1923-1938 YILLARI ARASINDA ŞAHISLARA YÖNELİK ÇIKARILAN KANUNLAR

Öz

Birinci Meclis’in faaliyetlerine başladığı 23 Nisan 1920 ve Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun onaylandığı 20 Ocak 1921 itibariyle, yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin örgütlenmesi hukuksal bir temele dayandırılmıştır. Kurucu Meclis’in yapısı ve içerisinde olunan zaman değerlendirildiğinde, hızlı bir şekilde oluşturulmaya çalışılan düzende ilk amaç; halka egemenliği kazandırmak, hemen sonrasında da anayasal düzeni geliştirerek modern Cumhuriyet’in gereklerini yerine getirmek olmuştur. Bu amaç doğrultusunda yasama ve yürütme yetkileri birlikte kullanılmış, hatta bazı kanunlarla yargı yetki alanlarına dahi girilmiştir. Temel alınan anayasa üzerinde, Batı ölçütlerine uygun çıkarılan kanunlar ile inşa edilecek bir hukuki, sosyal ve siyasal hayat düzeni kurulmak istenmiştir. Bu süreçte, modern anayasal düzeni kuracak ve halkın eşit miktarlarda bu düzenden yararlanmasını sağlayacak kanunların yanı sıra, şahısları bire bir ilgilendirecek kanunlarla sosyal, siyasal ve hukuki düzene hızlı müdahaleler yapılmıştır. Böylelikle, kanunların tüm halk nezdinde eşit olarak uygulanması hususunda ihlaller ortaya çıkmıştır. Bu makalede; 1923-1938 yılları arasında Birinci ve İkinci Meclisler tarafından çıkarılan kanunlar irdelenmiş, bizzat şahıslara yönelik olarak çıkarılan kanunların nitelik ve amaç itibariyle döneme ve anayasal düzene uygun olup olmadıkları ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Modernleşme sürecinin hızlı ilerlediği dönemde, bilhassa, toplumsal, siyasal ve hukuk alanında çıkarılan kişi odaklı kanunların toplumsal ve siyasal düzene olan etkileri olumlu ve olumsuz olarak aktarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Şahıs Kanunları
• Kişiye Özel Kanunlar
• Cumhuriyet Dönemi
• Anayasa
• Kanun.

Laws Enacted Agaınst Individuals Between 1923 and 1938

Öz

As of April 23, 1920, when the first council started its activities and January 20, 1921, when the Teşkilat-ı Esasiye law was adopted, the organization of the new Republic of Turkey has been based on a legal basis. When considering the structure and time of the Constituent council’s the first goal in the order they are trying to create quickly to gain the sovereignty of the people, and immediately afterwards to develop the constitutional order and fulfill the requirements of the modern Republic. For this purpose, legislative and executive powers were used together, and some laws even entered jurisdictional areas. It was aimed to establish a legal, social and political life order based on the constitution, which will be built by laws enacted in accordance with Western criteria. In this process, in addition to laws that will establish the modern constitutional order and ensure that the people benefit from this order in equal amounts, rapid interventions have been made in the social, political and legal order with laws that will directly concern individuals. Thus, there have been violations regarding the equal application of the laws to all the people. In this article; The laws passed by the first and second councils between 1923 and 1938 were examined. It has been tried to find out whether the laws enacted for individuals personally are compatible with the period and the constitutional order in terms of quality and purpose. In the period when the modernization process progressed rapidly, the effects of the personal-oriented laws enacted in the social, political and legal fields on the social and political order were conveyed positively and negatively.

Anahtar Kelimeler

• Laws of Person
• Personal Laws
• Republic Period
• Constitution
• Law.

Kaynakça

1. Akandere, O. (2000). Damat Ferit Paşa’ya karşı düzenlenen bir suikast girişimi: Nedeni ve sonuçları. Atatürk Yolu Dergisi, 25–26, 93–117.
2. Aysal, N. (2009). Yönetsel alanda değişimler ve devrim hareketlerine karşı gerici tepkiler: Serbest Cumhuriyet Fırkası-Menemen Olayı. Atatürk Yolu Dergisi, 44, 21–30.
3. Başağaoğlu, İ. (2017). Cumhuriyet öncesi radyologlarımız. Türk Radyoloji Dergisi, 53(1), 27–30.
4. Başaran, S. (2017). Cumhuriyet döneminde sosyal alanda yapılan bazı devrimlerin Rize’deki yansımaları (1923–1950). Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 4(12), 92–106.
5. Bülbül, İ. (2010). Balya-Karaaydın Maden Şirketi işçileri (1901–1922). Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(24), 227–240.
6. Çağlayan, R. (2016). Hukukumuzda kamu tüzel kişiliği kavramı ve kıstasları. Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, 7, 373–398.
7. Çapçıoğlu, Ş. G. (2006). Bir Türk düşünürü olarak Ziya Gökalp: Hayatı, kişiliği ve düşünce yapısı üzerine bir inceleme. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47(1), 89–98.
8. Çavdar, T. (2019). Türkiye’nin demokrasi tarihi. İmge Kitabevi.

9. Ertaş, Ş. (1981). Bağımsızlığımızı sağlayan kanunlar ve bugün. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 73–100.
10. Gazel, A. A. (2020). Eski Dersim Mebusu Lütfi Fikri Bey’in 1925 yılında Ankara İstiklal Mahkemesi’nde yargılanması. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 6(11), 27–63.
11. Gözler, K. (2021). Anayasa hukukunun genel teorisi (Cilt 1). Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım. Gültekin, K. B. (2014). Mustafa Kemal Atatürk’ün mal varlığı. Belleten, 78(282), 757–802. https://doi.org/10.37879/belleten.2014.757 (06.01.2021)
12. Güven, C. (2016). Türkiye Cumhuriyeti tarihi araştırmaları için seçilmiş tam metin: anayasalar, kanunlar ve TBMM kararları (1876–2016). Eğitim Kitabevi.
13. Mazıcı, N. (2000). Af Yasalarında 150’likler. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 55(1), 105–122. Mumcu, A. (1986). 1924 Anayasası. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 2(5), 383–400. https://www.atam.gov.tr/wp-content/uploads/Ahmet-Mumcu-1924-Anayasa.pdf (10.01.2021)
14. Mumcu, A. (2017). İstiklâl mahkemeleri (1920-1927) (4. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. Noyan, M. (2007). Millî mücadelede yüzellilik olayı ve Rıza Tevfik Bölükbaşı [Yüksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
16. Ortak, Ş. (2016). Vaiz İbrahim Edhem Efendi’nin İstiklal Mahkemelerinde yargılanması. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 51–81.
17. Soydan, H. (2019). Ziraat ve veterinerlik alanındaki görev şehitleri. Tarım ve Orman Dergisi, Mayıs, 2019. http://www.turktarim.gov.tr/Haber/275/ziraat-ve-veterinerlik-alanindaki-gorev-sehitleri. (17.01.2021)
18. Şahin, E. (2024). “1921 ve 1924 Anayasalarında Hükümet Sistemleri: ‘Karma Sistem’ Kabulünün Eleştirisi”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 19(3), 820 – 842. Doi: 10.17153/oguiibf.1418455
19. Tanör, Bülent.(2020). Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri. 33.bs. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, Uyanık, N. (2007). Bir devrin gizli çehresi: M. Razi Yalkın ve eserleri üzerine. Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi, 179–208.
20. Yamaç, M. (2020). Türkiye Devleti’nin ilk anayasası: 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 204–220.
21. Yıldırım, R. V. (2017). Genç yaşta kaybedilen bir değer: Tıbb-ı Adli Müderrisi Dr. Vasfi Bey (1884–1924). Lokman Hekim Dergisi, 7(3), 200–210.
22. Resmî Belgeler ve TBMM Kaynakları
23. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924, 3 Mart). TBMM Zabıt Ceridesi (Devre 2, İçtima 2, Cilt 7, ss. 17–27, 669).
24. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924, 19 Mart). TBMM Zabıt Ceridesi (Devre 2, İçtima 15, Cilt 7, ss. 648–649).
25. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924, 13 Nisan). TBMM Zabıt Ceridesi (Devre 2, İçtima 35, Cilt 8, ss. 555–564).
26. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1925, 1 Mart). TBMM Zabıt Ceridesi (Devre 2, İçtima 67, Cilt 15, ss. 68–83).
27. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1927, 28 Mayıs). TBMM Zabıt Ceridesi (Devre 2, İçtima 70–73, Cilt 32, ss. 339–640).
28. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1931, 30 Mart). 1785 numaralı kanun. TBMM Kanunlar Dergisi, 9, 117.
29. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1931, 30 Mayıs). 1814 numaralı kanun. TBMM Kanunlar Dergisi, 10, 28–32.
30. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1931, 14 Aralık). 1895 numaralı kanun. TBMM Kanunlar Dergisi, 11, 12.
31. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1934, 21 Haziran). 2525 numaralı Soyadı Kanunu. TBMM Kanunlar Dergisi, 13, 861–862.
32. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1934, 23 Aralık). 2668 numaralı kanun. TBMM Kanunlar Dergisi, 14, 393.
33. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1935, 12 Haziran). 2785 numaralı kanun. TBMM Kanunlar Dergisi, 15, 604.
34. İnternet Kaynakları
35. Balya Madeni. (1979). Balya madeni. Jeoloji Mühendisleri Odası. https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/7143919d1234297_ek.pdf (16.01.2021)
36. Biyografya. (t.y.). Abdülhak Hamid Tarhan. https://www.biyografya.com/biyografi/3364 (16.01.2021)
37. Biyografya. (t.y.). Rasim Celaleddin Öztekin. https://www.biyografya.com/biyografi/10545 (18.01.2021)
38. Cumhuriyet. (1937, 4 Kasım). İzmit'teki hazin merasim: Hava şehitlerimiz gözyaşları arasında dün defnedildiler. https://gastearsivi.com/amp/gazete/cumhuriyet/1937-11-04/7 (17.01.2021)
39. Ergül, O. (t.y.). Türkiye'de yasama siyasetinin temel sorunları: Torba kanunlar ve duruma özel kanunlar. http://yasaizleme.org.tr/turkiyede-yasama-siyasetinin-temel-sorunlari-torba-kanunlar-ve-duruma-ozel-kanunlar (03.01.2021)
40. Ankara Üniversitesi. (t.y.). Adalet MYO HBYS programı ders sunumları. https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/49446/mod_resource/content/1/HBYS (03.01.2021)
41. Özer, U. (t.y.). Hukukun Temel Kavramları. Hitit Üniversitesi. http://web.hitit.edu.tr/dosyalar/duyurular/[e-mail] (17.01.2021)
42. Türkmen, C. (t.y.). Bir Başka Kubilay: Mehmet Zeki Dündaralp. Aydınlık. https://www.aydinlik.com.tr (16.01.2021)
43. Uslu, M. A. (t.y.). Düsturlar-Tertip 3. https://muhammetaliuslu-com.tr.gg/ (10.01.2021)
44. Vekillerimiz. (t.y.). Emin Fikri Eralp. https://vekillerimiz.com/vekil/emin-fikri-bey-eralp-799/ (18.01.2021)
45. Zengin, S. (t.y.). Karşılaştırmalı Anayasa. Bozok Üniversitesi. https://pbs.bozok.edu.tr/indir.php?file_id=250 (18.01.2021)