HAKİMİYET-İ MİLLİYE GAZETESİNE GÖRE DOĞU HAREKATI ÖNCESİ TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİ

Öz

Bu çalışma, 1914-1920 yılları arasında Türk-Ermeni ilişkilerinin tarihsel seyrini ve Milli Mücadele dönemindeki kırılma noktalarını Hakimiyet-i Milliye gazetesinin haberleri ve dönemin diplomatik belgeleri üzerinden incelemektedir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Rus işgali ve Ermeni isyanlarıyla başlayan süreç, 1917 Bolşevik İhtilali sonrası Kafkasya’da oluşan otorite boşluğuyla yeni bir boyuta evrilmiştir. Mondros Mütarekesi’nin ardından İngiliz ve Fransız desteğini arkasına alan Ermenistan Cumhuriyeti’nin, gerek Doğu Anadolu’da gerekse Kilikya (Adana) bölgesinde Müslüman halka yönelik sistemli bir imha ve tehcire giriştiği, gazete sütunlarındaki tanıklıklar ve askeri raporlarla ortaya konmaktadır. Metin, Ankara Hükümeti’nin bir yandan Sovyet Rusya ile stratejik bir "köprü" kurma çabasını, diğer yandan Sevr Antlaşması’nın dayattığı Büyük Ermenistan projesine karşı yürüttüğü askeri ve diplomatik savunmayı ele almaktadır. Hakimiyet-i Milliye, Ermeni yönetiminin emperyalizmin bir aracı olduğunu ve Wilson İlkeleri’ni istismar ederek haksız toprak taleplerinde bulunduğunu vurgulayan bir yayın politikası izlemiştir. Nihayetinde, diplomatik yolların tükenmesi ve katliamların dayanılmaz boyuta ulaşması üzerine 28 Eylül 1920’de Kâzım Karabekir komutasında başlatılan Doğu Harekâtı, bölgedeki Türk varlığını koruma ve Misak-ı Milli sınırlarını tesis etme amacını gütmüştür. Çalışma, bu askeri zaferin Ermenistan’ın yayılmacı emellerine son verdiğini ve Türk-Sovyet ilişkilerinde yeni bir dönemi başlattığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk-Ermeni İlişkileri
• Hakimiyet-i Milliye Gazetesi
• Doğu Harekatı

Turkish-Armenian Relations Prior to Eastern Front Campaign According to the Hâkimiyet-i Milliye Newspaper

Öz

This study examines the historical trajectory of Turkish-Armenian relations between 1914 and 1920, focusing on critical turning points during the Turkish War of Independence. The analysis draws on reports from the Hakimiyet-i Milliye newspaper and contemporary diplomatic records to explore the evolving dynamics of the region. The period under consideration began with the Russian occupation and Armenian uprisings during World War I and underwent significant transformation following the 1917 Bolshevik Revolution, which created a power vacuum in the Caucasus. Contemporary accounts indicate that the Republic of Armenia, supported by British and French authorities after the Armistice of Mudros, reportedly engaged in systematic campaigns of destruction and forced displacement targeting Muslim populations in Eastern Anatolia and Adana. The study further investigates the Ankara Government’s dual strategy of establishing a diplomatic “bridge” with Soviet Russia while countering the territorial ambitions associated with the “Greater Armenia” project envisaged under the Treaty of Sèvres. The Hakimiyet-i Milliye adopted an editorial stance portraying the Armenian administration as an instrument of imperialist interests, arguing that it exploited the Wilsonian Principles to advance territorial claims deemed unjust by the Turkish nationalist perspective. In response to the failure of diplomatic avenues and escalating violence, the Eastern Front Campaign, launched on September 28, 1920 under the command of Kâzım Karabekir, aimed to secure Turkish presence in the region and enforce the borders defined by the National Pact. The study concludes that this military operation curtailed Armenian expansionist objectives and initiated a new phase in Turkish-Soviet relations, demonstrating the interplay between military action, diplomacy, and nationalist discourse in shaping post-World War I regional politics.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Armenian Relations
• Hakimiyet-i Milliye Newspaper
• Eastern Front Campaign

Kaynakça

1. TİTE. S. 504, K. 23, B. 7, A. 2.
2. TİTE. S. 525, K. 23, B. 18, A. 3.
3. TİTE. S. 543, K. 31, B. 222, A. 1.
4. TİTE. S. 65, K. 28, B. 39, A. 4.
5. TİTE. S. 65, K. 28, B. 47, A. 3.
6. TİTE. S. 67, K. 28, B. 48, A. 4.
7. TİTE. S. 669, K. 31, B. 1, A. 1.
8. TİTE. S. 687, K. 22, B. 16, A. 3.

9. TİTE. S. 710, K. 22, B. 20, A. 1.
10. TİTE. S. 713, K. 28, B. 54, A. 4.
11. TİTE. S. 714, K. 28, B. 70, A. 5.
12. TİTE. S. 762, K. 27, B. 21, A. 3.
13. TİTE. S. 781, K. 22, B. 23, A. 3.
14. TİTE. S. 787, K. 28, B. 63, A. 3.
15. TİTE. S. 803, K. 22, B. 28, A. 1.
16. TİTE. S. 922, K. 28, B. 81, A. 4.
17. TİTE. S. 941, K. 31, B. 77, A. 1.
18. TİTE. S. 954, K. 27, B. 193, A. 3.
19. TİTE. S. 962, K. 31, B. 79, A. 1.
20. TİTE. S. 1001, K. 24, B. 62, A. 3.
21. TİTE. S. 1036, K. 31, B. 61, A. 1.
22. TİTE. S. 1041, K. 28, B. 32, A. 3.
23. TİTE. S. 1064, K. 22, B. 13, A. 2.
24. TİTE. S. 1065, K. 28, B. 34, A. 3.
25. TİTE. S. 1088, K. 24, B. 79, A. 16.
26. Altıncı bab: Ermenistan. (12 Temmuz 1336ay). Hâkimiyet-i Millîye.
27. Amerika ve Ermenistan mandası. (5 Temmuz 1336as). Hâkimiyet-i Millîye.
28. Asrın prensipleri. (21 Şubat 1336f). Hâkimiyet-i Millîye.
29. Avrupalıların nokta-i nazarı. (28 Mayıs 1336ad). Hâkimiyet-i Millîye.
30. Azerbaycan ve biz. (23 Ağustos 1336bb). Hâkimiyet-i Millîye.
31. Batum hakkında bir izah. (27 Ağustos 1336d). Hâkimiyet-i Millîye.
32. Bolşevik haberleri. (9 Mayıs 1336t). Hâkimiyet-i Millîye.
33. Bolşevik harekâtı. (23 Mart 1336k). Hâkimiyet-i Millîye.
34. Bolşeviklik: Şark alemi. (24 Haziran 1336ah). Hâkimiyet-i Millîye.
35. Bolşevizm ve şark milletleri. (21 Şubat 1336g). Hâkimiyet-i Millîye.
36. Ermeni mezalimi devam ediyor. (28 Haziran 1336al). Hâkimiyet-i Millîye.
37. Ermeni mezalimi. (17 Nisan 1336s). Hâkimiyet-i Millîye.
38. Ermeniler mi? Türkler mi?. (2 Ağustos 1336au). Hâkimiyet-i Millîye.
39. Ermeniler ne olacak?. (29 Temmuz 1336at). Hâkimiyet-i Millîye.
40. Ermeniler ve Ermenistan. (2 Şubat 1336e). Hâkimiyet-i Millîye.
41. Ermenistan hülyası. (28 Mayıs 1336ae). Hâkimiyet-i Millîye.
42. Ermenistan. (10 Kanunısani 1336b). Hâkimiyet-i Millîye.
43. Hâkimiyet-i Millîye. (10 Kanunısani 1336a). Hâkimiyet-i Millîye.
44. İran istilası. (24 Haziran 1336ai). Hâkimiyet-i Millîye.
45. İran’ın vaziyeti. (21 Şubat 1336h). Hâkimiyet-i Millîye.
46. İstihbarat. (29 Mart 1336n). Hâkimiyet-i Millîye.
47. Kafkas. (1 Temmuz 1336ao). Hâkimiyet-i Millîye.
48. Kafkas. (28 Haziran 1336an). Hâkimiyet-i Millîye.
49. Kafkas. (5 Temmuz 1336ap). Hâkimiyet-i Millîye.
50. Kafkasya. (24 Mayıs 1336ab). Hâkimiyet-i Millîye.
51. Kafkasya’da Ermeni vahşetleri. (13 Nisan 1336r). Hâkimiyet-i Millîye.
52. Kafkasya’da. (17 Mayıs 1336u). Hâkimiyet-i Millîye.
53. Kafkasya’da. (27 Mayıs 1336ac). Hâkimiyet-i Millîye.
54. Kazım Paşanın telgrafı. (17 Mart 1336j). Hâkimiyet-i Millîye.
55. Kıtali kimler yapıyor. (29 Mart 1336m). Hâkimiyet-i Millîye.
56. Komite faaliyetleri ve vatandaşlar. (10 Kanunısani 1336c). Hâkimiyet-i Millîye.
57. Mehmet Emin Resulzade. (15 Haziran 1933). Gence’de. İstiklal.
58. Portukalian, V. (11 May 1960). How Marash was abandoned. Haratch.
59. Renton, J. (2007). Changing languages of empire and the orient: Britain and the invention of the middle east 1917-1918. The Historical Journal, 50(3), 645-667
60. San Remo muahedesi. (12 Temmuz 1336aa). Hâkimiyet-i Millîye.
61. San Remo’nun içyüzü. (10 Haziran 1336v). Hâkimiyet-i Millîye.
62. Son havadis. (10 Nisan 1336p). Hâkimiyet-i Millîye.
63. Son havadis. (3 Nisan 1336o). Hâkimiyet-i Millîye.
64. Sulh muahedesi: Türkiye’nin hudutları. (1 Temmuz 1336az). Hâkimiyet-i Millîye.
65. Şark âlemi. (28 Haziran 1336am). Hâkimiyet-i Millîye.
66. Şark harekâtı. (5 Teşrinievvel 1336bd). Hâkimiyet-i Millîye.
67. Şark harekâtı. (1 Teşrinisani 1336bc). Hâkimiyet-i Millîye.
68. Şark siyasetimiz. (19 Ağustos 1336ba). Hâkimiyet-i Millîye.
69. Şarktaki hükümetler. (28 Şubat 1336i). Hâkimiyet-i Millîye.
70. Telgraf haberleri. (14 Haziran 1336ag). Hâkimiyet-i Millîye.
71. Telgraf haberleri: Kafkasya’da. (4 Haziran 1336af). Hâkimiyet-i Millîye.
72. Türkiye Türklerindir. (5 Temmuz 1336ak). Hâkimiyet-i Millîye.
73. Türkiye sulhü. (20 Mayıs 1336y). Hâkimiyet-i Millîye.
74. Türkiyenin mukadderatı. (23 Mart 1336l). Hâkimiyet-i Millîye.
75. Türkler ve müttehit Rus cumhuriyeti. (5 Temmuz 1336aj). Hâkimiyet-i Millîye.
76. Yunanistan ve Ermenistan. (18 Temmuz 1336z). Hâkimiyet-i Millîye
77. Armenian National Committee. (1920). The frontier between Armenia and Turkey as decided by President Woodrow Wilson, November 22, 1920. Armenian National Committee.
78. Baykal, H. (1990). Türk basın tarihi 1831-1923 (Tanzimat-Meşrutiyet-millî mücadele).
79. Birinci dünya harbinde Türk harbi, Kafkas cephesi. (1986). (Cilt II). Genelkurmay Basımevi.
80. Eski harfli Türkçe süreli yayınlar kataloğu. (1987). (Cilt 1). Kültür ve Turizm Bakanlığı Millî Kütüphane Başkanlığı Yayınları.
81. Hatisyan. A. (2021). Ermenistan Cumhuriyeti’nin doğuşu ve gelişmesi (Y. Aydın, Çev.). Sonçağ.
82. Harbord, J. G. (1920). Report of the American military mission to Armenia. Government Printing Office.
83. Həsənov, C. (1991). Ağ ləkələrin qara kölgəsi. Gənclik.
84. Karabekir K. (1988). İstiklal harbimiz. Metis Yayınları.
85. Kılıç, S. (1998). Türk-Sovyet ilişkilerinin doğuşu (Brest-Litovsk barış ve müzakereleri, 22 Aralık 1917-3 Mart 1918). Dergah Yayınları.
86. Kurat.,A.N. (1990). Türkiye ve Rusya. Kültür Bakanlığı Yayınları.
87. Minasyan, E.(2024), Coverage of the Turkish-Armenian war of 1920 in the Boston daily newspaper Hayrenik, Yerevan, YSU Press.
88. Orbay R. (2003). Siyasî hatıralar. Örgün Yayınları.
89. Peroomia, R. (2020). The subversive activities of Armenian Bolsheviks: A critical factor in Yerevan-Moscow negotiations (1918–1920). B. D. Matossian (Ed.), The first Republic of Armenia (1918–1920) on its centenary. The Press at California State University.
90. Shaginyan, M. (1954). Journey through Soviet Armenia. Foreign Languages Publishing House.
91. Treaty of peace with Turkey, signed at Sèvres, August 10, 1920. (1920). His Majesty’s Stationery Office.
92. Türk istiklâl harbi, I, Mondros mütarekesi ve tatbikatı. (1999). Genelkurmay Basımevi.
93. Vratzian, S. (1958). The Armenian Republic. Mshag Press.
94. Yerasimos, S. (1979). Türk-Sovyet ilişkileri. Gözlem Yayınları.