THE TRANSFORMATION OF RUSSIA–AZERBAIJAN RELATIONS DURING THE 2003–2025 PERIOD: AN ANALYSIS IN THE CONTEXT OF INTERNATIONAL AND REGIONAL DYNAMICS

Öz

This study examines the political, strategic, and geopolitical changes in the relations between the Russian Federation and the Republic of Azerbaijan during the period 2003–2025, within the context of transformations in the international system and developments in the region. The analysis goes beyond bilateral diplomacy to take into account the global power struggle, regional security arrangements, energy geopolitics, and the fundamental principles of international law. Its theoretical framework includes Mackinder’s Heartland theory, Spykman’s Rimland theory, Mahan’s sea power theory, Gramsci’s concept of hegemony, international legal principles concerning territorial integrity and self-determination, and the concept of strategic partnership. Within this framework, the study investigates the relationship between Russia’s “Near Abroad” policy and Azerbaijan’s multidirectional foreign policy under the Heydar and Ilham Aliyev administrations, which has been shaped by sovereignty, territorial integrity, and strategic autonomy. Bu qualitative study is based on an extensive literature review in Turkish, Russian, Azerbaijani Turkish, and English. It also examines official documents, bilateral agreements, and diplomatic statements through content and discourse analysis. The findings indicate that the Russia–Azerbaijan relationship cannot be adequately explained by unilateral dependence or continuous conflict. Instead, the relationship has evolved into a pragmatic, multidimensional strategic partnership in which cooperation, competition, and mutual dependence coexist simultaneously.

Anahtar Kelimeler

• Russia-Azerbaijan Relations
• South Caucasus
• Geopolitics
• Strategic Partnership

2003–2025 DÖNEMİNDE RUSYA FEDERASYONU–AZERBAYCAN İLİŞKİLERİNİN DÖNÜŞÜMÜ: ULUSLARARASI VE BÖLGESEL DİNAMİKLER BAĞLAMINDA BİR ANALİZ

Öz

Bu çalışma, uluslararası sistemdeki değişimler ve bölgedeki gelişmeler bağlamında, 2003-2025 yılları arasında Rusya Federasyonu ile Azerbaycan Cumhuriyeti arasındaki ilişkilerdeki siyasi, stratejik ve jeopolitik değişimleri incelemektedir. Analiz, ikili diplomasiyi aşarak, küresel güç mücadelesini, bölgesel güvenlik düzenlemelerini, enerji jeopolitiğini ve uluslararası hukukun temel ilkelerini dikkate almaktadır. Teorik çerçevesi, Mackinder'in Kalp Bölgesi teorisi, Spykman'ın Kıyı Bölgesi teorisi, Mahan'ın deniz egemenliği teorisi, Gramsci'nin hegemonya kavramı, toprak bütünlüğü ve kendi kaderini tayin etme ile ilgili uluslararası hukuk ilkeleri ve stratejik ortaklık kavramını içermektedir. Bu çerçevede, çalışma, Rusya'nın "Yakın Çevre" politikası ile Haydar ve İlham Aliyev yönetimleri altındaki Azerbaycan'ın egemenlik, toprak bütünlüğü ve stratejik özerklik tarafından şekillendirilen çok yönlü dış politikası arasındaki ilişkiyi araştırmaktadır. Bu nitel çalışma, Türkçe, Rusça, Azerbaycan Türkçesi ve İngilizce dillerindeki geniş kapsamlı bir literatür taramasına dayanmaktadır. Ayrıca, resmi belgeleri, ikili anlaşmaları ve diplomatik açıklamaları içerik ve söylem analizi yoluyla incelemektedir. Bulgular, Rusya-Azerbaycan ilişkilerinin tek taraflı bağımlılık veya sürekli çatışma ile yeterince açıklanamayacağını göstermektedir. Bunun yerine, ilişki, işbirliği, rekabet ve karşılıklı bağımlılığın aynı anda var olduğu pragmatik, çok boyutlu bir stratejik ortaklığa dönüşmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Rusya-Azerbaycan İlişkileri
• Güney Kafkasya
• Jeopolitik
• Stratejik Ortaklık

Kaynakça

1. [1]Akbulut, D. A. (2017). Paris Barış Konferansı yolunda Azerbaycan Cumhuriyeti. Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 2, 27–42.
2. [2]Aliyev, H. (1997). Müstəqilliyimiz əbədidir (Cilt 1). Azərnəşr.
3. [3]Aliyev, I. (2019). İnkişaf-məqsədimizdir. Azərnəşr.
4. [4]Aliyeva, N. (2021). Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra Naxçıvanın tarixi coğrafiyasında baş vermiş dəyişikliklər (XIX əsr). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsinin Elmi Nəşrləri, 3, 57–61.
5. [5]Alizada, N. (2021). İran’da Türk kimliyi: Dünü ve bugünü. Kutlu Yayınları.
6. [6]Arif, Q. (2008). Rusiya-Azərbaycan münasibətləri strateji əhəmiyyət kəsb edir. Xalq qəzeti, 146, 3.
7. [7]Aslanlı, A. (2023). Azerbaycan dış politikasında ekonomi-güvenlik ilişkisi [Doctoral dissertation, Ankara Hacı Bayram Veli University].
8. [8]Aydınoğlu, T. (2023). Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması tarixi ədalətin qərarı idi. Xalq qəzeti, 110, 8.

9. [9]Azerbaijan.az. (2024). Əsrin müqaviləsi. https://azerbaijan.az/related-information/132
10. [10]Bayramov, İ. (2011). Qərbi Azərbaycan: Tarixi həqiqiətlər və ya Ermənistanın etnik təmizləmə siyasəti. Bakı.
11. [11]Bayramov, İ. M. (2012). Qərbi Azərbaycan: Tarixi həqiqətlər və ya Ermənistanın etnik təmizləmə siyasəti. Çıraq.
12. [12]Cafersoy, N. (2001). Elçibey dönemi Azerbaycan dış politikası (Haziran 1992–Haziran 1993): Bir bağımsızlık mücadelesinin diplomatik öyküsü. ASAM.
13. [13]Cox, R. W. (1993). Gramsci, hegemony and international relations: An essay in method. In S. Gill (Ed.), Gramsci, historical materialism and international relations (pp. 49–66). Cambridge University Press.
14. [14]Doyle, M. W. (1986). Empires. Cornell University Press.
15. [15]Elchibey, Ə. (1993, June 1). Azərbaycan Cümhuriyyətinin 75 illiyi münasibətilə müraciət. Azərbaycan qəzeti, 1–2.
16. [16]Elchibey, Ə. (1996a, July 30). Səriştəsizlik, insafı olanlar bu sözü dillərinə gətirməməlidir. Azadlıq qəzeti, 1.
17. [17]Elchibey, Ə. (1996b, October 9). Ordumuzun sabahına inamla baxıram. Azadlıq qəzeti, 1. E-qanun.az. (1992, March 6). Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qərarı haqqında. https://e-qanun.az/framework/6854
18. [18]Gudeleviciute, V. (2005). Does the principle of self-determination prevail over the principle of territorial integrity? International Journal of Baltic Law, 2(2), 48–74.
19. [19]Harris, D. (1992). From class struggle to the politics of pleasure: The effects of Gramscianism on cultural studies. Routledge.
20. [20]Howe, S. (2002). Empire: A very short introduction. Oxford University Press.
21. [21]Karimifard, H. (2009). Strategic alliance: A way to strengthen small and medium enterprises. Tadbir Monthly, 16(213).
22. [22]Karimifard, H. (2009). Strategic alliance: A way to strengthen small and medium enterprises. Tadbir Monthly, 16(213).
23. [23]Kasimli, M. (2015). Azerbaycan Respublikasının xarici siyasəti (1991–2003) (Part 2). Mütərcim.
24. [24] Kəngərli, R. (2012, July 4). Respublikamızın region ölkələri ilə əməkdaşlığı gündən-günə zənginləşir. Xalq qəzeti, 6.
25. [25]Keykurun, N. (1998). Azerbaycan istiklâl mücadelesinden hatıralar (1905–1920). İlke Kitabevi.
26. [26]Kremlin.ru. (2022, February 22). Deklaratsiia o soiuznicheskοm vzaimodeistvii mezhdu Azerbaidzhanskoi Respublikoi i Rossiiskoi Federatsiei. http://www.kremlin.ru/supplement/5777
27. [27]Libarona, I. U. (2012). Territorial integrity and self-determination: The approach of the International Court of Justice in the advisory opinion on Kosovo. Revista d'Estudis Autonòmics i Federals, 16, 107–140.
28. [28]Məmmədov, Ə. (1999). Müstəqil Azərbaycan dövlətinin bərpası və möhkəmləndirilməsi uğrunda mübarizə. Elm Nəşriyyatı.
29. [29]Michalski, A., & Pan, Z. (2013). Role dynamics in a structured relationship: The EU–China strategic partnership. Journal of Common Market Studies, 55(3), 611–627.
30. [30]Milman, A. (1966). Politicheskii stroi Azerbaidzhana v XIX – nachale XX vv. Azerneşr.
31. [31]Musa, İ. (2011a). Azərbaycanın xarici siyasəti (XX əsr) (Vol. 1). İqtisad Universiteti nəşriyyatı.
32. [32]Musavat.com. (2009, February 17). Rusiyanın Ermənistana silah verməsi. https://musavat.com/news/g%C3%BCnd%C9%99m/RUS%C4%B0YANIN-ERM%C6%8FN%C4%B0STANA-S%C4%B0LAH-VERM%C6%8FS%C4%B0-YADDAN-%C3%87IXIB_48121.html
33. [33]Mustafa, N. (2020). İrəvan şəhəri. Qırmızı Xətt.
34. [34]Mustafayev, J. (1989). Severnye khanstva Azerbaidzhana i Rossiia (konets XVIII – nachalo XIX veka). Baku.
35. [35]Nadkarni, V. (2010). Strategic partnerships in Asia: Balancing without alliances. Routledge.
36. [36]News.az. (2022, February 22). Naxçıvanda məhkəmə orqanlarının yaxın keçmişinə qısa tarixi baxış. https://respublika-news.az/az/news/naxcivanda-mhkeme-orqanlarinin-yaxin-kecmisine-qisa-tarixi-baxis
37. [37]Nye, J. S. (1990). Soft power. Foreign Policy, 80, 153–171.
38. [38]Orujova, H. (2025). Foreign policy principles of President Ilham Aliyev (2003–2013). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 12(6), 580–593.
39. [39]Özcan, M. S. Ö. (2019). Büyük güç olmanın aracı olarak imparatorluk arayışı: Rusya Federasyonu örneği [Doctoral dissertation, Kırıkkale Üniversitesi].
40. [40]Öztarsu, M. F. (2011). Military relations of Turkey and Azerbaijan. Strategic Outlook, 1(2), 1–14.
41. [41]Paşayeva, G. (2016). Mirovye iazyki kak sostavnaia chast publichnoi diplomatii. SAM Kommentarii, 16, 44.
42. [42]Renard, T. (2013). The EU and its strategic partners: A critical assessment of the EU’s strategic partnerships. In S. Biscop & R. G. Whitman (Eds.), The Routledge handbook of European security (pp. 302–314). Routledge.
43. [43]RIA Novosti. (2024). Moskva vydelila 12 mln rublei na pomoshch russkoiazychnym SMI za rubezhom. http://ria.ru/society/20150615/1070064221.html
44. [44]Rzayev, M. (2023). Heydər Əliyevin xarici siyasəti və Azərbaycanın beynəlxalq uğurları. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 1(1), 260–269.
45. [45]Tyushka, A., & Czechowska, L. (2019). Strategic partnerships, international politics and IR theory. In L. Czechowska, A. Tyushka, A. Domachowska, K. Gawron-Tabor, & J. Piechowiak-Lamparska (Eds.), States, international organizations and strategic partnerships (pp. 8–43). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781788972284.00010
46. [46]Wilson, W. (1918, January 8). Address to Congress. Congressional Record, 56.
47. [47]Wilson, W. (1918, January 8). Address to Congress: The Fourteen Points. Congressional Record, 56(1), 680–682.
48. [48]Xalqqazeti.az. (2024, April 24). Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu səmimi Azərbaycan–Rusiya münasibətləri müttəfiqlik kontekstində inkişaf edir. https://www.xalqqazeti.az/az/siyaset/175849-heyder-eliyev-esasini-qoydugu-semimi
49. [49]Yavuz, T. (2004). Türkün son döyüşü. Qanun.
50. [50]Yenicag.az. (2022, November 3). Dünya siyasi arenasında Azərbaycanın yeri. https://yenicag.az/dunya-siyasi-arenasinda-azerbaycanin-yeri-resmi-bakinin-balanslasdirilmis-siyaseti-tehlil/embed