The Turkey–EU Customs Union from the Perspective of the Rule of Law: Sovereignty, Legitimacy and Representation in the Framework of Decision No. 1/95 of the Association Council

Öz

This article assesses the Turkey–European Union Customs Union from the perspective of the rule of law. It asks whether Decision No. 1/95 of the Association Council balances the obligations assumed by Turkey with its participation in decision-making. The study combines document analysis of the Decision, comparison with its annexes, the parties’ declarations and the literature, and normative evaluation against rule-of-law criteria. The provisions on the abolition of customs duties (Art. 4), alignment with the common commercial policy and the Common Customs Tariff (Arts. 12–13), the preferential regime (Art. 16) and customs legislation (Art. 28), consultation and information procedures (Arts. 54–56, 59–60), the institutional structure (Arts. 52–53) and dispute settlement (Arts. 61–62, 66) are tested across three layers of legitimacy: input, throughput and output. The Customs Union strongly satisfies the formal components of the rule of law yet exhibits structural deficits in substantive legitimacy, representation and accountability. Sovereignty has shifted from absolute authority to a relational construct, but asymmetric integration has rendered this shift one-sided for Turkey. The study names this pattern “commitment without representation” and argues that updating the Customs Union is a question of the rule of law and representation rather than a technical extension of scope.

Anahtar Kelimeler

• Turkey–EU Customs Union
• Decision No. 1/95 of the Association Council
• Rule of Law
• Trade Policy Autonomy
• Legitimacy

Hukuk Devleti Perspektifinden Türkiye–Avrupa Birliği Gümrük Birliği: 1/95 Sayılı Ortaklık Konseyi Kararı Ekseninde Egemenlik, Meşruiyet ve Temsil

Öz

Bu makale, Türkiye–Avrupa Birliği Gümrük Birliği’ni hukuk devleti ilkesi açısından eleştirel biçimde değerlendirmektedir. Temel soru, Gümrük Birliği’nin hukuki çerçevesini oluşturan 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı’nın, Türkiye’nin üstlendiği yükümlülükler ile karar süreçlerine katılımı arasında hukuk devleti ölçütlerini karşılayan dengeli bir yapı kurup kuramadığıdır. Çalışma, Kararın hükümlerinin doküman incelemesiyle çözümlenmesine, bulguların Kararın ekleri, taraf beyanları ve literatürle karşılaştırılmasına ve hukuk devleti ölçütleri karşısında normatif olarak değerlendirilmesine dayanan nitel bir tasarıma sahiptir. Gümrük vergilerinin kaldırılması (md. 4), ortak ticaret politikasına ve Ortak Gümrük Tarifesi’ne uyum (md. 12–13), tercihli rejim uyumu (md. 16), gümrük mevzuatı uyumu (md. 28), danışma ve bilgilendirme usulleri (md. 54–56, 59–60), kurumsal yapı (md. 52–53) ve uyuşmazlık çözümüne (md. 61–62, 66) ilişkin hükümler girdi, süreç ve çıktı olmak üzere üç meşruiyet katmanında sınanmıştır. Bulgulara göre Gümrük Birliği biçimsel hukuk devleti unsurlarını güçlü biçimde karşılamakta, ancak maddi meşruiyet, temsil ve hesap verebilirlik bakımından yapısal eksiklikler taşımaktadır. Egemenlik mutlak yetkiden ilişkisel bir yapıya dönüşmüş, fakat asimetrik bütünleşme bu dönüşümü Türkiye açısından tek yönlü kılmıştır. Çalışma bu örüntüyü “temsilsiz bağlılık” olarak adlandırmakta ve Gümrük Birliği’nin güncellenmesinin teknik bir kapsam genişletmesi değil, bir hukuk devleti ve temsil meselesi olarak ele alınması gerektiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye–AB Gümrük Birliği
• 1/95 Sayılı Ortaklık Konseyi Kararı
• Hukuk Devleti
• Ticaret Politikası Özerkliği
• Meşruiyet

Kaynakça

1. Aksar, Y. (2021). Temel metinler ve davalarla uluslararası hukuk (2. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
2. Alter, K. J. (2014). The new terrain of international law: Courts, politics, rights. Princeton, NJ: Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400848683
3. Altay, S. (2025). Regional trade agreements in Turkish foreign policy: A rising trading state’s quest for trade sovereignty. Turkish Studies, 26(2), 229–264. https://doi.org/10.1080/14683849.2024.2440434
4. Anghie, A. (2005). Imperialism, sovereignty and the making of international law. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511614262
5. Antalya, O. G. (2021). Hukuk metodolojisi. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
6. Arıkan, R. (2021). Araştırma yöntem ve teknikleri (4. baskı). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
7. Avrupa Birliği Başkanlığı. (2024). Türkiye-AB ilişkilerinin tarihçesi. (Erişim: 16.10.2026), https://www.ab.gov.tr/turkiye-ab-iliskilerinin-tarihcesi_111.html
8. Aydın, N. (2023). Nitel araştırma yöntemleri. Gaziantep: Özgür Yayınları. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub377

9. Bozkurt, E., & Köktaş, A. (2024). Avrupa Birliği hukuku (9. baskı). Ankara: Legem Yayıncılık.
10. Buchanan, A. (2004). Justice, legitimacy, and self-determination: Moral foundations for international law. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/0198295359.001.0001
11. Buchanan, A., & Keohane, R. O. (2006). The legitimacy of global governance institutions. Ethics & International Affairs, 20(4), 405–437. https://doi.org/10.1111/j.1747-7093.2006.00043.x
12. Colares, J. F., & Durmus, M. T. (2019). TURK-SWITCH: The tariff-leverage and legal case for Turkey’s switch from EU–Turkey Customs Union to FTAs with the European Union and beyond. Journal of International Economic Law, 22(1), 99–123. https://doi.org/10.1093/jiel/jgy050
13. Colares, J. F., & Durmus, M. T. (2021). Restructuring trade agreements. Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International.
14. Dicey, A. V. (1959). Introduction to the study of the law of the constitution (10. baskı). London: Macmillan. (Özgün eser 1885’te yayımlanmıştır)
15. Dura, C., Atik, H., & Dumrul, C. (2015). Avrupa Birliği gümrük birliği ve Türkiye. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
16. Franck, T. M. (1990). The power of legitimacy among nations. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195061789.001.0001
17. Fuller, L. L. (1969). The morality of law (Gözden geçirilmiş baskı). New Haven, CT: Yale University Press.
18. Gözen, R. (Ed.). (2021). Uluslararası ilişkiler teorileri (8. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
19. Habermas, J. (1996). Between facts and norms: Contributions to a discourse theory of law and democracy (W. Rehg, Çev.). Cambridge, MA: MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/1564.001.0001 (Özgün eser 1992’de yayımlanmıştır)
20. Habermas, J. (2012). The crisis of the European Union: A response. Cambridge: Polity Press.
21. Held, D. (1995). Democracy and the global order: From the modern state to cosmopolitan governance. Cambridge: Polity Press.
22. Held, D. (2010). Cosmopolitanism: Ideals and realities. Cambridge: Polity Press.
23. Henkin, L. (1995). International law: Politics and values. Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers. https://doi.org/10.1163/9789004633056
24. Hurd, I. (2011). International organizations: Politics, law, practice. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511779824
25. Katıman, E. (2024). Uluslararası hukukta hukuk devleti. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.
26. Kelsen, H. (1945). General theory of law and state. Cambridge, MA: Harvard University Press.
27. Keohane, R. O. (1984). After hegemony: Cooperation and discord in the world political economy. Princeton, NJ: Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400820269
28. Krasner, S. D. (1999). Sovereignty: Organized hypocrisy. Princeton, NJ: Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400823260
29. Krisch, N. (2010). Beyond constitutionalism: The pluralist structure of postnational law. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199228317.001.0001
30. Kumm, M. (2004). The legitimacy of international law: A constitutionalist framework of analysis. European Journal of International Law, 15(5), 907–931. https://doi.org/10.1093/ejil/15.5.907
31. Kuran, İ. (Ed.). (2022). Küresel ekonomik düzende dünya ve Türkiye’den araştırmalar II. Ankara: İKSAD Yayınevi.
32. Kurter, O., & Şahin, S. (2024). Türkiye ve Avrupa Birliği ilişkileri bağlamında, Gümrük Birliği Antlaşmasının eksiklikleri ve güncellenme ihtiyacı. Karabük Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(2), 145–160. https://izlik.org/JA92KH73AA
33. MacCormick, N. (1999). Questioning sovereignty: Law, state, and nation in the European Commonwealth. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198268765.001.0001
34. Macit, M. H. (2022). Hukuk devleti. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
35. North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511808678
36. Oğuz, A. (2020). Karşılaştırmalı hukuk. Ankara: Yetkin Yayıncılık.
37. Önal, M. (2022). AB-Türkiye ilişkileri: Bütünleşme kuramları ışığında Gümrük Birliği incelemesi / EU-Turkey relations: A Customs Union examination in the light of integration theories [Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. ProQuest Dissertations & Theses (Publication No. 30193214).
38. Özenç, B. (2020). Hukuk devleti: Kökenleri ve küreselleşme çağındaki işlevi (3. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
39. Peters, A. (2009). The merits of global constitutionalism. Indiana Journal of Global Legal Studies, 16(2), 397–411. https://doi.org/10.2979/gls.2009.16.2.397
40. Rawls, J. (1999). The law of peoples. Cambridge, MA: Harvard University Press.
41. Raz, J. (1979). The authority of law: Essays on law and morality. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198253457.001.0001
42. Sander, O. (2019). Siyasi tarih: İlkçağlardan 1918’e (26. baskı). Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
43. Sarıibrahimoğlu, Y. S. (2024). Avrupa Birliği hukuku kapsamında gümrük birliği ve vize. Ankara: Gazi Kitabevi.
44. Scharpf, F. W. (1999). Governing in Europe: Effective and democratic? Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198295457.001.0001
45. Shapiro, M. (1981). Courts: A comparative and political analysis. Chicago, IL: University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226161341.001.0001
46. Shaw, M. N. (2021). International law (9. baskı). Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108774802
47. Slaughter, A.-M. (2004). A new world order. Princeton, NJ: Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400825998
48. Waldron, J. (2011a). The rule of law. E. N. Zalta (Ed.), The Stanford encyclopedia of philosophy içinde. Stanford, CA: Metaphysics Research Lab, Stanford University.
49. Waldron, J. (2011b). The rule of law and the importance of procedure. J. E. Fleming (Ed.), Getting to the rule of law içinde (s. 3–31). New York, NY: New York University Press. https://doi.org/10.18574/nyu/9780814728437.003.0001
50. Walker, N. (2008). Beyond boundary disputes and basic grids: Mapping the global disorder of normative orders. International Journal of Constitutional Law, 6(3–4), 373–396. https://doi.org/10.1093/icon/mon016
51. Wallerstein, I. (2004). World-systems analysis: An introduction. Durham, NC: Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822399018
52. Weiler, J. H. H. (1991). The transformation of Europe. Yale Law Journal, 100(8), 2403–2483. https://doi.org/10.2307/796898
53. Weiler, J. H. H. (1999). The constitution of Europe: “Do the new clothes have an emperor?” and other essays on European integration. Cambridge: Cambridge University Press.
54. Zürn, M. (2018). A theory of global governance: Authority, legitimacy, and contestation. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198819974.001.0001
55. Hukuki Metinler
56. 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı (1995, 22 Aralık). Decision No 1/95 of the EC–Turkey Association Council of 22 December 1995 on implementing the final phase of the Customs Union (96/142/EC). Official Journal of the European Communities, L 35, 13.2.1996, ss. 1–47.
57. Ankara Anlaşması (1963, 12 Eylül). Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu Arasında Bir Ortaklık Yaratan Anlaşma. (Onaylanmasının uygun bulunmasına dair 4.2.1964 tarih ve 397 sayılı Kanun; yürürlük: 1 Aralık 1964.)
58. Katma Protokol (1970, 23 Kasım). Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu Arasında Ortaklık Yaratan Anlaşmaya Ek Katma Protokol. (Onaylanmasının uygun bulunmasına dair 22.7.1971 tarih ve 1448 sayılı Kanun, Resmî Gazete, Sayı: 13915, 3 Ağustos 1971; yürürlük: 1 Ocak 1973.)