https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/Dosyalar/Kararlar/KararPDF/2014-116-nrm.pdf
8. Bı̇lgı̇lı̇, M. Y. (2015). Anayasal bir hak olarak çevre hakkı. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2), 563-584.

9. Çevre ve Orman Bakanlığı. (2006, Ekim 2). B 18.0.ÇED.0.01.03/228-07 -8070 sayılı Avukat Noyan Özkan’a verilen Cevap [Kişisel iletişim].
10. Çevresel Etki Değerlendirme Yönetmeliği, 7 Şubat 1993 tarih ve 21489 sayılı Resmi Gazete, https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/21489.pdf
11. Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, 17 Temmuz 2008 ve 26939 sayılı Resmi Gazete, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/07/20080717-3.htm
12. Çevre Kanunu, Kanun Numarası: 2872, Kabul Tarihi: 9/8/1983, Yayımlandığı Resmi Gazete Tarih: 11/8/1983 https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2872.pdf
13. Erdoğan, M. (2018). İnsan hakları teorisi ve hukuku. Hukuk Yayıncılık.
14. Hayward, T. (2005). Constitutional environmental rights. Publisher: Oxford Universty Press.
15. K. Sommer, B. (2019). Türk hukukunda çevre hakkının bireysel başvuru yoluyla korunması. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, 2, 169-188.
16. Kocataş, A. (2012). Ekoloji çevre biyolojisi. Bursa: Dora Yayıncılık.
17. Mickwitz, P. (2003). A framework for evaluating environmental policy instruments: context and key concepts. Evaluation, (9/4), 415-436.
18. Nations, U. (1973). Report of the united nations conference on the human enviroment (5-16 June 1972). United Nations. https://research.un.org/en/docs/environment/conferences
19. Pallematers, M. (1997). Stocholm’den rio’ya uluslararası çevre hukuku geleceğe doğru geri adım mı? (B. Duru, Çev.). Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 52(1-4), 613-632.
20. Özdemirkol M. (2023). Çevre hakkı açısından ılısu barajı ve hes projesi hakkında bir alan araştırması. Detay Yayıncılık: Ankara.